Posts

Ճշմարիտ Քրիստոնեայ

Ճշմարիտ Քրիստոնեայ

 

ի Բազմավէպէ

 

(1848)

 

Մէկ ճշմարիտ քրիստոնեայ մը աշխարհիս ամէն բանէն մեծ ու զարմանալի է։ Իր սրտին տէր ըլլալով, փառաւոր իշխանութիւն մը կը վարէ իր անձին վրայ. միշտ հաւասար կը բռնէ ինքզինքը, կիրքերը կը սանձէ ուզածին պէս, յաջողութեան մէջ խոնարհ, ձախորդութեան մէջ կտրիճ, վշտաց մէջ զուարթ, խռովութեան մէջ խաղաղ, ատելեացը հետ հաշտ, թշնամեաց թշուառութեանը վրայ կարեկից, ըսածը ըսած, խոստմանը վրայ հաւատարիմ, բարեկամութիւնը անկեղծ ու հաստատուն, իր պարտքը ընելու համար ամէն բան աչքը առած, հարստութեան աչք չունեցող, պատուոյ ետեւէ չեղող, գերաշխարհիկ միտք, ազնուական դիտաւորութիւն, ու բոլոր աշխարհս հող ու մոխիր սեպող. ասկէց մեծ ի՞նչ կրնայ ըլլալ։

            Փիլիսոփաները ախտը ախտով, կիրքը կիրքով կը յաղթէին. աշխարհք կարհամարհէին՝ զարմանալի ըլլալու փառաւորուելու համար. իմաստութեան փառքը քան թէ իմաստութիւնը կը փնտռէին. Մոլութիւնները կը կործանէին՝ անոնց աւերակին վրայ աւելի վտանգաւոր մոլութիւն մը կանգնելու համար, որ էր ամբարտաւանութիւն. Նաբուգոդոնոսորի պէս՝ ուրիշ կուռքերը կը կործանէին, անոնց վրայ իրենցը կանգնելու համար՝ որպէս զի աշխարհք իրենց երկրպագութիւն ընէ։

            Իսկ քրիստոնեան իր առաքինութենէն ալ բարձր է. իր սրտին մէջ աւելի զարմանալի ու մեծ է քան թէ դրսուանց։ Կը ներէ առանց հպարտութեան. իր շահը չփնտռելը՝ դրսուանց չերեւցներ. Կիրքերը սանձելուն համար չսնափառիր. իր առաքինութիւնները բանի տեղ չդներ. կամաչէ անոնց վրայ աւելի քան թէ գէշ մարդ մը իր ախտերուն վրայ. անոնց համար փառաւորուիլ չփնտռելէն զատ, կը ծածկէ զանոնք իբր թէ մոլութիւն ըլլային։

            Իր առաքինութիւններուն վախճանը ուրիշ բան չէ՝ բայց եթէ Աստուծոյ սէրը, իբր թէ աշխարհիս վրայ մարդ չըլլար զանոնք տեսնող։ Ու իրաւ, շատ առաքինութիւններ առանձին՝ մանաւանդ թէ սրտին մէջ միայն կը գործէ, մարդ չտեսներ, միայն Աստուած ու ինք գիտէ զանոնք. անանկ որ՝ եթէ ան առաքինութիւնը չուզէր գործելու, իր անուանը մէկ վնաս մը չէր հասներ, գործելովն ալ օգուտ մը չըլլար. անոր համար ո՛րչափ իր ըրած առաքինութեանը մարդկային շարժառիթ չտեսներ, այնչափ աւելի մէկ սուրբ վստահութիւն մը կառնէ Աստուծոյ շնորհացը մէջ գտնուելուն։

            Ըրածը չնայիր, ընելիքին կուտայ միտքը. ունեցած առաքինութիւններովը գոհ չէ, չունեցածը կը փնտռէ. մէկ սուրբ ագահութիւն մը ունի արդիւնք վաստակելու. որչափ ալ վաստակի, աւելի կը տեսնէ իր կարօտութիւնը։ Իր կեանքը կատարեալ ճամբորդի մը ուղեւորութեան կը նմանի. խելքը միտքը հասնելու տեղն է. աշխարհս պանդոկ մը կը համարի, ուր որ մէկ իրիկուան մը համար կեցած ըլլար՝ հետեւեալ օրը ձգել երթալու համար։ Ուստի իր ունեցածը աս պանդոկիս մէջը չդիզեր, հապա իր հայրենիքը՝ ուր որ հաստատուն պիտի ըլլայ իր բնակութիւնը. ամէն գանձը հոն կանցնէ. թէ որ ստակով չկրնար անոնց օգնել, գթով կօգնէ. հիւանդին հետ հիւանդ կըլլայ, տրտումին հետ տրտում. կարելի ըլլայ՝ աղքատէն ալ կը ծածկէ ըրած բարիքը, զինքը չամչցնելու համար. կարելի ըլլայ՝ իրմէ ալ կը ծածկէ, ձախ ձեռքին ըրածը աջ ձեռքին չիմացներ. մարդկանց առջին ծածկուիլ կը փնտռէ, որ Աստուած միայն տեսնէ իր ըրածը։

            Անանկ բան մըն է ճշմարիտ քրիստոնէին առաքինութիւնը, որ չհաւտացուիր. երեւելի փիլիսոփաներ, որ մարդուս սիրտը քննելով՝ ամէն գործողութեանցը յորդոր իր շահախնդրութիւնը համարեցան, եղջերուաքաղ կը կարծեն աս նկարագիրը։ Իրաւ՝ թէ որ Աստուծոյ շնորհաց զօրութիւնը չըլլայ յորդոր մարդուս առաքինութեանցը, անհնարին կըլլայ գտնել ասանկ մարդ մը։ Փնտռէ՛ բոլոր աշխարհիս վրայ, չես կրնար գտնել ասկէց մեծ բան։ Արտաքին իմաստասիրութիւնը երեւակայեց միայն ասանկ մարդ, քրիստոնէութիւնը անոր իրականը ցուցուց։

Յուսահատի մը նկարագիրը

Յուսահատ մը նկարագիրը

 

Երուխան

 

յԱրեւելքէ

 

(Կ. Պոլիս, 1894)

 

Սափորը ձախ ձեռքը, աջ ձեռքը կարճ հաստկեկ գաւազան մը, զոր ամէն մէկ քայլափոխին գետինը կը զարնէր` ամբողջ մարմինը գրեթէ անոր վրայ ձգելով, մեռելներուն ետեւէն կ՚երթար Պապա Յուսեփ, անոնց գերեզմանին վրայի հողը զովացնելու իր սափորին մէջի ջուրովը:


Երկար, մինչեւ թելերը մաշած վերարկու մը կը կաղապարէր անոր իրանը` թիկունքէն մինչեւ կրունկները, մէջքէն վար — կռնակին կունտ ու կոր ձեւին պատճառով, — փոթ փոթ իջնալով ու ցեխոտ ծուէններով վերջանալով: Թեւերն այնքան երկար էին, որ սափորին բերանը թեզանիքին մէջ կը ծածկուէր եւ գաւազանի ծայրն ալ չէր երեւնար, վասնզի մատները օր արեւ չէին տեսնէր բնաւ: 


Վերարկուին երկու քղանցքները երբեք իրարու վրայ բերած չէին, ոչ թէ որովհետեւ անյիշատակ ժամանակէ ի վեր զրկուած էին կոճակէ, անոր համար մանաւանդ, որ Պապա Յուսեփ, սրտաճմլիկ անփութութեամբ մը, կուզէր ամառ ձմեռ բաց պահել իր կուրծքը, արեւէն խանձած թաւաստեւ կուրծք մը, որ անոր ամէն մէկ աղմկալի շնչառութեամբը կ՚ելլար կ՚իջնար ցաւալի հեւքով մը: Հետեւապէս իր դիմացը ելլողը վերարկուին բացուածքէն անպատճառ կը տեսնէր չուան մը, հողէն աւելի թուխ, որ չորս հինգ անգամ մը ոլորած էր անոր մէջքին շուրջը, գօտեպնդելով զայն կարծես ու իր գոյութիւնը անհրաժեշտ, կենսական պէտք մը դարձնելով անոր, Պապա Յուսեփին համար: Այս այն աղէտալի չուանն էր, զոր մեռելներու ջրկիրը մեղմ զգուշութեամբ մը եւ նեղացուցիչ ծանրութեամբ մը կը քակէր մէջքէն` դագաղները փոսին մէջ իջեցնելու համար, ու յետոյ նորէն կը պլլուէր անով` վերարկուին քղանցքովը ծայրէ ծայր մաքրելէ ետք զայն խնամով: 


Գլուխը գոցուած էր ֆէսով մը, որուն գոյնը որոշելը շատ դժուար պիտի ըլլար, եւ որ իր նախնական կաղապարումը ձգելով առ յաւէտ` Պապա Յուսեփին գլխուն անշնորհք կաղապարումը առած էր վերջնապէս: 


Բայց մեռելներու ջրկիրը եկեղեցի չէր երթար. ո՛հ, ոչ, բնաւ ոտք չէր կոխէր հոն. իր անփոփոխ բնակարանն էր գիշեր ցերեկ, փողոցի մը անկիւնի մթին սրճարանը, որուն առջեւէն անվրէպ կ՚անցնէին յուղարկաւորներու թափօրները: Ներսը, անկիւն մը կծկտած է Պապա Յուսեփ, ծխափայտին յորդ մուխերուն մէջ թաղուած, ցնորածի մը ապուշ եւ տարտամ նայուածքովը, երբ, մեռել մը անցած պահուն, ժամկոչը, կամ լուսարարը, բանալով սրճարանին դուռը կը պոռայ բիրտ ձայնով մը. 


—Պապա Յուսեփ, հա՛յտէ… 


Մէկէն ի մէկ, պիծակէ մը խայթուածի պէս վեր կը թռչէ ջրկիրը, ակնթարթի մէջ կը մարէ ծխափայտը, ու խօլ աճապարանքով մը նստարանին տակէն կ՚առնէ սափորը, որ արդէն ջուրով լեցուն է` վերջին յուղարկաւորութենէն ի վեր, ու ինքզինքը դուրս կը նետէ սրճարանէն, հապշտապ հետեւելով թափօրին, իր գաւազանին ու քայլափոխին միանուագ աղմուկովը ու ջրալից սափորին մշտատեւ երերումովը: 


Իր այդ սգալից զբաղումին մէջ անբացատրելի փութկոտութիւն մը եւ հոգածութիւն մը կը դնէր տարօրինակ ծերունին. կարծես սիրահարուած էր այդ արուեստին. անոր ամենէն զուարթ, գէթ անտրտում վայրկեանն էր նորաբաց գերեզմանի մը շուրջն անցուցած կարճ ժամանակը, ամէն բան լմննալէ ետք, յուղարկաւորներուն ցրուելէն ետք, ինքն ալ կը հեռանար` չուանը մաքրելէն ու սափօրէն մէջի ջուրը մինչեւ յետին կաթիլը քամելէ յետոյ քրքրուած հողին վրայ: 


Ու կէս ժամ ետքը, նորէն իր նախկին դիրքն ունի Պապա Յուսեփ, սրճարանին անկիւնը, մէկ ծունկը վեր, ծխափայտին թխպոտ ամպիկներուն մէջ խաղցնելով իր աղօտ, մոլորուն աչքերը, սպասելով, անգիտակից անզգայութեամբ մը, որ դուռն յանկարծ նորէն բացուի եւ ժամկոչին թաւ ձայնը նորէն թնդայ. 


—Պապա Յուսեփ, հայտէ՛… 


— 


Բայց Պապա Յուսեփ, ասկից քսանըհինգ երեսուն տարի առաջ, հիմակուան մեր գիտցած Պապա Յուսեփը չէր եղեր, բոլորովին, հիմնովին տարբեր մարդ մըն էր եղեր: 


Առոյգ, գեղեցիկ երիտասարդ մը, ինք կեանքին ժպտալով, կեանքն ալ իրեն. ամենէն ճարտար ու կորովի նաւավարն էր նաւամատոյցին. ոչ ոք սիրտ կ՚ընէր անոր հետ մրցելու եւ արդէն անոր ճարպիկութիւնն ամենէն կը յարգուէր, ու նաւավարներու լոնճաին մէջ իր փորձութեանն ու հմտութեանը դիմում կ՚ըլլար շատ անգամ նաւավարական կնճռոտ խնդիր մը լուծելու համար: 


Գիշերները, երբ ծովացած յարաշարժ կեանքէ մը վաստակաբեկ բարի նաւավարները կը ժողովուէին իրենց սովորական գինետունը, օղիին տալու համար իրենց ամբողջ յոգնութիւնը, որ պուտիկ պուտիկ առնէ տանի, Յուսեփ միշտ կը նախագահէր այդ գումարումին, եւ ամէն նայուածքներ անոր շուրթերուն կառչած կը մնային, անոնցմէ ելած ամէն մէկ զարմանալի խօսքը շուտով մը կուլ տալու համար կարծես: 


Քսանըհինգ տարու հազիւ կար Յուսեփ. մայրը մեռած էր, մինչեւ վերջին շունչը աղօթքներ մրմնջելով իր քաջ զաւկին համար, իսկ հայրը, ժամանակին նաւավար ու ձկնորս, հիմակ հիւանդոտ ու տխուր, տունը կը նստէր` իր հին ուռկանները կարկտելով շարունակ, օրին մէկը նորէն վերկենցաղելով` զանոնք գործածելու գերագոյն յոյսովը տոգորուած: 


Օրին մէկը կը պատահի, որ գիւղին մէկ բարեկեցիկ ընտանիքը տուներնին կը կանչեն Յուսեփը եւ անոր կ՚աղաչեն, որ ամսական աս չափ գումարի մը փոխարէն ամէն առտու իրենց տասնեւհինգ տասնեւվեց տարեկան աղջիկը իր նաւակովը առնէ Ղալաթիա տանի ձգէ, ու ամէն իրիկուն Ղալաթիա երթայ ու առնէ բերէ մանկահասակ օրիորդը, որ Բերայ ֆրանսական վարժարան մը պիտի յաճախէր: 


Յուսեփ յօժարակամ կ՚ընդունի այս առաջարկը — միանգամայն կ՚որոշուի, որ Ղալաթիայ տանելէն ետքը, նաւավարը աղջկան ընկերանայ մինչեւ վարժարան, ինչպէս նաեւ իրիկունն ալ երթայ վարժարանէն առնէ օրիորդը: Երկու կողմէն պայմաններ կը դրուին, ծնողաց կողմէ` աղջկան ապահով երթեւեկութիւնն երաշխաւորող, նաւավարին կողմէ` ամսական գումարին կանոնաւորապէս վճարումն ապահովող: 


Ու յաջորդ օրուընէ սկսեալ մանկամարդ աղջիկը, կարմրերփն ու կարճ շրջազգեստ մը հագած, խսիրէ թեթեւ անօսր գլխարկ մը դրած ու ձեռքն ունենալով փոքր պայուսակ մը, մտաւ Յուսեփին նաւակը` նախ քիչ մը վարանումով ու յետոյ, առաջին տագնապը անցնելէ ետք, անփութօրէն բազմելով նաւակին մութ կանաչագոյն բազմոցներուն վրայ, լայնալանջ ու հոլանի երիտասարդին դէմը, որուն ջղուտ բազուկները սկսան ջուրին վրայէն փետուրի թեթեւութեամբ սահեցնել նաւակը: 


Մանկամարդ աղջիկը սիրուն եւ գիրգ արարած մըն էր. անուշ ու կապտորակ աչքեր անհանդարտօրէն կը շարժէին հազիւ նշմարելի խարտիշագոյն ընքուիներուն տակ. անոնցմէ էր, որոնք կարծես բանի մը վրայ չեն նայիր, բանի մը ուշադրութիւն չեն ըներ, եւ սակայն ամէն բան աչքին կը զարնէ. ուստի, երբ Յուսեփ, առաջին վայրկեաններուն մէջ երկչոտ, նայեցաւ անոր, յուսախաբութիւն մը ճնշեց իր սիրտը: Մանկամարդ օրիորդը ոչ միայն չէր դիտէր զինքը, այլեւ գլուխն ալ անդին դարձնելով հորիզոնը կը քննէր տարտամ նայուածքով: 


Բայց այս առթիւ ինք կրցաւ, ուժգնօրէն թիավարելով հանդերձ, մանրամասնօրէն զննել այդ փափուկ արարածը, որ յանձնուած էր իր համբաւեալ պարկեշտութեանը: Եւ զմայլեցաւ մնաց. կը կարծէր, թէ տակաւին կեանքին մէջ ատանկ դէմք չէր տեսած, ու սիրտին զգացած կսկծանքը կ՚այպաներ զինքը, որ մինչեւ այն ատեն անհրապոյր կեանք մըն էր վարած, քանի որ ատանկ երանաւէտ արարածներ գոյութիւն ունէին աշխարհքին վրայ, ու ինք չէր գիտէր: 


Եւ աւելի կորովով, գրգռուած ջիղերու ձգտումով մը թիակները կը մխրճէր ջուրին մէջ, ու նաւակը կը սահէ՜ր: 


Երբ Ղալաթիա հասան, Յուսեփ վստահելի մէկուն պահպանութեանը յանձնեց նաւակը, եւ դուրս ելաւ մանկամարդ աղջկան հետ. ու ինք ետեւէն, ան առջեւէն ճամբայ ելան դէպ Բերայ. երբ վարժարանին դուռն հասան, աղջիկը ետին դարձաւ ու քաղցր ձայնով մը ըսաւ. 


—Պարոն Յուսեփ, իրիկունը չմոռնաս գալու: 


Ո՛չ, — պատասխանեց երիտասարդ նաւավարը, կենալով հոն մինչեւ աղջկանը անհետ ըլլալն ու յետոյ դառնալով, մտածկոտ: 


Այդ օրը իր սովորական օրերուն պէս չկրցաւ անցնել Յուսեփ. յաճախորդ չունեցած ատենը, անգիտակցաբար կը սկսէր խորհիլ` աչքը այն տեղին յառած, ուր առտուն նստեր էր մանկունակ երեսով աղջիկն այնքան շնորհալի ձեւով: 


Իրիկունը, որոշուած ժամէն կէս ժամ առաջ գնաց կեցաւ դպրոցին դուռը, անհամբեր սպասելով իր գեղաշնորհ ընկերուհիին, որ չուշացաւ. այս անգամ, երբ նաւակը ճամբայ ելաւ, Նուրիկ անդին չդարձուց գլուխը. հիմակ քիչ մը հաճոյք կը զգար երիտասարդին վարժ ճարպկութենէն, որով նաւակն այնքան դիւրաւ կը սահեցնէր. պատճառը չէր զինք շահագրգռողը, այլ արդիւնքը. դիմացինը, եթէ վաթսուն տարու ծերուկ մըն ալ ըլլար, նոյն հետաքրքրութիւնը պիտի զգար. բայց Յուսեփ աչքի այնքան փորձառութիւն եւ մտքի այնքան նրբութիւն ունէ՞ր, որ այս կէտերը զանազանէր, ո՛չ. ան կարծեց, որ իր կարշնեղ բազուկին մեքենական շարժումն ու կուրծքին լայն ու հեւքոտ ելեւէջը կը հետաքրքրէին զայն. ուստի սիրտը ուրախութեամբ լեցուեցաւ, երբ գիւղին նաւամատոյցը հանեց Նուրիկը, որ շնորհալի գիշեր բարի մը մաղթելով հեռացաւ, յաջորդ առտուն նորէն տեսնուելու համար: 


Այն գիշեր ուրախ էր Յուսեփ, երբ օղիի սեղանին շուրջը հաւաքուեցան, իր նաւավարական շահատակութիւնները պատմեց, կատակներ ըրաւ ու շատ խմեց: Ու գիշերն ալ երազին մէջը տեսաւ Նուրիկը, որ կը ժպտէր իրեն: Վերջապէս լուսցաւ. Յուսեփ խաղերով ու երգերով ջուրը իջեցուց իր նավակը ու սպասեց` վեր սոթտելով իր ճերմակ կտաւէ շապիկին թեզանիքները: Նորատի աշակերտուհին չուշացաւ: Ժպտուն ակնարկով ու ծիծաղկոտ շուրթով բարեւեց նաւավարը: Ինչպէ՞ս գացին մինչեւ Ղալաթիա եւ անկից մինչեւ դպրոց` պիտի չկրնար ըսել Յուսեփ. երազի մը անզգայ մեքենականութիւնը կար իր ամէն ըրածներուն մէջ: 


Այսպէս անցան մէկ քանի ամիսներ: Նաւակը նորցաւ ու բազմոցները գեղեցիկ կերպասներով գարդարուեցան: Նուրիկ ա՛լ մտերմացած էր Յուսեփին հետ, մինչեւ Ղալաթիա անոր շաղփաղփումը մտիկ կ՚ընէր հաճոյքով, անոր քաջագործութիւնները իր եռանդը կ՚արծարծէին ու երազել կուտային իր վառ երեւակայութիւնը: Համակրանք մը կը զգար իրմէ ուժով, ու իրմէ զօրաւոր այդ երիտասարդին նկատմամբ, որ սիրոյ բոցովը բռնկած` ճարտասանական ձեւեր կ՚առնէր: Ա՛լ ինչո՞ւն պէտքն էր ուրիշները, բարեկամ, ծանօթ, ընկեր, ամէնքն ալ աչքէ ձգեց, գիշերները ա՛լ չմասնակցեցաւ օղիական խրախճանքներու: Կեանքը, բովանդակ էութիւնը կուտար, որ աշխարհի վրայ օր, առտու եւ իրիկուն միայն գոյութիւն ունենային, որպէսզի շուտով մը կարէնար տեսնել Նուրիկը, անոր կապոյտ աչքին նշոյլներն ու կակուղիկ հպումները կարենար ըմբոշխնել: Երանի կուտար իր վիճակին եւ ուրիշ բոլոր արարածները դժբախտ կը կարծէր, ըստ որում չէին սիրուեր անկից: 


Օրերէն մէկը յանկարծ չեկաւ Նուրիկ, Աստուած իմ, ի՜նչ աղէտ. լախտի հարուած մը եղաւ ասիկայ հէք նաւավարին համար. իրիկուն չեղած, աղջկանը տունը վազեց պատճառը հարցնելու համար, դուռը կէս մը բացին իր երեսին ու ձայն մը խստութեամբ ըսաւ, թէ ասկից վերջը ա՛լ Նուրիկ պէտք չունէր իր նաւակին, վասնզի ա՛լ դպրոց պիտի չերթար:


Ետ դարձաւ Յուսեփ ու ձեռքը աչքին տարաւ` տեսնելու համար թէ արդեօք կուլա՞ր. ո՛չ, որովհետեւ, արցունքները փոխանակ աչքէն դուրս իյնալու, հրաշէկ գնդակներու պէս սրտին մէջ վազած էին, արիւնոտ ծակեր բանալով հոն, շատ չանցած առոյգ երիտասարդին յաջորդեց մռայլոտ, տխրամած մարդ մը, որ հազիւ ուժ ունէր թեւճակները շարժելու. Նուրի՜կ, ի՜նչ հոգեմաշ, կենսակործան երազ, որ անհետ եղեր ցնդեր էր խոշոր պատառներ տանելով իր էութենէն: 


Մարդուն մէկը շատ օրեր ու տարիներ անցնելէ ետք իր նաւակը նստաւ օր մը` երկու հարսանեկան մոմերու հետ: Յուսեփ, թէեւ անկից ետք ա՛լ բանի մը չէր հետաքրքրուէր, հարցուց ինքնաբերաբար, թէ որո՞ւնն էին այդ մոմերը: 


—Աբրահամ աղային աղջիկը, օրիորդ Նուրիկ կը կարգուի կոր, աս մոմերն ալ անորն են, — ըսաւ մարդը բիրտ ձայնով մը: 


Քայքայումը կատարեալ եղաւ. դուրս ելաւ, ծախեց նաւակը եւ յուսահատ կեանք մը սկսաւ անցնել. ժամանակէն առաջ ծերացաւ, կորաքամակ եղաւ, ու քսան տարի ետքը իր Յուսեփ անուանը կցեցին պապա մակդիրն ալ: Գործ մը չըրաւ ապրելու համար. ինքզինքը Աստծոյ յանձնեց ու մարդերուն մօտենալու զգուշացաւ, իր թշուառութեան պատճառը զանոնք նկատելով: 


Այլանդակ փափաք մը ունեցաւ օր մը. ուզեց ամէն մեռելներու ետեւէն երթալ. ու իր այս բաղձանքը իրագործեց յուղարկաւորութեան ամէն թափօրներու ետեւէն քաշկռտելով ինքզինքը մինչեւ գերեզմանին մօտ, ու հասնելուն պէս սփոփանքի հառաչ մը կ՚արձակէր: Երբ մեռելներու ջրկիրը մեռաւ, Պապա Յուսեփ աղաչեց, որ անոր տեղը անցնի, իրմէ յարմարագոյնը կա՞ր: 


Ու ձեռքն առաւ ջրալից սափորը, մէջքը պլլեց չուանը ու գաւազանին կռթնելով ա՛լ սկսաւ մեռելներուն ետեւէն վազել չարաշուք ոգիի մը պէս: 


Իր սովորական տեղը կծկուած էր Պապա Յուսեփ, երբ սրճարանին դուռը ուժգնօրէն բացուելով` խոշոր ձայն մը գոչեց. 


—Պապա Յուսեփ, հայտէ՛, մեռել կայ… 


Այնքան աճապարեց նախկին նաւավարը, որ ծխափայտը գետին իյնալով երկու կտոր եղաւ մէջտեղէն. Յուսեփ տխուր նայուածք մը նետեց իր այդ կործանած գոյքին վրայ, ու խորունկ հառաչ մ՚արձակեց, յետոյ, բան մը չեղածի պէս, գրեթէ յափշտակեց սափորը եւ դուրս նետուեցաւ սրճարանէն: 


Սովորական յուղարկաւորութիւններէն չէր. վարդապետ, եպիսկոպոս, քահանայ, տիրացու, կանոնաւոր եւ դաշն ձայնով երգեցողութիւն ու հանդարտ յառաջացումով, թէեւ Պապայ Յուսեփին համար հանդիսաւորը եւ անշուքը հաւասար էին, չէ՞ մի որ երկուքին ալ փոսին վրայ պիտի թափէր իր միեւնոյն ջուրը, միեւնոյն անտարբերութեամբ: 


Թափօրը գերեզմանատուն հասաւ, ու մեռելական աղօթքներն եղան լմնցան: 


Առաջ անցաւ Յուսեփ ու մէջքէն սկսաւ քակել մահասարսուռ չուանը, զոր ժամկոչի մը յանձնեց, յետոյ իր սովորութեանը համեմատ, բացաւ դագաղին կափարիչը, ափ մը հող նետելու համար մեռնողին վրայ: Կնոջ դէմք մը յանկարծ երեւան եկաւ, ցցուած ոսկորներով, փոսը ինկած աչքերով, Պապա Յուսեփ կեցաւ, վաղանցիկ շլացում մը ունեցաւ, գլուխը կափարիչէն ներս խոթեց ու տարօրինակ բան, պագաւ մեռելին սառն երեսը. 


—Վա՜խ, Նուրիկ, մրմռալով: 


Ղագաղը փոսը իջեցուցին, հողը ծածկեցին, ու Պապա Յուսեփ իր սափորին ջուրը անսովոր հոգածութեամբ մը թափեց, ցանցնեց ամէն կողմ, աչքովը շտկեց շտկրտեց փոսին կոնաձեւ կոյտը, եւ մինչ ամէն ոք կը ցրուէր կ՚երթար, ինք առաւ սափորն ու չուանը, հեռացաւ գերեզմանատան մէջ, քարի մը առջեւ կեցաւ, վեր վերցուց սափորը եւ ուժգնօրէն զարնելով գերեզմանին` փշուր-փշուր ըրաւ, բեկորներուն վրայ կոխկրտեց մոլեգին թափով մը, յետոյ խոշոր զմելի մը հանելով գրպանէն, կտոր կտոր ըրաւ չուանն ալ: 


Երբ աւարտեց, շուրջը նայեցաւ. ոչ ոք կար, փաթթուեցաւ իր վերարկուին եւ գլուխը կախելով սկսաւ երթալ գերեզմանաքարերուն մէջէն, յորդ արցունք թափելով, իր սրտացող հեկեկանքները խառնելով սեպտեմբերի ահեղասոյզ քամիին, որուն ալիքներուն մէջէն երբեմն կը լսուէին Պապա Յուսեփին խուլ հեծկլտանքները. 


—Հի՜ւ, հի՜ւ, հի՜ւ…

Նախապաշարեալ մարդու նկարագիր

Նախապաշարեալ մարդու նկարագիր

 

ի Բազմավէպէ

 

(1850)

 

Նախապաշարումն կըսուի մարդուս իր տեսածէն ու գիտցածէն դուրս բան չուզելը։ Նախապաշարեալ մարդը ա՛լ աղէկ կու տայ ինք իր սահմանը՝ իրեն նախապաշարմունքը առաջ տանելու ատենը. Ես ասանկ գիտեմ, կըսէ, ես հօրմէս ասանկ տեսեր եմ, ես խելացի մարդիկներէ ասանկ սորվեր եմ, այսչափ մարդիկ ինչուան հիմա ասանկ մտածեր՝ ասանկ ըրեր են, հիմա մենք անոնցմէ աղէ՞կ պիտի մտածենք. փորձուած ճամբան ապահով է։ Ահա նախապաշարման սահմանը, անանկ որ՝ փիլիսոփայ մը ասկէց աղէկ չի կրնար ստորագրել նախապաշարմունքին ինչ ըլլալը։

            Նախապաշարեալ մարդուս աչքին վրայ կապ մը կայ, չի թուոր որ բանին պարագաները տեսնէ ու ընտրէ ո՛ր բանին մէջ հինին հետեւելու է, ո՛ր բանին մէջ նորին։ Թէ որ իր խելքին հետեւած ըլլային ամէնքը, ասօրուան օրս ոտուընիս բոպիկ պիտի քալէինք, ոչխարի մորթ պիտի հագնէինք, տներնիս խոտէ շինած պիտի ըլլար, դանակնիս քարէ փայտէ, թղթերնիս տերեւէ, գրերնիս ամէն արարածներու պատկերներով նկարած, ծոցերնիս ջրէ կամ աւազէ ժամացոյց պիտի կրէինք, ճրագ մը վառելու համար կամ փայտ փայտի քսէինք պիտի, կամ քարը ու պողպատը մէկմէկու զարնելով՝ մատերնիս վիրաւորելով՝ սենեկնիս ծծումբ հոտեցնելով՝ փռելով՝ հազիւ պիտի կրնայինք վառել։ Ասոնցմէ կերեւայ ի՛նչ ծուռ կանոն ըլլալը՝ որ մարդը իր տեսածը ու գիտցածը չպիտի փոխէ. բայց եկուր աս բանը հասկցո՛ւր նախապաշարեալ մարդու մը. քեզի քարոզ մը կը սկսի տալ երիտասարդական անխոհեմ փոփոխասիրութեանը վրայ։ Ասանկով աշխարհքս աւրեցաւ, կըսէ. մեր առջինները առանց մտածելու չէին երթար առագաստաւոր նաւով, ահա կաթսան կը ճաթի, շոգենաւը կը բռնկի, անիւը կը կոտրի, այսչափ հոգի կը կորսուին։ Մեր նախնիքը առանց խելքի չէին ըներ որ իրենց լեզուէն դուրս ուրիշ լեզուի չէին սորվեր. ահա հիմակուան տղաքը լեզուներ սորվելով՝ անշահ գրքեր կը կարդան ու կաւրուին։ Մեր հայրերը անխելք չէին որ աղջիկ զաւակներու կարդալ գրել չէին սորվեցներ. ահա հիմակուան աղջիկները կարդալու գրելու պատճառաւ՝ բանի գործքի չեն գար, ու պէտք չեղած նամակներ կը գրեն։ Փիլիսոփայութեան առաջ երթալուն օգուտներն ալ տեսանք, անհաւատութիւնն է եղեր. մեր հայրերը հին փիլիսոփայութիւն գիտէին, անոր համար բարի քրիստոնեանէր էին։ Տղաս ջերմէն մեռաւ քինինոյին նորելուք հատադեղները առնելով. թէ որ քինայի փոշին առած ըլլար՝ չէր մեռներ։ Որ նոյն բանը ըսել է՝ ինչ որ հին ատենի տգէտ ու տօմար չունեցող ազգերը կըսէին լուսինը խաւարեցաւ՝ անոր համար յաղթուեցանք կամ ժանտախտ եղաւ. կամ թէ ինչպէս մեր ատենի ռամիկը կըսէ, գիսաւոր աստղ երեւցաւ՝ մեծ մեծ փորձանքներ պատահին պիտի։

            Կամակոր մարդուն ալ խօսք հասկցնելը դժուար է, բայց շատ անգամ կրնաս հասկցնել. իսկ նախապաշարեալ մարդուն գրեթէ անհնարին է։ Միտքը կը դնէ որ դու կասկածաւոր մարդ ես, կուզես մոմ ելիր վառէ առջին, քեզ մութ կը տեսնէ. ամէն խօսքդ ծուռ կառնէ, բարիք կընես՝ թշնամութիւն կը կարծէ։ Թէ որ քիչ մը գիտուն մարդ ալ է, աւելի գէշ. ինչու որ չէ թէ միայն սխալին վրայ նախապաշարուած է, հապա նաեւ սխալանացը պատճառներուն վրայ։ Թէ որ կրնաս հին բնաբանութեան հետեւող փիլիսոփայի մը միտքը խոթէ որ արեւը կեցած է՝ երկիրս կը քալէ. կը դառնայ աստուածաշունչէն ալ քեզի վկայութիւն կը բերէ որ «Երկիրս յաւիտեան կայ». Թէ որ արեւը չէր գալեր նէ, ի՞նչպէս Յեսու կեցուց զինքը՝ կըսէ։ Ասանկի մը վարպետորդիին մէկը աղէկ պատասխանեց, որ իրաւ առաջուց կը քալէր արեւը, բայց Յեսուին կեցուցած ատենէն ի վեր է որ անշարժ կեցած է. ու ասանկով լռեցուց։

            Մարդուս միտքը իր գիտցածին վրայ այնպէս կը նախապաշարուի, ինչպէս աչքը իր ստէպ տեսածին. գնա՝ վայրենիներուն հասկցուր որ երեսնին ճակատնին գոյն զգոյն ներկելը, քթերնէն վար օղ կախելը տգեղ բան է. իրենց աչքին անանկ գեղեցիկ կերեւնայ իրենց սովորութիւնը, ինչպէս մեր աչքին՝ ականջի օղերը. անանկ որ գրեթէ մարդուս աչուըներուն վարժութիւնն է իր կանոնը հաւնելու ու չի հաւնելու տեսած բաները։ Ասանկ ալ միտքը իր սովորական մտածածը ու լսածը ամենէն աղէկը կը կարծէ. գեղացին վարժեր է մէկ դոյլով ջուր քաշելու ջրհորէն. դի՛ր ճախարակին մէկալ դին ուրիշ դոյլ մըն ալ չուանին մէկալ ծայրը, ո՛րչափ աւելի կը դիւրացնեն ջուր քաշելը՝ երկու դոյլը մէկմէկու ծանրութիւնը քիչցնելով. բայց գեղացին իր սորվածը աւելի դիւրին կը կարծէ, փորձն ալ չի բաւեր իր նախապաշարմունքը յաղթելու. աս դոյլերը մէկմէկու արգելք կըլլան ըսելով՝ կը հանէ կը ձգէ դոյլին մէկը, ու մէկալովը կրկին կաշխատի ջուր քաշելու։

            Նախապաշարմունքին ինչպէս մարդուս միտքը կուրացնելը՝ ուրիշ ապացուցի կարօտ չէ, բաւական է որ մտածենք թէ սուրբ հաւատքէն դուրս ծնած՝ նաեւ բնութիւննին ու բարոյականնին աղէկ եղող մարդիկներ են՝ քանի՛ հոգի կըլլան որ իրենց նախապաշարեալ մոլորութիւնը մէկդի ձգեն, ու սուրբ հաւատքին ասանկ յայտնի ճշմարտութիւնը ճանչնան։ Ասկէց կրնանք մակաբերել ուրիշ նախապաշարմունքներու ալ ուժը, եւ հետեւցնել՝ որ գրեթէ միշտ ասկէց առաջ կուգան վէճ, կռիւ, իրարու խելքին չհաւնիլ, թշնամութիւն, ու ամէն տեսակ վնասներ։ Ծուռ կարծիքով նախապաշարուածը, կարծես թէ անոր հետ կապուած է, չկրնար թողուլ կարծիքը. կ'իմանայ դիմացինին խօսքին ուժը, չի կրնար պատասխան տալ. բայց իրեն ինչուան ան ատենը ծուռ կարծիքին մէջը մնացած ըլլալը՝ իր աչքին աւելի զօրաւոր պատճառ կերեւնայ. ես աղէկ քններ եմ, կըսէ. այսչափ տարուընէ ի վեր մտածած բանս վայրապար երկու խօսքով չեմ փոխեր. եւ թէ որ հիմայ միտքս պատասխան մը չիգար, բայց հարկաւ անոր պատասխանը պիտի ըլլայ. վերջապէս ես ասանկ գիտեմ, անանկ փոփոխամիտ մարդիկներէն չեմ՝ որ հողմացոյց դրօշակի պէս շուտ մը ամէն դին դառնամ։ Ըսել է որ իրենց պարծանք կը սեպէ, գիտցածը չփոխելու համար՝ ծուռ կարծեացը մէջ մնալ. ասով կը հաւասարի իրենց կարծեացը վրայ յամառ եղող մարդկանց. ու փոփոխամիտ չըլլալու վախէն՝ կըլլայ կամակոր. անոր համար առակ է թէ Իմաստնոյ է փոխել զկարծիս։

 

 

«Արուեստը գիտութեան գործնական վախճանի մը մերձեցումն է. թէ որ գիտութիւնը միայն շատ անգամ կրկնուած փորձի մը վրայ հաստատուած է, այն ատեն արուեստը ընտրական է. բայց թէ որ բանաւոր եւ ընդհանուր սկզբունքներէ առաջնորդեալ փորձի մը վրայ հաստատուած է նէ, այն ատեն արուեստը աւելի ազնուական կերպարանք մը կառնու, եւ գիտնական արուեստ կըլլայ։ Մարդկային ազգին ի բարբարոսութենէ առ քաղաքական կեանս յառաջադիմութեան մէջ հարկաւորապէս արուեստները քան զգիտութիւնները կը կանխեն. վասն զի ամենեցուն հաճոյից ասպարէզը պէտք է կտրել անցնիլ որ անոնց անբաւականութիւնն իմացուի՝ յառաջ քան մտաւորական հաճոյից անոնց տեղը բռնելը։» —Հերշէլ

Հեղինակների Վիճակը

Հեղինակների Վիճակը

 

Րաֆֆի


Մշակ 

(1874)

 

Մեզանում գրականութեամբ պարապւողներն ըստ մեծի մասին աղքատ մարդիք են։ Եթէ նրանցից մէկը հեղինակել, կամ թարգմանել էր որ եւ իցէ գիրք, տարիներով նորա աշխատութիւնը լոյս չէ տեսնում, մնում է առանց տպագրվելու։

            Ի՞նչ անէ հեղինակը։ Նորա աշխոյժը սառչում է, նա յուսահատվում է եւ դադրում է աշխատելուց, տեսնելով, որ իւր պարապմունքը ոչ միայն հաց չէ տալիս նորան, այլ եւ նա զրկվում է իւր գործունէութեան բարոյական բաւականութիւնից։

            Մի միջոց, որ շատ անգամ գործ է գրվում մեզանում գրքեր տպագրելու, այն է, որ հեղինակը, կամ նորա բարեկամներից մէկը ստիպուած են լինում բաժանորդագրութեան թերթը դրնէ դուռն ման ածել, դորան նորան խնդրել, որ մի քանի օրինակ ստորագրեն, արծաթը կանխիկ վճարելով։ Եւ եթէ յաջողվում է մի այդպիսի ձանձրալի ձեռնարկութիւնը, այն եւս ոչ թէ հեղինակի տաղանդը յարգելու եւ նորան խրախոյս տալու համար է լինում, ո՛չ, այլ որպէս ռամկօրէն ասում են՝ «խաթրի համար»։

            Թէ յիշեալ միջոցներով գիրք տպագրելը որքան է վիրաւորում հեղինակի անձնասիրութիւնը, այդ ինքն ըստ ինքեան հասկանալի է. բայց ինչ հնարներ պէտք է գործ դրած նրանց այդ դժուարութիւններից ազատելու համար։

 

 

            Առհասարակ գրքերի պահանջը մեզանում այնքնան զգալի է, որ այդ մասին երկար խօսելը բոլորովին աւելորդ է։

            Մանկավարժական ժամանակից խնդիրն արդէն զարթել է մեր մէջ, եւ մենք խիստ յաճախ լսում ենք՝ նոր մետօդ, նոր եղանակ պէտք է մտցնել դպրոցների մէջ. հին փթած դրութիւնը պէտք է ոչնչացնել եւ նոր համակարգութեամբ կազմակերպել ուսումնարանների ձեւը եւ այլն։

            Բայց այդ վերանորոգութիւններին հարկաւորած դասագրքերն ունե՞նք արդեօք։  Այդ մասին ոչ ոք չէ մտածում։

            Դիտութիւնների եւ արհեստների դասատւութիւնը մայրենի լեզուով պէտք է լինի, կրկնումեն նոյն ձայները. եւ երեխան երեխայութիւնից պէտք է սովորի մտածել եւ խօսիլ ազգային լեզուով։

            Իսկ այդ առարկաներին հարկաւոր ձեռնարկներ ունե՞նք։  Դարձեալ ո՛չ ոք չէ մտածում։

            Յարաժամ լսում ենք՝—ժողովրդի մէջ պէտք է ընթերցանութիւն տարածել, դարուս լուսաւոր գաղափարները պէտք է նորա մէջ տարրացնել. արհեստների եւ գիտութիւնների հետ պէտք է ծանօթացնել. եւ հեռացնել պէտք է նրանից վաղեմի նախապաշարմունքները, սովորեցնելով նորան ազատ եւ առողջ դատողութիւնը։ Ահա այդպիսի հազար ու մէկ ցանկութիւններ լսվում են մեզանում։ Բայց ո՞ր գրքերի միջոցով կարող ենք հասնել դորան։ Պատասխանը կը լինի՝—գրքեր չունենք։

 

 

Ինչո՞ւ չունենք։

            Կօշկակարն իւր արհեստով ապրում է. հիւսն իւր արհեստով ընտանիք է պահում. իսկ գրքերի հեղինակն իւր գլուխն անգամ պահել չէ կարողանում։ Նորա արդիւնաբերութիւնը մի այնպիսի մթերք է, որ խիստ սակաւ է գնահատվում։ Չը կայ մի ձեռք, որ գնելով նորա աշխատութեան նիւթը, հաղորդէր ամբոխին։

            Մեր հայ գրավաճառները մեծ մասամբ օտար ազգի գրքերի առեւտուրով են պարապուած։ Նոքա խիստ հեռու են պահում իւրեանց այն մտքից, որ գնէին հայ հեղինակի աշխատութիւնը, եւ իւրեանց ծախով հրատարակելով, տարածէին ամբոխի մէջ։ Եւ եթէ նրանցից մէկը յօժարվում է գնել մի աշխատութիւն, այն եւս այնպիսի պայմաններով, որ հեղինակի թղթի եւ մելանի արժէքը չէ դուրս բերում։

            Իսկ առանձին մեկենաներն մեր մէջ հազուագիւտ բաներ են. Մեր հարուստները պատրաստ են հազարներով մխսել իւրեանց փառասիրութեան համար. իսկ մի հեղինակի միջոց տալ իւր աշխատութիւնը ի լոյս ածելու, այդ նրանց համար մահ է։

 

 

            Մասնաւոր անձանց նուիրատւութեամբ գիրք տպագրելը հաստատուն լինել չէ կարող, որովհետեւ զոհաբերութիւնը որքան գեղեցիկ բան է այնքան եւ անտեւողական է։

            Ուրեմն գրքերի տարածելը ժողովրդի մէջ ոչ թէ մասնաւոր մարդու գործ է, այլ մի կազմակերպուած ընկերութեան գործ։

            Թողնենք օտարազգիների մէջ զանազան ձեւերով եղած տպագրական ընկերութիւնները. թողնենք ԿՊօլսի մէջ նոյն նպատակով կազմուած մի քանի ընկերութիւններ, յիշենք միայն Վենետկի եւ Վեննայի հայ աբեղաների միաբանութիւնները։ Նոքա, ոչ միայն ազատեցին մեր հին մատենագրութիւնը Հայաստանի վանքերի խորշերում փթելուց, այլ եւ ընծայեցին մեզ թւով շատ ինքնուրոյն եւ թարգմանական հեղինակութիւններ։ Նոքա մի կողմից տարածեցին մեր հասարակութեան մէջ ընթերցասիրութիւն, ծանօթացրին եւրօպական գիտութիւնների հետ, միւս կողմից, հարստացրին իւրեանց վանքը։

            Ս. Էջմիածնայ տպարանը կարող էր նոյն դերը խաղալ, ինչ որ արեցին վենետիկիցիք, եթէ նրա գործունէութիւնը չը լինէր սահմանափակված եւ եթէ վանքի միաբանութիւնը կազմուած լինէր գիտնական աբեղաներից եւ նոքա իւրեանց նուիրած լինէին գրականութեան։

            Բայց դժբախտաբար, Ս. Էջմիածնայ մամուլը ճաշոցներով եւ սուրբ գրքերի հին մեկնութիւններով է զբաղուած…

 

 

            Վերոյիշեալ հանգամանքերն աչքի առաջ ունելով, մեզ համար խիստ զգալի է լինում մի օրինաւոր տպագրական ընկերութեան կարեւորութիւնը։

            Բայց թիֆլիսեցի հայը ոչ մի գործի միջամուխ չէ լինում, մինչեւ նորա մէջ մի շօշափելի օգուտ չը տեսնէ։ Հինգ աբասով առնել, տասն աբասով ծախել, այդ բաները նորան այնքան սովորական են, որ նա մի ուրիշ առեւտրական հիմնարկութեան վերա չէ մտածում։ Առհասարակ թիֆլիսեցի հայի գործունէութիւնը վաճառականական ասպարիզում դալալի գործունէութիւն է,—մի ձեռքից առնել, միւս ձեռքին տալ. նա ինքը մի նիւթ արդիւնաբերելու ընդունակ չէ։

            Ուրեմն խիստ դժուար է հասկացնել, թէ վաճառականական սկիզբների վերա հիմնուած մի տպագրական ընկերութիւն կարող էր տալ նրանց. եթէ ոչ այն կողոպուտներն, որ անում եւ իւրեանց առեւտուրից, այլ մի արդար եւ խղճմտանքով արդիւնք։ Իսկ դորանով մեր դրամատէրները բաւականանալ կարող չեն։ Դարձեալ ստիպուած ենք դիմել ուրիշ միջոցների։

 

 

            «Մշակի» 45-րդ համարում տպուած էր մի լուր թէ մեծապատիւ Օնանովի յորդորանքով հաւաքվում է մի գումար Ներսիսեան դպրոցի յոբելեանի տարեդարձը կատարելու համար։ «Մշակը» իւր կողմից արել էր մի առաջարկութիւնթէ աւելի լաւ կը լինէր յոբելեանի հանդէսն որքան կարելի է համեստ կերպով կատարել եւ աւելորդ գումարն ընծայել դպրոցին, նորա տոկոսով մի աշակերտ արտասահմանում ուսանելու համար։

            Այժմ լսում ենք, որ քամի օր առաջ մեծապատիւ Օնանովի հոգատարութեամբ կազմուել է մի ժողով բժշկապետ Շահպարունեանցի տանը, ուր հաւաքուած են եղել Ներսէսեան դպրոցի հին աշակերտներից ոմանք, ստորադրել են մի նշանաւոր գումար, որոյ տոկոսով մի աշակերտ պէտք է ուսում առնէ արտասահմանում յանուն հանգուցեալ Ալամդարեանի, որը նոցա վարժապետն է եղել։ Արդարեւ, երախտագիտութեան մի գովելի արտայայտութիւն է այդ դէպի այն մարդու յիշատակը, որ նոցա մտաւոր եւ բարոյական դաստիարակիչն է եղել։

            Բայց հանդիսականներից մինը պարոն Ն. Տ. Շ. յայտնելով գրատպութեան այժմեան մեծ կարեւորութիւնը, եւ նկարագրելով հեղինակների աննախանձելի դրութիւնը, նոյն ժողովի մէջ արել է ուրիշ առաջարկութիւն, թէ հաւաքուած գումարը փոխանակ գործ դնելու մի աշակերտ ուսում առնելու համար, աւելի օգտաւէտ կը լինէր նոյն գումարով կազմել մի դրամագլուխ, որոյ տոկոսով տպագրուէին զանազան գրքեր, եւ այդպէսով միջոց դրուէր  հեղինակներին թէ ապրելու եւ թէ եռանդով աշխատելու։

            Որպէս լսում ենք, պարոն Ն. Տ. Շ…ի առաջարկութիւնն ընդունվել է ժողովի ընդհանուր համակրութեամբ եւ նոքա վճռելեն՝—բացի հանգուցեալ Ալամդարեանի անունով հաւաքուած նուիրատւութիւնները, կազմել մի տպագրական ընկերութիւն, ստորագրութեամբ հաւաքելով մի առանձին դրամագլուխ, գրատպութեան գործին նպաստելու համար։

            Յուսով ենք, որ մեծապատիւ Օնանովն ի թիւս իւր այլ բարեգործութեանց կատարումն կը տայ եւ տպագրական ընկերութեան հաստատութեանը, որը մեր կենսական ամենամեծ պահանջներից մէկն է, եւ այդպէսով կը դիւրացնէ գրքերի տարածուիլը մեր հասարակութեան մէջ։

            Յիշեալ գումարի գործադրութեան կամ նորա ընկերութեան պայմանների մասին խօսելն աւելորդ է այժմ, միայն այսքանը պէտք է ասել, որ դրամագլուխը պէտք է հասնի այն քանակութեան, որ գոնեա տարեկան 1000 րուբլի տոկոս բերէ։ Այն ժամանակ կարող էին տպագրուիլ ամեն մի տարի երեք գրքեր, մօտաւորապէս 300 երեսից բաղկացած, եւ իւրաքանչիւր գրքից 1200 օրինակ։

 

 

            Բոլորովին անիրագործելի բան չէ մի այդպիսի տպագրական ընկերութիւն, զոհաբերութեան սկիզբների վերա հիմուած, այնպիսի անձանց կողմից, որ այժմ մտածում են այդ մասին։ Մանաւանդ, որքան մեզ յայտնի է, թէեւ նոքա անվերադառնալի կերպով ընծայելու են մի գումար, բայց նորա տոկոսի փոխարէն իւրաքանչիւրն միշտ եւ ժառանգաբար ստանալու է մի մի օրինակ ընկերութեան բոլոր հրատարակութիւններից։

            Ներսէսեան դպրոցն ընծայել է մեր հասարակութեանը, բացի իւրեանց հայրենի լեզուին հմուտ եւ ազգային ոգւով կրթուած բազմաթիւ աշակերտներ, այլ նոյն անձանց մէջ շատերը վայելում են բախտի առանձին բարիքները.—նոքա մեր քաղաքի հարստականների շարքումն են դասվում։ Որպէս լսում ենք, մեծապատիւ Օնանովի համախոհները, որք մտածում են տպագրական ընկերութեան մասին, նոյն դասակարգի մարդիք են։ Ուրեմն նրանց համար մի մեծ ծանրութիւն չէր լինի յոբելեանի առիթով կազմել մի մշտական դրամագլուխ օգտաւէտ հրատարակութիւնների համար։ Այդպիսով, մի կողմից հեղինակներին միջոց կը դրուէր աշխատելու, միւս կողմից, թէ մեր դպրոցները եւ թէ հասարակութիւնը զրկուած չէր մնայ այն գրքերից, որոց մեծ կարօտութիւն ունի։

            Եթէ պարոն Ն. Տ. Շ…ի առաջարկութիւնը բոլորովին իրագործուի, այն ժամանակ մենք պատրաստ ենք հրատարակել մի ամբողջ ծրագիր յիշեալ տպագրական հիմնարկութեան թէ կանոնների եւ թէ նորա վարչութեան ձեւերի մասին։

Գործունեայ կեանքի նկարագիր

Գործունեայ կեանքի նկարագիր

 

ի Բազմավէպէ

 

(1852)

 

Շատեր կան որ հանգստութեան դիւրութիւնները տեսնելով ու մտածելով մեծ փափաք մը կը ցուցընեն ձեռք ձգելու. իբրու թէ հանգստութեան վրայ կայացած ըլլար բոլոր մարդուս երջանկութիւնը. կը գանգատին շարունակ, կը հառաչեն, ա՜հ կըսեն ե՛րբ մէյմը սա հոգերէս սա մտածութիւններէն պիտի ազատիմ. իբրեւ թէ աս կամ ան բաներէն գլուխնին թեթեւնալով, ալ անկէց վերջը պիտի կարենան յաջող քամիով ու լեցուն առագաստներով աշխարհիս խառնաշփոթ ծովուն ալիքներուն մէջ նաւարկել, կամ թէ ըսենք իրենց խելքին փչածին պէս ժամանակնին անցնել։

            Այս ու ասոր նման բաներ խօսողները տարակոյս չկայ՝ որ ըսածնին կամ քիչ եւ կամ ամենեւին չեն ըմբռներ. ինչու որ պզտի կամ թեթեւագոյն աշխատութենէ ու նեղութենէ ազատինք ըսելով՝ ծանրագոյն բեռան մը տակ իրենք զիրենք կուզեն ձգել։ Իրաւ հանգիստ ըսածդ փափաքելի բան մըն է մարդուս, եւ յաւիտենական հանգստեան մը յոյսն է որ զինքը տառապանացը մէջ յարիութիւն կը խրախուսէ, բայց հանգստութիւնը պարապորդ անգործութեան վրայ կայացած չէ։ Թէ որ դուն բարեխառն, կարգաւորեալ ու գոհ կեանք մը չես անցներ, մի յուսար որ երբէք կարենաս հանգիստդ գտնել։ Խուռն զբաղանաց մէջն ալ մարդս կրնայ իր հանգստութիւնը գտնել. իսկ դատարկապորտ ու անգործ մարդը եւ ոչ օր մը հանգստեամբ կրցեր է անցնել։ Եւ իրաւցնէ փորձով ալ յայտնի կը տեսնենք որ առողջ եւ ուժը տեղը եղած մարդու մը համար, աշխատութիւնը՝ անգործ ծուլութենէ շատ աւելի ախորժելի ու հաճոյական բան է. վասն զի այսպիսին լաւ կիմանայ թէ աշխատութիւնը իր ծանրութեանցը հետ ունի անանկ զուարճութիւններ ալ որ բոլոր քաշած վիշտն ու նեղութիւնը բոլորովին մոռցնել կուտան, առաջնորդելով միանգամայն մարդուս իր ապագայ երջանկութեանը։ Ասոր համար է որ Ասոտւած ալ, որ մեր ստոյգ պիտոյքը կը ճանչնայ ու գիտէ, ու մեզմէ շատ աւելի լաւ կը տեսնէ թէ ո՛ր բանն աւելի մեզի հարկաւոր ու մեր երջանկութեանը առիթ կրնայ ըլլալ, նախամարդը փափկութեանց դրախտին մէջ դնելու ատեն՝ միանգամայն կը պատուիրէր որ աշխատութիւնը ձեռքէ չթողու, ու այն երկիրը որ իրեն երջանկութեանը տեղը պիտի ըլլար՝ ուզեց որ նաեւ կերպով մը յաշխատութիւն զինքը հրահանգէ։ Աս բաւական չէ, սուրբ Գրոց առջի խրատներէն մէկն ալ աշխատասիրութիւնն է. «Չըլլայ թէ ձեր գործոցը մէջ ծոյլ ու հեղգ գտնուիք, կը գրէր Պօղոս Առաքեալ, հապա ամենայն մարդ ինչ կոչումն որ ունեցեր է նայի անոր համապատասխանէ»։

            Դուն հիմա ելլես պիտի հարցունես թէ գործունեայ կամ աշխատասէր կեանքը ո՛րն է եւ կամ թէ ի՛նչ պայմաններ արդեօք մեզմէ կը պահանջէ։ Գործունեայ կեանք ըսելով կը հասկնամ ես կեանք մը որուն մէջ ամենայն մարդ իր վիճակին զբաղանացը, կոչմանը եւ ուրիշներուն հետ ունեցած վերաբերութեանցը համեմատ ձեռքը աշխատութիւնների ունի, որոնց վրայ որ երկայնմտութեամբ ու ախորժանօք իր ժամանակը կանցունէ։ Եւ որպէս զի այդպիսի կեանք մը իր յարգն ունենայ ու վախճանին կարենայ հասնիլ՝ պէտք է որ աս զբաղանքները կամ աշխատութիւնները ամէն մարդու թէ՛ բնական եւ թէ բարոյական ուժին  ու կարողութեանցը համեմատ ըլլան. պէտք է դարձեալ մարդ գիտնայ իր ընելիքը, ու սորվի բոլոր ան բանին հարկաւոր եղած ու պահանջուած ուսմունքն ու գիտելիքները. վասն զի կարելի բան չէ որ մարդ համարձակ ու դիւրութեամբ իր վախճանին հասնի մինչեւ որ առաջուց նոյն բանին վարժութիւն չունենայ. իսկ չէ՝ թէ որ աշխատութեանցդ ու գործոցդ մէջ միշտ տարակուսած մնաս, չգիտնաս թէ ի՛նչ պիտի ընես, ի՛նչպէս սկսիս, ի՛նչպէս լմնցնես, ապահով գիտցիր որ ան ատեն գործունեայ ըսած կեանքերնիս դժնդակ ու ծանր բան քեզի պիտի երեւնայ։ Ասիկայ այնպիսի ծանրութիւն մըն է որուն տակը, թէ որ առաջուց չպատրաստուիս, շատ դիւրաւ կրնաս ինկնալ։ Ասկէց զատ որպէս զի կենաքդ օգտակար ըլլայ, պէտք է դարձեալ որ ձեռք զարկած բանդ օրինաւոր ու համեստ բաներ ըլլան, անանկ որ ոչ ոք կարենայ զքեզ մեղադրել, եւ որ մեծն է քու խղճմտանքդ ալ ոչ երբէք ատ բանին վրայ զքեզ զարնէ. ու գիտնաս միանգամայն որ այդ ձեռք զարկածդ թէ Աստուծոյ եւ թէ մարդկանց առջեւը հաւասարապէս գովելի պիտի երեւնայ։ Եւ գովելի կերեւնայ թէ որ քու զբաղանքներդ կամ աշխատութիւնդ ոչ արդարութեան ոչ ընկերսիրութեան եւ կամ աստուածային ու մարդկայն ո՛ եւ իցէ օրինաց դէմ չելլէ։ Վասն զի թէ որ թշուառաբար այնպիսի բանի մը ետեւէ ըլլալու ըլլաս՝ որուն վրայ որ խիղճդ զքեզ չարդարացներ, ու չես կրնար համարձակ բարի ըլլալուն վրայ վկայել. թէ որ այնպիսի բան մը սկսիս որուն վրայ յայտնի գիտնաս որ Աստուծոյ օրհնութիւնը պիտի չըլլայ, միանգամայն քեզի խիղճ մը գայ երբ մտածելու ըլլաս թէ այդ բանը Աստուծոյ ամենատես աչուըներէն չես կրնար ծածկել, եւ թէ գործելու ատենդ անաչառ դատաւորի մը պէս զքեզ կեցած կը դիտէ, թէ որ այդ գործքդ բարեպաշտ ու առաքինի մարդկանց աչքին գէշ կը զարնէ, ու անվայել կամ գոնէ փուճ ժամանակ կորսնցնելու բան մը կը համարին, աս յայտնի նշաններէն իմացիր որ այսպիսի կեանք մը որչափ որ այդ տեսակ բաներով ատենը անցուցեր է, այնչափ աւելի յարգը կորսնցուցեր է։ Այն ամենայն գործերը, նորէն կը կրկնեմ, որ մարդկանց ու իր խղճին առջեւը մէկը կը ջանայ պարտըկել, որոնց ընթացքն ու վերջն կուզէ գաղտնութեան, խաբէութեան ու կեղծաւորութեան քողերովը գոցել, որոնց վրայ չհամարձակիր մէկու մը համար տալ, որոնց վրայ կը կասկածէ որ իմացուելու ըլլան կամ պատժոյ կամ ամօթոյ արժանի պիտի ըլլայ, այն ամենայն գործքերը կըսեմ անկարելի բան է որ չդառնացնեն գործողին կեանքը, ու տեսակ տեսակ վտանգներով կասկածներով ու նեղութիւններով զինքը չլեցնեն։

            Գործունեայ կենաց մէկ ամենահարկաւոր բանն ալ կարգաւորութիւնն է։ Պէտք է գիտնալ թէ զբաղանքներդ ի՛նչպէս մէկմէկու պիտի յաջորդեն, ինչպէս մէկզմէկու հետ պիտի կապես, եւ թէ ի՛նչ կարգ պիտի բռնես որ ձեռքի ունեցած աշխատութիւնդ աւելի դիւրութեամբ եւ աւելի լաւ կերպով առաջ տանիս։ Ուստի նախ բոլոր ընելիքդ մէյմը առջեւդ բեր ու որոշէ թէ ի՛նչպէս ժամանակիդ վրայ կրնայ բաժնել, եւ թէ ո՛ր ատեն որ բանը պիտի ընես, կամ ո՛ր բանին վրայ պիտի աշխատիս։ Հաստատ գիտցիր որ աշխատութիւնդ որչափ ալ խճողած ու դժուարին ըլլայ, բայց սակայն թէ որ առաջուց լաւ կարգի վրայ առնես՝ կարծածէդ աւելի դիւրաւ կրնաս լմնցնել։ Անով ի՛նչ կըլլայ. դու ընելիքդ գիտնալով եւ անոր հարկաւոր եղած բաները՝ ամենեւին չես շփոթիր, անանկ որ եթէ նոր ու անակնկալ բան մալ որ քեզի նոյն ժամանակը պատահի՝ շուարելու եւ այլայլելու տեղ՝ մէկէն անոր առջեւը առնելու հնարքներն ալ կը ճարտարես. կարգաւորութեամբ՝ կը տեսնես որ ի՛նչպէս գործքերդ հանգիստ ու անխռով կերպով առաջ կերթան. ու թերեւս փորձով ալ գիտես որ քու գործողութեանցդ մէջ աւելի անոնց վրայ ուրախ ու գոհ եղեր ես որոնք որ առաջուցմէ մտածելով կարգի վրայ դրեր ես։ Իսկ ընդհակառակն ուր որ անկարգութիւնը տիրած է՝ տարակոյս մունենար որ շփոթութիւն, ներհակութիւն, անմիաբանութիւն ու խառնափնդորութիւնն ալ մէկտեղ տիրած է. հոն կը տեսնես որ խեղճը չորս դին ծով կտրած չգիտեր ո՛ր բանին ձեռք զարնէ, ի՛նչպէս սկսի, ի՛նչպէս առաջ տանի. աս բանը չլմնցած մէկալը կը սկսի. Սըւոր ուշադրութիւն դնեմ կըսէ, անդին միւսը կը մոռնայ. ալ ուրիշ ի՛նչ գիտնամ, բաւական է ըսելը որ շատ անգամ բանը յուսահատութեան կերթայ, ու չգիտեր ո՛ր դին դառնայ. ի՛նչ է, վասն զի առաջուց իր ընելիքը չէ կարգաւորեր, չէ մտածեր թէ ի՛նչ վախճանաւ աս բանիս ձեռք կը զարնէ, եւ կամ ծայրը ո՛ւր պիտի երթայ, կամ ե՛րբ պիտի հասնի. ասանկ ըլլալէն վերջը ինչո՞ւ կը զարմանաս կամ կը գանգատիս բաներուդ անյաջողութեանցը վրայ։

            Վերջապէս, գործունեայ մարդը այնպիսի բաներու վրայ պիտի աշխատի՝ որ կամ իրեն եւ կամ ուրիշի մը անկէց օգուտ հանելու յոյս ունենայ. եւ թէպէտ հարկ չկայ որ առաջուց ճշդիւ ու որոշակի այս նիւթական շահն կամ օգուտը տեսնէ, բայց սակայն անանկ ալ չըլլայ որ հազիւ հազ ակնկալութիւն մը կարենայ ունենալ։ Ասպարէզի մէջ շատ ծանր բան է, չըսեմ թէ անտանելի, միակերպ արիւն քրտինք մտնել, երբ պսակի ակնկալութիւն մը չկայ։ Միշտ աշխատիլն ու իր վաստակոցը պտուղը որ երբէք հասունցած տեսնելը անշուշտ ամենէն աւելի ժիր ու անխոնջ մշակն ալ կը յուսահատցնէ։ Բայց ի վերայ այսր ամենայնի թէ որ ձեռք զարկածդ օրինաւոր ու համեստ բան է խիստ քիչ՝ կրնամ ըսել թէ ամենեւին չպատահիր՝ որ դուն բարի նպատակիդ հասնելու համար պէտք եղած ջանքն ու մտադրութիւնը ու կարգաւորութիւնը բռնելէն վերջը՝ քեզի կամ այլոց անկէց օգուտ մը չտեսնես. բաւական է որ գոհ ըլլալուն կերպն ու չափն ալ գիտնաս, ու միայն քու օգուտդ ու շահդ չմտածես հապա նաեւ ազգականացդ, բարեկամացդ ու մանաւանդ հայրենեացդ. միայն արտաքին ու խիստ յայտնի օգուտներուն չնայիս՝ հապա մտածես նաեւ անոր քու զբաղանացդ վրայ ունեցած հեռուանց հետեւութիւնները, դիտես հասարակաց անկէց յառաջ եկած հոգեւոր եւ կամ նիւթական պտուղ մը. ու ան ատեն ապահով եւ ուրախ կեցիր որ ոչ երբէք քեզի աշխատասիրութեան գրգիռ, եւ կամ արդեանցդ վարձքը կրնայ պակսիլ։

Մինչեւ Ե՞րբ

Մինչեւ Ե՞րբ

 

Րաֆֆի


Մշակ 

(1880)

 

Ժամանակը եւ ժամանակակից պահանջները յարուցանում են ժողովրդի գործիչների մէջ նոր մտածութիւններ, նոր գաղափարներ, որոնք առաջ են գալիս իրերի անհրաժեշտութիւնից, եւ աւելի ճիշտ ասած, ներկայի ծնունդն են։ Նոր մտածութիւնները, նոր գաղափարները կարող են խորթ, օտարոտի եւ մինչեւ անգամ վնասակար երեւնալ այն անձանց, որոնք ժամանակի պահանջներին չեն հետեւում, որոնք անշարժ մնում են հին նախապաշարմունքների վրա։

            Ազգայինութեան գաղափարը վաղուց անծանօթ էր մեզ՝ հայերիս. դեռ ներկայ դարուս երկրորդ կիսաբաժնի մէջ նա սկսեց արծարծվիլ մեր մտածողների գլխում, բայց այնքան աղօտ եւ այնքան խառնափնթոր կերպով, որ մի որոշ կերպարանք ստանալ չը կարողացաւ։ Ամենաջերմ եւ ամենաանկեղծ ազգասէրները շփոթում էին ազգը կրօնի հետ եւ կրօնը եկեղեցու հետ։ Եւ եկեղեցուց բաժանված անդամների վրա նայում էին, որպէս հեթանոսների վրա եւ նրանց այլ եւս հայ չէին համարում։ Հայեր համարվում էին նրանք միայն, որ պատկանում էին լուսաւորչական եկեղեցուն։ Եւ այսպէս, ազգութիւնը եւ եկեղեցին կազմում էին մի անբաժանելի միութիւն, որի անջատումը, նրանց կարծիքով, կարող էր պատճառել երկուսի էլ մահացութիւնը։

            Բայց այդ դրութիւնը երկար չէր կարող պահպանվել. նա ոչ միայն անբնական էր, այլ հակառակում էր ազգերի յառաջադիմութեան օրէնքներին։ Անկարելի էր, որ հայ ազգը պատկաներ միայն մէկ եկեղեցուն։ Երկրագնտի վրա, թէ քաղաքակիրթ եւ թէ հայրենի ազգերի մէջ չը կայ եւ երբէք չի եղել մի ազգութիւն, որ մէկ եկեղեցու պատկանէր։ Օտար բազմաթիւ օրինակների վրա ցոյց տալու հարկ չը կայ, այսքանը միայն կասենք, որ հայ ազգը իր հեթանոսական դարերում ունէր զանազան կրօնական աղանդներ՝—բուն հայկական, զրադաշտական, ասօրական, յունական, հրէական եւ մինչեւ անգամ չինէական,—եւ այդ բոլոր աղանդների խառնափնթորութեան մէջ ազգութիւնը դարձեալ չէր կորցնում իր ամբողջութիւնը, աւելի ուժ եւ զօրութիւն ունէր։

            Քրիստոնէութիւնը Հայաստանում մտնելուց յետոյ, պէտք է բնականաբար մի եւ նոյն երեւոյթները կրկնվէինք։ Մեր Սուրբ Լուսաւորիչ Հօր հիմնած եկեղեցին չը կարողացաւ մնալ իր սկզբնական պարզութեան մէջ։ Դեռ երկար ժամանակ հեթանոսական կրօնի հետքերը մնացին Հայաստանում։ Այդ բաւական չէ, նոյն իսկ Լուսաւորչական եկեղեցին, կաթօլիկ եւ յունական եկեղեցիների ազդեցութեան ներքոյ, եթէ ոչ ներքին դաւանաբանական հիմունքների կողմից, գոնէ արտաքին ծիսապաշտութիւնների կողմից։

            Մինչեւ վերջին դարերում յայտնվեցան մեր մէջ կազմակերպված կաթօլիկ, բողոքական եւ յունադաւան եկեղեցիներ։

            Ի՞նչ պէտք էր անել այդ վերջինների հետ։—Երկուսից մէկը, կամ պէտք էր պարզ ասել (որպէս շատերը ասում են) թէ մենք հայոց ազգութիւնը հիմնված ենք համարում միմիայն լուսաւորչական եկեղեցու վրա, որովհետեւ դուք բաժանվեցաք այդ եկեղեցուց եւ մտաք կաթօլիկ, բողոքական եւ յունադաւան եկեղեցիների գիրկը,—ուրեմն դուք այլ եւս մեզանից չէք (այսինքն՝ հայ չէք) ըստ որում մենք լուսաւորչական եկեղեցուց դուրս հայութիւն չենք ճանաչում։—Եւ կամ պէտք էր ասել, թէեւ դուք ընդունեցիք այս եւ այն եկեղեցիները, բայց մենք ձեր կրօնական համոզմունքներին չենք դիպչում, դուք դարձեալ մեր անբաժան եղբայրներն էք եւ մեր ազգի սիրելի անդամներ։

            «Մշակը» իր հրատարակութեան հէնց առաջին տարիներից, մեր այլադաւան եղբայրների վերաբերութեանբ, ընդունեց վերջին եղանակը։ Այդ, ի հարկէ, կը վրդովցնէր շատերին, որոնք աւելի բարւոք էին համարում, որ հազարաւորները եւ բիւրաւորները մեր ազգից կորչէին, քան թէ լուսաւորչական եկեղեցու մի աղիւսը իր տեղից խախտվէր։

            Բայց հարցը շատ պարզ էր, թէեւ ոմանք չը հասկանալով, եւ ոմանք չարամտութեամբ աշխատում էին եւ աշխատում են այլապէս բացատրել։ Քարոզել այն միտքը, թէ մեր կաթօլիկ, բողոքական, յունադաւան եւ մինչեւ անգամ մահմեդական եղբայրները մեզ նման հայեր են, մեր մսից եւ մեր արիւնիցն են, եւ մեր ազգութեանն են պատկանում,—այդ չէ նշանակում ի վնաս լուսաւորչական եկեղեցու գործել։ Լուսաւորչական եկեղեցին մեզ համար նոյնքան սուրբ է, որքան սուրբ են եւ միւս եկեղեցիները իրանց պատկանող անդամների համար։ Մենք չենք կարող, եւ մինչեւ անգամ իրաւունք չունենք ասելու նրանց, թէ փոխեցէք ձեր կրօնը, կրկին մտէք մեր եկեղեցին, այն ժամանակ միայն մենք եղբայրական ձեռք կը մեկնենք ձեզ եւ կը համբուրվենք ձեզ հետ։ Դրանով մենք իրաւունք կը տանք նրանց նոյնը պահանջել մեզանից։ Եւ այնսպէս ազգային միութիւնը երբէք չի կայանայ։

            Ո՞վ է հերքում այն փաստը, թէ լուսաւորչական եկեղեցին պատմական կապ ունի մեր ազգայնութեան հետ։ Ո՞վ է հերքում, որ այդ եկեղեցին շատ դէպքերում ազատել է մեր ազգութիւնը կորստից եւ շատ դէպքերում եւս վնասել է նրան։ Այսուամենայնիւ, մենք կը պաշտենք այդ եկեղեցին, եւ եթէ նա դարերի ընթացքում ստացել է այս եւ այն խորթ ներմուծութիւնը, կաշխատենք ինքներս ուղղել, առանց թոյլ տալու մի օտարի միջամտութիւնը։ Մենք մեր տունը մեր ձեռքով կը նորոգենք, եթէ հարկաւոր կը համարվի։ Բայց մի եւ նոյն ժամանակ կը պահպանենք կատարեալ ներողամտութիւն դէպի մեր այլադաւան ազգայինները, եւ առանց վիրաւորելու նրանց կրօնական զգացմունքը, կաշխատենք հասկացնել նրանց, որ մենք մի եւ նոյն ազգի զաւակներ ենք, որ մեր ընդհանուր շահերը պահանջում են ազգային սերտ միութիւն, եւ ամեն ինչ, որ հակառակ է այդ միութեանը, պիղծ, վնասակար եւ աններելի է։

            «Մշակը» խօսելով կրօնի մասին, միշտ ազգային կէտից է նայել նրա վրա։ «Մշակը» կրօնափոխութիւն չէ քարոզում, ով որ այսպէս է մտածում, նա կամ կոյր է, կամ խարդախութեամբ լի չարամիտ։ Եւ եթէ «Մշակը» իր էջերը բաց է արել Ամիրխանեանցի, Կիրակոսեանցի եւ Մարկոսեանցի առջեւ, այդ չէ նշանակում, թէ նա դառնում է գործիք զանզան «որսորդների» ձեռքում, որպէս պնդում են ոմանք։ Մի լրագիր, որ իրան նպատակ է դրել հաշտարար լինել ազգի անջատված, թշնամացած եւ խորթացած անդամների մէջ, նրա պարտքն է լսել եւ հրատարակել իւրաքանչիւրի խօսքը։ «Մշակի» մէջ կարող են գրել, որպէս լուսաւորչական, այնպէս էլ կաթոլիկ, բողոքական, մահմետական եւ յունադաւան հայերը,—նա ազգային օրգան է եւ ոչ եկեղեցական։

            Մենք Ամիրխանեանցներին եւ դրանց նմաններին ազգի թշնամի չենք համարում. մենք ազգի թշնամի ենք համարում այն զզուելի հայերին, որ հայերէն չեն խօսում, որ հայերէն չեն կարդում, որ Հայաստանի վրա չեն մտածում, եւ միայն տարին մի քանի անգամ հայոց եկեղեցին մտնելով, հայ քահանայի ձեռքից հաղորդութիւն են ընդունում եւ դրանով իրանց բոլոր պարտքը կատարած են համարում։ Մենք ազգի թշնամի ենք համարում այն կարճամիտ ազգասէրներին, որ լուսաւորչական եկեղեցուց դուրս հայ չեն ճանաչում։ Ի՞նչ կը լինէր այդ վերջինների կարծիքով, եթէ հայերի մեծ մասը մի ժամանակ բողոքական կը դառնային, կամ մի ուրիշ կրօն կընդունէին, իսկ ազգի փոքրամասնութիւնը միայն կը մնար հաւատարիմ լուսաւորչական եկեղեցուն,—ուրեմն այդ փոքրամասնութիւնը միայն պիտի՞ կազմէր մեր ազգութիւնը։

            Մեզ ասում են, թէ հայը լեզու չունի, թէ հայը հայրենիք չունի, թէ նրա լեզուն, հայրենիքը եւ ազգային բոլոր առանձնութիւնները բովանդակվում են միմիայն եկեղեցու մէջ.—խլեցիր նրանից եկեղեցին, փոխեցիր նրա կրօնը,—ազգութիւնը այն ժամանակ կը քայքայվի։ Մի այսպիսի կարծիք կարող են ունենալ հայ ազգի մասին տգէտները միայն, որոնք խիստ նեղ եւ սահմանափակ հայացքով են նայում ազգային խնդրի վրա։

            Եթէ իսկապէս հայը զրկված է իր ազգային լեզուից, զրկված է իր հայրենիքից, կորցրել է իր ցեղական առանձնութիւնները եւ պահպանվում է միմիայն եկեղեցու գրկում, այն ժամանակ նրան ազգ պէտք չէ համարել, այլ պէտք է համարել մի կրօնական աղանդ, որ մեռած է նոյն իսկ եկեղեցու մէջ, որի մէջ ապաստան է գտել։ Մի այսպիսի ազգի համար չարժէ աշխատել, չարժէ մտածել անգամ, որովհետեւ նա կը քայքայվի, կը լուծվի եւ կանհետանայ զանազան ազգութիւնների մէջ, երբ իր պաշտպանութեան համար ուրիշ հիմք չունի, բացի կրօնը։

            Բայց մեր հաւատը մեծ է հայ ազգութեան վրա, մենք հաւատում ենք, որ նա ունի հարուստ կլասիկական եւ կենդանի, նոր գրականական լեզու. մենք հաւատում ենք, որ նա ունի իր պատմական հայրենիքը եւ տակաւին բնակվում է իր հայրենի հողի վրա. մենք հաւատում ենք, որ նա ունի իր որոշ ցեղական յատկութիւնները, որ դարերի ընթացքում չեն փոխվել, եւ վերջապէս, մենք հաւատում ենք, որ նա ունի իր յատուկ ազգային եկեղեցին։ Լեզու, հայրենիք, եկեղեցի, ցեղական առանձնութիւններ,—ահա այն գլխաւոր հիմունքները, որոնցով, հաւատացած ենք, կը պահպանվի մեր ազգութիւնը։ Հարկաւոր են եւ ուրիշ մի քանի պայմաններ, այդ, ի հարկէ, մեզանից ամեն մէկը հասկանում է,—դրանց մասին ոչ կարող ենք եւ ոչ պէտք ենք համարում խօսել։

            «Մշակը» «Տարրական մտքեր» [մասն 1մասն 2վերնագրով առաջնորդող յօդուածների մէջ արդէն բացատրեց այն հարցերը, թէ մի ազգի պահպանութեան համար ինչ դեր են խաղում կրօնը, լեզուն եւ հայրենիքը,—եւ թէ դրանցից իւրաքանչիւրը ո՛րքան եւ ի՛նչ չափով են նպաստում ազգի գոյութեան պահպանվելուն, երբ զանազան հանգամանքների պատճառով մինը կամ միւսը փոփոխութեան են ենթարկվում։ Մենք այսքանը բաւական համարելով, հարկաւոր ենք տեսնում կրկին վերադառնալ այն հարցին, թէ ի՛նչ շահ ունենք անդադար կրկնելով մի եւ նոյն հին երգը, թէ լուսաւորչական եկեղեցին մեր ազգի միակ հիմքն է, թէ այդ եկեղեցուց դուրս ոչ փրկութիւն կայ եւ ոչ հայութիւն, թէ բողոքական, կաթօլիկ, յունադաւան եւ մահմետական հայերը, եթէ կամենում են մեզ հետ միանալ, պէտք է կրկին վերադառնան դէպի իրենց մայրենի եկեղեցին, եւ այլ այսպիսի ցնդաբանութիւններ։

             Այսպէս կարող են մտածել այն մարդիկը միայն, որոնք չը գիտեն մեր ազգի այժմեան վիճակը եւ տեղեակ չեն նրա ժամանակակից պահանջներին։ Եւ ցաւալին այն է, որ այսպէս երկար ժամանակ մտածում էին մեր ազգի առաջնորդները։ Պէտք էր մի զօրեղ դէպք, մի պատմական շօշափելի անհրաժեշտութիւն, որ դուրս բերէր մեր ժողովրդի առաջնորդներին յիշեալ մոլորութիւններից, ցոյց տար, թէ որքան անհիմն են նրանք։ Բարեբախտաբար այդ դէպքը տեղի ունեցաւ։ Քրիստոնեաների ազատութեան անունով ծագեց ռուս-թուրքական պատերազմը, եւ հայերը կարմիր արեան փոխարէն սեւ մելանը գործածելով, ստացան Սան-Ստեֆանօի 16 եւ Բերլինի աւագաժողովի 61-րդ յօդուածները։ Վերջին յօդուածի տրամադրութեան համեմատ, Թուրքիան պարտաւորվում էր վերանորոգութիւններ մտցնել իր պետութեան «Հայերով» բնակեցրած գաւառների մէջ։ Այստեղից ինքն ըստ ինքեան ծագեց մի հարց.—ո՞վքեր են հայերը։

            Մեր հին ազգասէրների կարծիքով հայեր միայն լուսաւորչականներն էին, եւ Թիւրքիան բարւոք համարեց այսպէս ընդունել, հաշուեց լուսաւորչականների թիւը, այն եւս փոքրացնելով, եւ պատասխանեց Եւրոպային, թէ իմ պետութեան մէջ հայերը այնքան չնչին փոքրամասնութիւն են կազմում, որ չարժէ մինչեւ անգամ նրանց համար առանձին վերանորոգութիւններ անել։ Պատասխանը, կրօնական կէտից, մասամբ ճիշտ էր, եւ մեզանից ոչ ոք իրաւունք չունի մեղադրել Թիւրքիային, երբ նա օգուտ է քաղում մեր տգիտութիւնից, երբ նա կրկնում է մի եւ նոյնը, ինչ որ մենք ենք ասում,—թէ բացի լուսաւորչականներից ուրիշ հայ չը կայ։

            «Մշակը» նախատեսնում էր այդ բոլորը, նա գիտէր, թէ որպիսի կորստաբեր հետեւանքներ կարող է ունենալ Հայաստանի վերանորոգութեան մասին, երբ մենք կը շարունակենք անդադար կրկնել, թէ լուսաւորչական եկեղեցուց դուրս հայութիւն չը կայ։ Եւ այդ իսկ պատճառով, «Մշակը» բարձրացրեց կրօնի եւ ազգութիւն խնդիրը։

            Բերլինի աւագաժողովի 61-րդ յօդուածը տուեց հայերին երկու արտօնութիւն, առաջին, որ Հայաստանում պէտք է վերանորոգութիւններ մտցնվէին, երկրորդ, որ հայերը կրօնական համայնքից Եւրօպայի առջեւ ճանաչվեցան որպէս ազգ։

            Ի՞նչ է նշանակում՝ կրօնական համայնքից ճանաչվեցան որպէս ազգ։—Այդ նշանակում է՝ մի ցեղական ամբողջութիւն, որի մէջ կան եւ կարող են լինել զանազան կրօններ եւ եկեղեցիներ։

            Այդ կոչմանը արժանի լինելու համար, պէտք էր ցոյց տալ, որ դա իսկապէս այդպէս է, որ մենք ազգ ենք, եւ այդ ազգի մէջ կան զանազան եկեղեցիներ,—լուսաւորչական, բողոքական, կաթօլիկ, յունադաւան եւ մահմեդական։—Եւ այդ կազմակերպութիւնից ինքն ըստ ինքեան պէտք է առաջ գար կրօնական ներողամտութիւնը եւ համոզմունքի ազատութիւնը, որպէս զի ազգային միութեան գործը կատարեալ լինէր։

            «Մշակը», որ շատ առաջ քարոզում էր այդ ցանկալի միութիւնը, Բերլինի դաշնագրից յետոյ, աւելի եռանդոտ սկսեց արծարծել նրան, որովհետեւ այդ միութեան մէջն էր տեսնում ազգի փրկութիւնը եւ Հայաստանի բախտն ու ապագան։ Բայց գտնվեցան մարդիկ, որ սկսեցին հակառակը քարոզել, կամ մեր բռնած ընթացքը ծուռ ու սխալ կերպով բացատրել։ Մենք այսպիսիների հետ գործ չունենք, մեր գործը մեր ազգի բարեմիտների հետ է։ Մենք անդադար պիտի մտրակենք այն չարագործներին,—թէ կաթօլիկ լինէին, թէ լուսաւորչական, թէ բողոքական, թէ յունադաւան եւ թէ մահմեդական,—որոնք կրօնի պատճառով մեր ազգի միութեան գործի մէջ երկպառակութիւն են ձգում։ Եւ մենք սիրով կը համբուրենք մեր այն եղբայրներին, առանց դիպչելու նրանց կրօնին, որոնք միայն հայութեան եւ Հայաստանի անունով կը գործեն, եւ հայ ազգի շահերը կը պաշտպանեն։

            Մենք մէկ ազգի որդիներ ենք, մենք մի եւ նոյն ընտանիքի զաւակներն ենք։ Կրօնը, որ մի ժամանակ բաժանել էր մեզ, այժմ ազգի եւ հայրենիքի սէրը պէտք է միացնէ։ Կաթօլիկութիւնը, բողոքականութիւնը եւ մինչեւ անգամ մահմետականութիւնը չեն զրկում հային հայ լինելուց,—եւ ոչ էլ լուսաւորչականութիւնը մեզ իրաւունք է տալիս հայ կոչվել։ Մենք հայ էինք, երբ հեթանոս էինք, եւ հայ կը մնանք, եթէ հազար անգամ կը փոխենք մեր կրօնը։ Մեր ազգութիւնը չի կորչի,—երբ պահպանված կը լինեն այդ բոլոր պայմանները, ինչ որ պէտք են, ինչ որ անհրաժեշտ են մի ազգի գոյութեան համար։

Ժողովրդեան կամ ազգի մը խեղճութիւններուն դեղը դաստիարակութիւնն է

Ժողովրդեան կամ ազգի մը խեղճութիւններուն դեղը դաստիարակութիւնն է


ի Բազմավէպէ

 

(1847)

 

Ազգ մը կամ ժողովուրդ մը ե՞րբ աւրուած կը սեպուի, կամ ի՞նչ վիճակի մէջ ըլլայ նէ՝ իրաւցընէ խեղճ կըսուի։ — Ասոր նման առաջարկութիւն մը կընէ հիմակուան իտալացի մատենագրաց մէկն ու պատասխանը ինքը կուտայ։ — Ա՛ն ատենը աւրուած ու ապականուած է, կըսէ, ժողովուրդը, երբոր ընտանեկան կենաց պարտքերը ոտքի տակ կերթան. երբոր հայրենասիրութիւնն ու ազգասիրութիւնը անպտուղ բառեր ու նախատական մեծաբանութիւններ կըլլան. երբոր վատ խոհեմութեան ցցուցած օգուտները աւելի վեր կը դրուին քան թէ հասարակաց օգուտները. երբոր հաւատքն ու աստուածպաշտութիւնը չսեպուիր եղբայրական ազգային կապ, գործունեայ սիրոյ յորդոր, գեղեցիկ յոյսերու գրաւական, մեծամեծ մարդկանց դաստիարակ, հապա՝ կամ ռամիկներու անձ, կամ տկարամիտներուն զբօսանք, եւ կամ շատ շատ՝ առանձնական դժբաղդութեանց մխիթարութիւն։ Ան ատենը ո՞ւր կը մնայ պարտք ու իրաւունք ըսածդ, ո՞ւր կը մնայ ան ուրախութիւնն ու ոյժը որ գովելի միաբանասիրութեան պտուղներն են. այնպիսի ժողովուրդը ի՞նչ բան է, բայց եթէ խումբ մը անբան կենդանեաց՝ որ քիչ շատ կը հնազանդին հովուի մը ձայնին կամ գաւազանին, ու ամէն մէկը իր առջեւի խոտը արծիլ կը նայի. կը տեսնէ իր քովինին խուզուիլը, ծախուիլը, մորթուիլը, ու պաղ պաղ կեցած կը նայի։ Այսպիսի ժողովուրդ կը գտնուի՞ արդեօք մեր օրերը Եւրոպայի մէջ. ես չեմ գիտեր (կըսէ նոյն իմաստունը). բայց թէ որ կը գտնուի նէ, կրնանք ըսել առանց ամենեւին տարակուսելու, որ այնպիսի ժողովրդեան մէջ ճշմարիտ բարեկամութիւնը, բարերարութիւնը, հաւատարմութիւնը մէյմէկ պարապ խօսքեր են. ազնուաականն ու հարուստը, եկեղեցականն ու գիտականը, ժողովրդականն ու իշխանաւորը, տէրն ու ծառան, ծերն ու երիտասարդը, գեղացին ու քաղաքացին, դրացին ու մերձաւորը մէկմէկու միս կուտեն, մէկզմէկ կը նախատեն, մէկմէկու որոգայթ կը լարեն, մէկզմէկ սուտ սիրով կը խաբխբեն, որ ուրիշ ամէն որոգայթներէն ալ աւելի անողորմ է. եւ թէ որ այնպիսի ժողովրդեան մէջ աս բաներն չըլլան նէ՝ հրաշք է։ Բարեսրտութիւնը թմրած կը քնանայ, կամ չորս պատի մէջ փակուած կուլայ կամ աղօթքի հետ կըլլայ. բայց այնպիսի ժողովրդեան մէջ բարեսրտութիւն, սէր, կարողութիւն ըսածներդ մասնաւոր մարդու կամ տան յատկութիւններ են. զուարթութիւնն ու համարձակութիւնը կը կորսուին. զգայուն սիրտ ունեցողները ամենէն առաջ կը զզուին այնպիսի ընկերութենէ, եւ խղճմտանքով գիտնալով թէ ուրիշներն ալ իրենց միտքը կը հասկնան՝ ուրիշի վրայ վստահութիւննին կը կորսնցնեն։ Ասանկով մարդ մարդէ բաժնուած, ու ինքիրեն մնացած, կը տեսնէ իր անկարողութիւնը, կը լքանի ու կը յուսահատի։

            Այսպիսի խեղճ վիճակին ի՞նչ դեղ կրնայ ըլլալ։ Ի՛նչ դեղ ալ ըսես՝ դժուար է։ — Մէկ հատիկ դեղը աս է. լաւ դաստիարակութեամբ ժողովրդեան տղաքը կրթել, եւ առաքինութիւնն ու սէրը մէկտեղ հիւսելով կապ մը շինել ու անով կապել ընտանիքը, հայրենիքը եւ բոլոր մարդիկը։

 

 

Ժողովրդեան բարքն ու կարծիքները մեծ գետի մը կը նմանին. կրնաս անոր արագութիւնը փոխել կամ մէկդի դարձնել, բայց ընթացքը ոչ երբէք կրնաս արգիլել։

The Jests of Hierocles

Զուարճախօսութիւնք Հերոկլէսի

 

Թարգմանիչ՝ Յակոբ Պարոնեան

 

ի Խիկարէ

 

(1884)

 

Սկոլաստիկոս մը՝ փափագելով տեսնել թէ քնանալն վայելուչ կընէ զինքն, աչուըներն փակելով հայելւոյն մէջէն իւր դէմքը կը դիտէր։

 

Սկոլաստիկոս մը՝ որոյ ցաւ կը յայտնէր վաճառական մը ըսելով թէ գետն իւր արտերն ողողած էր, հարցուց, ինչ պէտք է որ ըսեմ ձեզ այս պարագային մէջ։

 

Սկոլաստիկոս մը՝ լսելով որ ագռաւն հարիւր տարի կապրի, ագռաւներ ծախու առաւ եւ փորձի համար կը սնուցանէր զանոնք։

 

Սկոլաստիկոս մը բժշկի մը հանդիպելով, ներեցէք ըսաւ, իրեն, եթէ չը հիւանդացայ եւ մի ասոր համար յանդիմանէք զիս։

 

Սկոլաստիկոս մըսաւ իւր բարեկամին, քնոյս մէջ ձեզ տեսայ եւ բարեւեցի. եւ բարեկամն, ներեցէք, եթէ անուշադիր գտնուեցայ։

 

Սկոլաստիկոս մը ուզելով բռնել մուկ մը որ յաճախ իւր գրքերը կը կրծէր, մսի կտոր մը խածաւ եւ մկան դէմ նստեցաւ։

 

Սկոլաստիկոս մը պատահելով երկուորեակ եղբայց միոյն, հարցուց դո՞ւ մեռար թէ եղբայրդ։

 

Սկոլաստիկոս մը տուն մը ծախու առաւ եւ պատուհանին առջեւ նստելով կը հարցնէր անցորդաց թէ տունն իրեն կը վայելէ՞։

 

Սկոլաստիկոս մը որ գետէ մը անցնիլ կուզէր, նաւակ մտաւ ձի հեծած։ Մարդ մը հարցուց իրեն թէ ի՞նչ էր նաւակի մէջ ձի հեծնելու պատճառն, եւ նա պատասխան տուաւ, ստիպողական գործեր ունիմ։

 

Սկոլաստիկոս մը լողալ ուզելով պիտի խեղդուէր, ուխտեց մի եւս ջուր չմտնել մինչեւ որ լողալ սովրի։

 

Սկոլաստիկոս մը ուրիշ Սկոլաստիկոսի մը հանդիպելով ըսաւ. լսեցի որ մեռած ես. նա պատասխանեց, բայց կը տեսնես ահա որ կապրիմ։ Եւ Սկոլաստիկոսն կրկնեց, այո, բայց ինձ այդ ըսողն քենէ աւելի վստահութեան արժանի է։

 

Սկոլաստիկոս մը՝ ուզելով սակաւակերութեան վարժեցնել իւր ձին, չէր կարակրեր զանիկա։ Երբ ձին անօթութենէ մեռաւ կըսեր մեծ կորուստ ըրի… զի հազիւ թէ ձիս սակաւակերութեան վարժուեցաւ եւ ահա ապրելէ դադրեցաւ։

 

Սկոլաստիկոսի մը որդին որ պատերազմի համար մէկնելու վրայ էր՝ խոստացաւ իւր հօր բերել թշնամւոյ զլուխ մը։ «Մինչեւ իսկ եթէ առանց գլխոյ վերադառնաս, պատասխանեց հայրն, հոգ չէ՛, բաւ է որ քաջառողջ տեսնեմ զքեզ եւ հրճուիմ։»

 

Սկոլաստիկոս մը, երազին մէջ տեսնելով թէ գամի մը վրայ կը կոխէր, ի զարթնումն ոտքը կը կապէր կարծելով որ ցաւ կզգայ։ Ուրիշ Սկոլաստիկոս մը որ պատճառն իմացաւ փութաց ըսել «Ինչո՞ւ համար բոկոտն անկողին կը մտնես—»

 

Սկոլաստիկոս մը որ իւր դաշտերուն մէջ պտտելու ելաւ, փափագելով հոն գտնուող ջրհորէ մը ծարուն անցունել, կը հարցնէր թէ այդ ջուրն լա՞ւ էր ըմպելու, եւ երբ իրեն պատասխանեցին թէ՛ լաւ է, զի իւր պապերն ալ անկէ կըմպէին, զարմացմամբ ըսաւ «Ի՞նչ երկար պարանոց ունին եղեր որ այսքան խոր ջրհորէ մը կարող էին ըմպելու։»

 

Սկոլաստիկոս մը երկար ժամանակ իւր գրքերն փնտռելով եւ չգտնելով, երբ օր մը հազար կուտէր դիպուածով անկիւն մը դարձաւ եւ տեսաւ որ գրքերն հոն էին։ Յետոյ պատահելով բարեկամի մը որ իւր զգեստներով մէկ զարդն կորուսած էր, ոհ մի վշտանար, ըսաւ իրեն, այլ հազար մը ծախու առ եւ զանիկա ուտելով սանկ անկիւնն դարձիր, դիտէ եւ պիտի գտնես փնտռածդ։

 

Սկոլաստիկոսի մը ըսուեցաւ, այն ջորին որ ինծի ծախեցիր, մեռաւ. Եւ նա պատասխանեց, յանուն Աստուածոց, իմ ծառայութեանս մէջ այդպիսի բան մը չըրաւ։


(An English translation of the Jests is available here).

Ինքնահաւանութեան դէմ հնարք

Ինքնահաւանութեան դէմ հնարք

 

ի Բազմավէպէ

 

(1848)

 

Դաստիարակութեան մէկհատիկ արգելքն է ինքնահաւանութեան կիրքը, որ կը նմանի ճամբուն վրայ տնկուած ժայռի մը՝ որ ճամբորդին կարգիլէ ճամբան առաջ երթալու, թէպէտ աչքին չերեւնար, եւ շատ հնարքներով ալ չկոտրտիր, ճամբուն վրայէն չվերցուիր. անոր համար ալ ճամբորդները յուսահատութեան մէջ կը ձգէ։ Հիմա Աստուծով մեր խոստմունքը կատարելու համար՝ ձեռք կը զարնենք վերցնելու ճշմարտութեան ճամբուն վրայէն զայս մեծ ժայռը ինքնահաւանութեան, որպէս զի տղաքը կարենան դաստիարակուիլ դիւրաւ եւ աղէկ կերպով. այսինքն տգիտութեան փոսէն ելլեն ու իմաստութեան ճամբուն մէջ առանց արգելքի առաջ երթան։

            Ինքնահաւանութեան ժայռը կործանելու համար պէտք է նախ ճանչնանք թէ ի՛նչ բան է ինքնահաւանութեան կիրքը եւ ինչէ՛ն առաջ կուգայ։ Քննենք. ինչպէս որ ամէն կիրքեր, ասանկ ալ ինքնահաւանութիւնը Աստուած տուեր է մեզի, տնկեր է մեր սրտին մէջ՝ աղէկ վախճանի համար. ուստի չկայ մէկ մարդ մը որ ինքնահաւանութեան կիրք սրտին մէջ չունենայ։ — Բայց դու, ո՛վ սիրելի ընթերցող, դեռ խօսքս չլմնցուցած՝ խօսքիս միտքը գէշի մի՛ տանիր, ըսածս ծուռ մի՛ մեկներ։ — Ինքնահաւանութիւնը երբոր իր չափին մէջ կենայ՝ գէշ բան չէ, այլ առաքինութիւն մըն է, հարկաւոր է ամէն մարդու, իբրեւ թէ ճամբուն երկու կողմի պատսպարող պատերն է։ Ինքնահաւանութիւն ըսել է ինք իրեն հաւնիլ. միթէ ամէն մարդ ալ Աստուծոյ հրաշալի ստեղծուածը չէ՞. մարդուս կազմուածքը հոգւով եւ մարմնով սքանչելի բան չէ՞։ Ուրեմն մարդ մը թէ որ ինք իրեն հաւանի՝ գէշ բան չէ ըրածը, այլ բնական բան է. Աստուծոյ արարածին հաւնիլ է. աղէկ բանին ո՞վ չհաւնիր։ Բայց դժուարը եւ գէշն ան է որ մարդս բնական տկարամիտ ըլլալով, թէպէտ եւ բնութեան մէջ աղէկ բանին հաւնելու կարողութիւն ունի, սակայն չգիտեր ինչպէս որ պէտք է զատել աղէկը գէշէն. անով կը սխալի, աղէկին տեղ գէշ բանին կը հաւնի. Աղէկը չճանչնար՝ կատէ. իր քովը եղած կատարելութիւններուն քիչը շատի տեղ կը դնէ, չունեցածը ունեցածի տեղ, ասանկով կըլլայ որ ինք իրեն պակսութիւններուն կը հաւնի. եւ այսպէս ինք իրեն հաւնիլն որ աղէկ բան է՝ կըլլայ գէշ եւ ամէն գէշութիւններուն պատճառ։ Այդ աս ինքնահաւանութեան ժայռը դաստիարակութեան ճամբուն դիմացէն վերցնելու համար պէտք է նախ սորվեցնենք աղէկը գէշէն զատելու ճամբան։

            Մէկ մարդ մը իր մարդ ըլլալը ճանչնալէն ետեւ, թէ որ ուրիշ բան մըն ալ չուզէ ընել՝ գոնէ աս բանս պէտք է յանձն առնէ ընելու, այսինքն օրուան մէջ երբեմն ինք իրեն հարցնէ թէ աս ըրածս աղէ՞կ է թէ գէշ. Միայն ճանչնալու մտքով ըլլայ, չէ թէ իր կերպը փոխելու համար. ահա աս կըլլայ մէկ սկիզբ մը կործանելու ինքնահաւանութեան ժայռը։ Աս բանս թէպէտ ամէն վիճակի մարդկանց եւ ամէն հասակի համար հարկաւոր է, բայց որովհետեւ ծնողաց հետ է խօսքերնիս, հիմա անոնց հետ խօսինք՝ տղոց հետ վարուելու գործքերուն վրայօք։ Ո՜վ դու մայրիկ. ըսենք թէ տղադ լացաւ, դուն ալ ձեռքը բան մը տուիր որ ձայնը քաշէ, լռէ, կամ թէ սաստեցիր, կամ փայփայեցիր, կամ զարկիր, միտքդ դրած ըլլալով թէ պէտք է անանկ լինել։ Ես հիմա չեմ ըսեր թէ միտքդ փոխես, կամ թէ ուրիշ կերպ բան մը ընես. վասն զի գիտեմ որ ան չես ըներ. ճամբուդ վրայ ինքնահաւանութեան ժայռը կեցեր կարգիլէ, թող չիտար որ միտքդ դրածէդ ուրիշ կերպ բան մը կարենաս ընել։ Ուրեմն հիմա ընելիքդ է միայն այս. դարձի՛ր մէյմը հարցու դու քեզի. ըրածս աղէ՞կ է թէ գէշ. — գիտեմ որ պատասխան պիտի տաս աս երկու խօսքիս մէկը. կամ պիտի ըսես թէ Աղէկ է, ասանկ պէտք է ընել, եւ կամ պիտի ըսես թէ Աղէկ չերեւնար, բայց ի՞նչ ընեմ. ուրիշ կերպ չըլլուիր։ Աս երկու պատասխաններն ալ ինքնահաւանութեան ժայռին արձագանգներն են. վնաս չունի, բաւական է որ աս հարցմունքով ժայռը կը ծեծուի. Անոր համար ամէն ատեն, ամէն նոր գործքի մը ձեռք զարնելու ատեն մի՛ ձանձրանար, հարցու, ու դու քեզի տուած պատասխանդ լսէ։ Ասանկ ընելով կը սկսի ցնցուիլ խախտիլ ինքնահաւանութեան ժայռը. Ինքնիրեն կը սկսի սրտիդ մէջ մէկ շփոթութիւն մը մէկ չհաւնիլ մը քեզի տուած պատասախաններուդ, Աղէկ չերեւնար. Անանկ սորվեր եմ. ի՞նչ ընեմ, ուրիշ կերպ չըլլար. ես ալ անանկ մեծցեր եմ։ Աս պատասխանները օրուան մէջ շատ անգամ զրուցուելով, ինքնահաւանութեան հիմը կը սկսին խախտել. վասն զի թէ որ խօսքիս մտիկ ընես, ու առանց ուզելու ուրիշ բան մը ընել՝ միշտ շարունակես ամէն անգամ հարցնելու դու քեզի՝ թէ ըրածս աղէ՞կ է, աս ըրածէս ի՞նչ օգուտ կամ ի՞նչ վնաս կրնայ առաջ գալ. գիտնաս որ ասանկ ընելով՝ ինքիրեն քեզի մէկ հետաքրքրութիւն մը կուգայ իմանալու թէ արդեօք աս ըրած բանս ուրիշ կերպ կրնա՞յ ըլլալ թէ չէ. անանկ որ կը սկսիս հարցնել ուրիշներուն, կամ թէ գրուածք մը կայ ան բանին վրայ՝ կառնես մտադրութեամբ կը կարդաս որ իմանաս, որ եթէ կարելի բան է՝ փորձես ու գործադրես։ Ահա ասանկ դիւրին ճամբով մը ան ինքնահաւանութեան կը ծեծուի ամէն օրուան հարցմունքներէն, ու կը սկսի կոտորտիլ իյնալ։ Ասկից կը հետեւի որ աս հարցմունքը ինքիրենդ շատ մը ժամանակ ընելէդ ետքը՝ քեզի փափաք մը կուգայ կարդալու մտադրութեամբ ամէն դաստիարակութեան պատշաճեալ գրուածքները, եւ կը սկսիս օգուտը քաղել։

            Տե՛ս հիմա թէ այն ահագին երեւցած ինքնահաւանութեան անկործան ժայռը, որ աշխարհս տակն ու վրայ ընելու հետ է, ան՝ որ հասոյց մեր ազգը աս յետին թշուառութեան, ասանկ դիւրաւ կիյնայ՝ ով որ կուզէ իր ճամբուն դիմացէն վերցնել։ Անոր համար ամէն մարդ իր ամէն գործոցը մէջ պէտք է այս ճամբան բռնէ որ կարենայ սկսիլ առաջացնել ազգը։

            Հիմա հարցնեմ ես քեզի, ո՛վ սիրելի ընթերցող. կուզե՞ս վերցնել ճամբուդ վրայէն ինքնահաւանութեան անգծելի ժայռը. սորվէ ուրեմն աղէկը գէշէն զատել. եւ աս բանիս համար սովորութիւն ըրէ հարցնել ինքիրենդ հետաքրքրութեամբ թէ աս ըրածս կամ ըսածս աղէ՞կ է թէ գէշ. — Ասկէ կը հետեւի որ առանց աշխատելու, առանց յոգնելու, առանց դժուարդ գալու կը սորվիս ամէն բանի մէջ ընտրութիւն ընել ու աղէկը գէշէն զատել։ Եւ աս հարցնելը պատճառ կըլլայ քեզի որ բնական կերպով կը սկսիս ուզել որ աղէկ բաները գործադրուին, տղաքը կրթուին, մեծերը ինքնահաւանութեամբ գէշը աղէկի տեղ չդնեն ու զիրար չարհամարհեն։ Մէկ խօսքով, կը տեսնես առջեւդ կործանած ցրուած ու ջնջուած ինքնահաւանութեան անկործան կարծուած սարսափելի ժայռը՝ առանց ուրիշ բարակ արհեստներ գործածելու։

            Ասանկ դիւրին ըլլալով ինքնահաւանութեան ախտին դեղը, պէտք չէ արհամարհել՝ անհոգ ըլլալ ու զանց ընել. Այլ անոր ներհակ, որովհետեւ շատ դիւրին բան է՝ անոր համար պէտք է որ ծնողք սորվեցնեն նաեւ իրենց որդւոցը՝ մտքերնին բացուելուն պէս, որ հարցնեն իրենք իրենց այս խօսքս՝ թէ Արդեօք աղէ՞կ է ըրածս թէ գէշ։ — Ես այնպէս հաւանեալ եմ որ եթէ մէկ տան մը մէջ ասանկ ամէնքը սովորին հարցնելու իրենք իրենց, եւ իրարու ալ միտք ձգելով որ հարցնեն, միայն այս բարի սովորութեամբ անանկ ազատ կըլլան ինքնահաւանութեան ախտէն, որ կատարեալ մարդկութեան ամէն տեսակ կրթութեան մէջ համարձակ կրնան առաջ երթալ։