Posts

Արիութիւն

Արիութիւն

 

ի Բազմավէպէ

 

1851

 

Մի՜շտ արիութիւն. առանց ասոր առաքինութիւն չկար։ Արիութիւն պէտք է որ անձնահաճութեանդ յաղթես ու բարեգործ ըլլաս. արիութիւն պէտք է որ ծուլութեանդ յաղթես ու ամէն պատուաւոր ջանքերուդ մէջ առաջ երթաս. արիութիւն պէտք է որ հայրենիքդ պաշտպանես ու տեղը գալուն պէս ո՛ր եւ իցէ մարդու տէր կենաս. Արիութիւն պէտք է որ չար օրինակի ու անիրաւ ծաղրածութեան դէմ դիմանաս. Արիութիւն պէտք է որ հիւանդութիւն ու ամէն տեսակ վիշտ եւ նեղութիւն քաշես՝ առանց վատ գանգատներու. Արիութիւն պէտք է որ անդադար ետեւէ ըլլաս այն կատարելութեան՝ որուն հասնիլը կարելի բան չէ աս աշխարհիս վրայ, բայց թէ որ հասնելու չաշխատինք, աւետարանին վսեմ իմաստին ըսածին պէս՝ մեր ամէն ազնուութիւնը կը կորսնցնենք։

            Որչափ ալ սիրելի ըլլան քեզի քու ժառանգութիւնդ, պատիւդ, կեանքդ, միշտ պատրաստ եղիր ամէնն ալ զոհելու պարտքերուդ կատարմանը՝ թէ որ այնպէս հարկ ըլլայ։ Կամ ան է որ մարդս աւելի յանձն պիտի առնէ աս կերպով ինքզնիքը ուրանալ, ու ամէն երկրաւոր բարիքներէ հրաժարիլ՝ քան թէ անոնց կապուելով անիրաւ ու անզգամ ըլլալ. կամ ան է որ մարդս ոչ միայն դիւցազն չէ, այլ նաեւ հրէշ կրնայ դառնալ. «Վասն զի երբէք կրնայ մէկը արդար ըլլալ՝ քանի որ մահուընէ, ցաւէ, աքսորանքէ, կարօտութենէ կը վախնայ, կամ ասոնց ներհակ եղած բաները արդարութեան վեր կը դնէ» կըսէ Կիկերոն։

            Անցաւոր բարիքներու վրայ չկապուած սրտով ապրիլը, ոմանց անանկ կերեւնայ թէ խիստ վայրենի ու անգոծադրելի խրատ է։ Եւ սակայն ճշմարիտը աս է որ ինչուան որ այն բարիքներուն վրայ անտարբեր աչքով մը չնայինք՝ ոչ ինչպէս որ պէտք է նէ ապրիլ կը գիտնանք եւ ոչ մեռնիլ։

            Արիութիւնը մարդուս սրտին ոյժ պիտի տայ ամենայն առաքինութեան ձեռք զարնելու. բայց նայէ որ չափը անցնելով յանդգնութիւն ու կատաղութիւն չդառնայ։

            Անոնք որ կարծեն կամ կարծել կը ձեւացնեն թէ արիութիւնը հեզութեան հետ չկրնար յարմարիլ, անոնք որ վարժած են սանկ կընեմ  նանկ կընեմ ըսելով մեծ մեծ ջարդելու, կռիւ ընելու, խռովութեան ու արիւնհեղութեան ծարաւ ցուցնելու, ի չարն կը գործածեն այն սրտի ու ձեռքի ոյժն որ Աստուած տուեր է իրենց մարդկային ընկերութեան օգտակար ու բարի օրինակ ըլլալու համար։ Եւ սովորաբար ծանր վտանգներու մէջ ասոնք աւելի վախկոտ կը գտնուին. իրենք զիրենք ազատելու համար կրնան ինչուան իրենց հայրն ու եղբայրները մատնել։ Զօրքի մը մէջէն ամենէն առաջ ձգող փախչողները անոնք են՝ որ իրենց ընկերներուն երեսին գոյնը նետած տեսնելով ծաղր կընէին, ու թշնամւոյն վրայ նախատական խօսքերով կը խրոխտային։

Շողոքորթ մարդու նկարագիր

Շողոքորթ մարդու նկարագիր

 

ի Բազմավէպէ

 

(1849)

 

Շողոքորթութիւնը շահասիրութենէ առաջ եկած սուտ կամ չափազանց գովեստ մըն է, որով շողոքորթը ուրիշներուն հաճոյանալու համար՝ անոնց պակսութիւնները կը ծածկէ, ու չունեցած առաքինութիւննին ալ կը գովէ։ Շողոքորթ մարդուն ամէն խօսքը ամէն գործքը ամէն հնարքը ան է որ հաճոյ ըլլալ կուզէ՝ ծածկէ անոնցմէ ամէն ճշմարտութիւն որ անհաճոյ կրնայ ըլլալ իրենց, ու ամէն կերպով կը ջանայ անոնց բաղձանացը, նախապաշարմունքներուն ու մոլութեանցը յարմարիլ։ Բանին որ կողմը անոնց հաճոյ կրնայ ըլլալ՝ ան կողմը կը ցուցնէ, ախտերնին ալ առաքինութիւն կը ձեւացնէ։ Փառամոլին առջին կը սկսի փառասիրութեան գեղեցկութիւնը գովել, անով միայն մեծամեծ գործքեր կըլլուին ըսելով։ Ոխակալին առջեւ անոր ատելութիւնը ու ոխը կարդարացնէ՝ արդարութեան հարկաւորութիւնը ցուցնելով, ու յանցաւոր ընելով ան խեղճ մարդը՝ որ թերեւս անիրաւ ոխակալին վրէժխնդրութեանը մատնուեր է։ Շռայլ մարդուն առջին ագահութիւնը՝ վար կը զարնէ, իր մսխողութիւնները առատաձեռնութեան ու ազնուականութեան պէս գովելով։ Ագահին առջին շռայլութիւնը վար կը զարնէ, անոր ըրած խստասրտութիւնը ու կծծութիւնը խոհեմութեան պէս գովելով։ Նախպաշարեալ մարդուն նախապաշարմունքները զարմանալի խելացութեան պէս կը գովէ, փոփոխամտութիւնը վար զարնելով։ Ստասացին սուտերը կարդարացնէ, ամէն ճշմարտութիւն զուրցելը վնասակար է ըսելով. Բերանաբացին անմտութիւնները կը գովէ, սուտ զուրցելը գէշ բան է ու անկեղծութենէն աղէկ բան չկայ ըսելով։ Վերջապէս ամենուն գոյնը պողիպոդի պէս վրան կառնէ. ամէն բանէն աւելի իր հանճարը կը բանեցնէ անոնց տկար կողմը գտնելու, անոնց մտածութիւնները ճանչնալու, որպէս զի ըստ այնմ զինքը յարմարցնէ։ Աղէկին ալ գէշին ալ ծափ կը զարնէ, սեւին ալ ճերմակին ալ հա՛ կըսէ. իր լեզուն կը մոռնայ, անոնց լեզուն կը սկսի խօսիլ. հա՛ ըսեն՝ հա՛ կըսէ. չէ ըսէն՝ չէ կըսէ. թէ որ մարմնոյ արտաքին պակսութեանցը չկրնար ալ զինքը յարմարցնել, ներքին ու հոգւոյ պակսութեանցը կը յարմարցնէ. ինքը ախտաւոր չըլլայ ալ, ուրիշներուն ամէն ախտիցը կը յարմարի, անոնց ախտերուն տէր կըլլայ. ու այնչափ անարգ կերեւնան իր վրայ ան ախտերը, որչափ որ առանց կիրքի ցուրտ արիւնով կ’ընէ՝ ինչ որ ուրիշները կիրքով մը խաբուած կամ յանկարծակիի գալով կընեն։

            Պէտք էր որ շողոքորթը ամենէն աւելի ատելի ըլլար մարդկանց, մանաւանդ մեծամեծներու. վասն զի զիրենք ծաղրելի կընէ ամենուն՝ չունեցած առաքինութիւննին գովելով. բայց եկուր նայէ որ քիչ անգամ անհաճոյ կըլլայ. անիկայ ալ չէ թէ տուած գովութիւննեորւն ստութեանը համար, հապա աղէկ ու վարպետ կերպով գովել չկրնալուն համար։ Շողոքորթութիւնը երբոր ուրիշի վրայ եղած կը տեսնենք, ատելի է մեզի. Իսկ երբոր մեր վրայ կու գայ, սիրելի կըլլայ. այնչափ դժուար է ան ատեն անոր չհաւատալը։ Բաւական չէ որ ուրիշին մեզի ըրած շողոքորթութիւնը դժուարաւ կը ճանչնանք, հապա մենք զմեզ ալ շատ անգամ կը շողոքորթենք. թէ որ մենք զմեզ չշողոքորթէինք, ուրիշներուն ըրած շողոքորթութիւններէն քիչ անգամ կը խաբուէինք։ Ի՞նչ խղճալի բան է որ մարդս շատ անգամ անանկ կը խաբուի գովեստ լսելէն, որ ի՛նչ որ կուզես իրեն ընել տալ՝ քիչ մը զինքը գովէ, մէկէն կը հաւնի. երկու ականջով սափոր կը նմանի, ականջներէն բռնէ, ուր կուզես կրնաս շարժել զինքը։

            Գովութիւնը քան զամէն գինի աւելի կը պտտցնէ մարդուն գլուխը. ու ինչպէս գինովութենէ քիչ խմելով կը խալըսի մարդ, ասանկ ալ գովութիւն լսելէն թէ որ մարդ զգուշանայ՝ շողոքորթներէն քիչ կը խաբուի։ Անուշ անուշ խօսքերը մեղրով շինած ոստղ կը նմանին, որ զմարդիկ անմիտ թռչնոց պէս կը բռնեն։ Աղուէսը ագռաւին բերնէն պանիրը չէր կրնար առնել, թէ որ անիկայ իր ձայնին գովեստը լսելով՝ չսկսէր երգել ծառին վրայէն, ու բերնէն պանիրը վար ձգած չըլլար։ Չողոքորթին բռնած կերպն ալ աս է. գովութիւններով զքեզ լոլոզելով հոգիդ ալ կառնէ, ունեցածդ ալ։ Հարստութիւնդ իր բաղձանքը բռնկցնելու փայտ կըլլայ. բայց որչափ իր սրտին բոցը կաւելցնէ, այնչափ շուտ քեզ մոխիրի վրայ կը նստեցնէ. Գովութիւնը անանկ ուժ մը ունի որ զէնքերուն չըրած վնասը կընէ. վասն զի զէնքէն կը զգուշանաս, գովութեանը կը պլլուիս։ Անոր համար իմաստունին մէկուն երբոր հրարցուցին՝ թէ ո՞ր կենդանին աւելի վնասակար է, ըսաւ. Վայրենիներուն մէջը վագրը, ընտանիներուն մէջը շողոքորթը։ Թագաւորին մէկն ալ գաւազանը վերուց շողոքորթի մը գլուխը զարկաւ՝ զինքը գովելու ատեն. երբոր շողոքորթը հարցուց թէ ինչո՞ւ կը զարնես զիս, թագաւորը պատասխան տուաւ. Հապա դուն զիս ինչո՞ւ կը խածնես։

Տնական տեսարան մը

Տնական տեսարան մը

 

ի Բազմավէպէ

 

(1853)

 

Կէս գիշերը ժամ մը անցեր էր՝ պզտի կանթեղ մը որուն ձէթը լմմնալու վրայ էր, նուազ լոյս մը կը սփռէր ողորմելի խցի մը մէջ՝ ուր որ Երանհուհին աչքի լոյս թափելով՝ կեցեր հին ու պատռտած զգեստ մը կը կարկըտէր։ Խեղճ Երանուհի, ո՜վ կարծեր թէ դուն օր մը այս խեղճութեանը հասնիս. մատաղ հասակիդ մէջ՝ համեստ, ճարպիկ ու աշխատասէր վարքդ տեսնողները երանի կու տային քու ծնողացդ, երանի՛ անոնց ալ որ զքեզ իրենց մայր պիտի ճանչնային. իսկ հիմա. ո՛հ դու նոյն ես, բայց ո՞ւր քու այն ուրախութեան ժպիտներդ. ո՞ւր այն գեղեցիկ ակնկալութիւններդ։ Իրեք տարիէ ի վեր խեղճը այս տառապանաց մէջ կը մաշէր իր դեռահասակ որդիքներովը. ու իր ընկերոջը՝ Յակոբայ՝ ցուցուցած տմարդի կերպերուն, ու շռայլ ու անկարգ զեղխութեանցը՝ սէր, հեզութիւն ու արցունք կը պատասխանէր։ Մի միայն լոյս մը սրտին մէջ մնացեր էր Աստուծոյ ողորմութիւնը։—Աս ատենս իր երկու անմեղ տղաքը պզտիկ անկողինի մը վրայ անուշ քուն կըլլային. իսկ ինքը մէկ կողմանէ կաշխատէր, ու մէկալ կողմանէ ալ Աստուծոյ կաղաչէր. ու արտասուալից աչուըները երբեմն երբեմն երկինք վերցնելով որդիական ապաւինութեամբ մը Աստուծոյ կը յանձնէր ինքզինքը ու իր տղաքները։ Չէ թէ վիշտ քաշելէն յոգնած կամ նախանձած էր, վասն զի լաւ գիտէր որ վշտաց ու ցաւերու մէջն է որ առաքինութիւնը կը զտուի, ու հոգին կը փայլի կը գեղեցկանայ, հապա կու լար ու կը հեծէր իր մոլորեալ ընկերոջը վրայ, որ ընտանեաց ու աշխատութեան սէրը մէկդի ձգած օրին ի բուն ու գիշերուան մեծ մասն ալ խաղալու ու խմելու կանցներ. ու բոլոր ունեցածը չունեցածը մսխելէն զատ խեղճ ընկերոջը հագուստներն ալ գրաւի դրեր էր. տունն ա՛լ բան մը մնացած չէր. Երանուհին ալ սրտադողի մէջ կալեկոծէր. որ չըլլայ թէ Յակոբ յուսահատութենէն գողութեան ալ ձեռք զարկած ըլլայ, ու մէկ օր մը բռնուի ու շղթայի զարնուի. Ու… Ո՜հ, Աստուած իմ, կանչեց, Աստուա՜ծ իմ, քու Որդւոյդ սուրբ վէրքերուն համար ըլլայ, իրեն խստացեալ սիրտը պատռէ… այս խեղճ անմեղներուն համար ըլլայ՝ պահէ զինքը. ո՜հ ինքը արժանի է որ երեսէ ձգես, բայց այս իրեք տարուան թափած արցունքներս շարժեն քու գթութիւնդ։ Տուր որ տեսնէ իր սխալմունքը ու իր բռնած ճամբուն գէշութիւնը, ճանչնայ իր պարտքերը ու դառնայ հայր ըլլայ։

            Մէյ մ'ալ յանկարծ շշնկոց մը լսուեցաւ—Յակոբն էր որ իր անառակ ընկերներուն թեւը մտած գինով գինով տուն կը դառնար։—Երանուհին մէկէն ցատքեց ու կանթեղը ձեռքը վազեց դուռը բացաւ. ու երեսը խնտում ընելով, դարձաւ «Շնորհակալ եմ, շնորհակալ եմ, պարոններ, կանչեց, ձեր այս մարդավարութեանը». ու էրկանը թեւէն բռնելով սանդուխէն վեր ելլելու կօգներ. Յակոբին խելքը վրան չէր, կը մրմռար կը յիշոցէր. բոլոր անառակութեամբ ու խմելով անցուցած նոյն գիշերը, ծնկուըները չէին բռներ. վեր ելաւ չելաւ՝ մէկէն անկողինին վրայ փռուեցաւ մնաց։—Երանուհին, աչուըները մթնցած, սաստիկ այլայլութիւն մը վրան տիրեց ու շնչասպառ բազմոցին վրայ ընկաւ։ — Չկար մէկը որ զինքը վերցնէ. Ասոտւած էր ղրկեր այս թմրութիւնը, որպէս զի ցաւոցը սաստկութիւնը մահաբեր հետեւանք չունենայ։ — Տղաքը դեռ անուշ քունի մէջ էին։

            Բայց Յակոբ քանի մը ժամէն գլխուն ծանրութիւնը անցնելով եւ անօթութիւն զգալով՝ յանկարծակի աչուըները բացաւ—լուսցած էր—մէյ մալ ի՞նչ տեսնէ. Երանուհին ինկած շնչասպառ, երեսը պատ դարձած, ու գիսախռիւ։—«Երանուհի՜, Երանուհի՜.»—Պատասխան չկայ. կայծակէ մը զարնուածի պէս վեր ցատքեց, ձեռքը ամուսնոյն երեսին վրայ դրաւ—ամենեւի՛ն պաղ—Մեռե՞ր է ի՛նչ է…—Այո՛ Այո՛ մեռեր է, աղաղակեց յուսահատաբար ձեռքը ճակատը զարնելով, ե՛ս սպաննեցի զինքը. արթնցան տղաքը ու անկողինէն նետուելով հօրերնուն քով վազեցին ու սկսան լալ պոռալ առանց ամենեւին պատճառը գիտնալու։—Յակոբ շփոթած յուսահատած գլուխը ծեծելով հեղեղի պէս արցունք թափելով կաղաչէր կը պաղատէր Երանուհիին որ ներէ մինչեւ հիմա իր ձեռքէն իբրեւ հարսն ու իբրեւ մայր քաշած վշտերուն։ —Բայց լսող չկար—ու վեր վերցնելով տղաքը մօրերնուն քովը բերաւ ու Ա՜հ որդեակք իմ, կըսեր լալով, համբուրեցէք ձեր մայրը ու ըսեք որ ինծի թողութիւն տայ։

            Անմեղ տղոցը ճիչն ու թափթփած ջերմ կաթիլները՝ արթնցուցին զԵրանուհին իր խորին թմրութենէն. աչուըները բացաւ, տեսաւ զՅակոբ որ ծնկան վրայ եկած կու լար կողբար յուսահատութեամբ, ու թողութիւն կը խնդրէր. ու ինկաւ պլլուեցաւ իրեն ու «Ո՜հ սիրելիդ իմ, Աստուծմէ միայն թողութիւն խնդրենք—ըսաւ հեկեկալով—ա՜հ մի լայք որդեակք իմ, ձեր այդ արցունքները Աստուծոյ ընծայեցէք, եւ ուրախութեամբ շնորհակալ եղէք իրեն անբաւ գթութեանը որ ձեր հայրը նորէն ձեզի շնորհեց։»

            Այն առտուընէ վերջը տունը բոլոր փոխուեցաւ։ Յակոբ ձեռք զարկաւ անխոնջ աշխատելու. ճանչցաւ իր ամուսնոյն սրտին ազնուութիւնն ու անկեղծութիւնը, ու սկսաւ ճշմարիտ ու առաքինի սիրով մը սիրել զինքը. չափ դրաւ իր ծախքերուն. եւ թէպէտ չարամիտ ու անառակ ընկերներուն բերանը ընկաւ, բայց ինքը իր խղճմտանքին ձայնին մտիկ դրաւ, ու բանի տեղ չդրաւ այն չարասիրտ երիտասարդաց ծաղրական ու հեգնական խօսքերուն. վասն զի փորձով իմացած էր որ՝ չար ու անկարգ մարդիկ առաքինիներուն վրայ գէշ կը խօսին ու կը ծիծաղին, բայց ներսէն ուզեն չուզեն կը գովեն զիրենք ու կը պատկառին անոնցմէ։

            Նոյն օրերը այն անզգամ ու անառակ երիտասարդներէն մէկը գինետունէն ելած ժամանակը՝ իրենպէսներուն մէկուն հետ կռուի իյնալով դանակով զարնուեցաւ մեռաւ։ Յակոբայ համար ատիկայ Աստուծմէ ղրկուած դաս մըն էր. Ո՜հ, կըսէր, ես անոր տեղն եղած ըլլայի՝ հիմա ո՜ւր գացած պիտի ըլլայի. աս կասէր ու անոյշ արցունքներ կը թափեր։

            Անկէ ետեւ Յակոբ արուեստաւորներու նախանձելի բարի օրինակ մը եղաւ. վեց ամսուն մէջ բոլոր ամենայն բան կարգի դրաւ. տունը տեղը շտկեց, ու միակերպ աշխատելովը՝ բոլոր ըրած պարտքերը հատուցանելէն վերջը՝ կամաց կամաց չափաւոր հարստութեան ալ տէր եղաւ։ Ու ամէն անգամուն որ Երանուհիին հետ իր առջի կենացը վրայ կը խօսէր, կը պատմեր թէ ի՛նչպէս գինետուն ու անոր նման գէշ տեղի մը մօտէն անցած ժամանակը՝ երեսը տրտմութիւն մը կը պատէր, ու սիրտն ալ մեծ անհանգստութիւն մը. ու կարծես թէ կըսէր, երկթէ ձեռք մը սիրտս կը ճմլէր, ու ինծի ստէպ կաղաղակէր՝ թէ «Յիշէ զԱստուած որ միշտ զքեզ կը տեսնէ, յիշէ քու ընտանիքդ»։—Խեղճ Երանուհիին թափած արցունքներն ու աղօթքներն էին անոնք. վասն զի—Առաքինի ու հաւատարիմ Հարսի մը սրտին իղձերն ու աղաչանքները Աստուծոյ դիմաց քաղցրահոտ խնկերէ աւելի անուշ են ու հաճոյական։

Կեբես յոյն իմաստասիրին մարդկային կենաց պատկերը

Կեբես յոյն իմաստասիրին մարդկային կենաց պատկերը

 

ի Բազմավէպէ

 

(1853)

 

 

Կեբես յոյն իմաստասէրը Բիովտիոյ Թեբէ քաղաքը ծնած է Քրիստոսէ 460 տարի առաջ։ Դիոգինէս լայերտացի, որ իմաստասիրաց վարքը գրած է, կըսէ թէ երեք տրամախօսութիւն շարադրած ըլլայ Կեբես, որոնցմէ երկուքը կորսուած՝ եւ միայն հրատարակածնիս ձեռուընիս հասած է։ Բարոյական այլաբանութիւն մըն է ասիկայ, որուն մէջ բաղդն, գիտութիւն եւ կրքերը անձնաւորած է, եւ իրեն գլխաւոր նպատակ դրեր է առաքինութիւնը սիրելի ընել, եւ կրից վնասները ցուցնելով զգուշացնել։

 

 

 

Սատուռնոսի տաճարին մէջ երբ օր մը կը քալէինք, տեսանք որ այն աստուածոյն նուիրած ուրիշ ընծայից հետ պատկեր մալ կար անոր բագնին առջեւը։ Այս պատկերիս նիւթը անծանօթ բան մը կերեւնար, եւ կը թուէր թէ մասնաւոր այլաբանական նշանակութիւն մը ունենայ. սակայն չէինք կրնար իմանալ թէ ո՛վ է հեղինակը եւ թէ ի՛նչ բան կը նշանակէ. Որովհետեւ պատկերին մէջ ոչ քաղաք կը տեսնուէր եւ ոչ դաշտ. հապա մէկ շրջափակ մը, որուն մէջ ուրիշ երկու շրջափակ ալ կային, մէկը մեծ եւ մէկալը աւելի պզտիկ։ Դրան առջեւը խուռն բազմութիւն մը կը տեսնուէր, շրջափակին մէջն ալ շատ մը կանայք։ Առջի շրջափակէն դուրս ծերունի մը նկարուած էր, որ կարծես թէ ներս մտնողներուն հարկաւոր եղած ազդարարութիւններն ու խրատը կու տար։

            Երբոր մենք երկար ատեն մտածելով ու չենք կրնար այս այլաբանութեան բուն իմաստը հասկնալ, մեզի մօտ կեցող ծերունի մը «Ամենեւին զարմանալու բան չկայ, ըսաւ, թէ որ այս պատկերիս նշանակութիւնը իմանաք. Սակայն քիչ մարդիկ կան որ գիտնան. եւ այս նուէրը քաղաքացիներէն եղած չէ Սատուռնոսի. հապա ժամանակաւ մէջ իմաստուն մարդ մը այս քաղաքս եկաւ, որ թէ՛ խօսքերովն ու թէ վարքովը Պարմենիդեայ եւ Պիւթագորայ հետեւող իմաստասէր մըն էր, եւ ինքը ընծայեց Սատուռնոսի այս պատկերը։ Ես իմ տղայութեանս հասակին մէջ զինքը տեսած եւ վրան զարմացողներէն մէկն էիեւ այս պատկերին մեկնութիւնը շատ անգամ լսեր եմ իրմէն»։ Աս որ լսեցինք, սկսանք աղաչել որ եթէ հարկաւոր զբաղմունք մը չունի՝ յանձն առնու մեր հետաքրքրութիւնը լեցնել, որովհետեւ շատ կը փափաքէինք մեկնութիւնը իմանալ։

            Ծերունին դարձաւ «Շատ աղէկ, ըսաւ, կրնամ գոհ ընել զձեզ. սակայն այս ալ հարկաւոր կը սեպեմ առաջուց ձեզի զրուցել՝ որ ըրած պատմութիւնս իրեն վնասներն ալ ունի. վասն զի թէ որ պէտք եղածին պէս մտիկ ընէք եւ կարենաք ըսածս հասկնալ, երջանիկ եւ իմաստուն մարդիկ կըլլաք. չէ, թէ որ հակառակը պատահի, անմիտ, տգէտ, բիրտ եւ թշուառ կըլլաք. եւ կեանքերնիդ ալ ձեզի կը դառնանայ։ Եւ յիրաւի. այս պատկերիս մեկնութիւնը այն հանելուկին կը նմանի որ հին ատեն Սփինքս՝ անցաւորաց կառաջարկէր. ով որ կը լուծէր՝ կը փրկուէր. եւ գտնել չկրցողը՝ նոյն հրեշին կատաղութեանը զոհ կըլլար։ Գրեթէ նոյն բանն է նաեւ այս պատմութեան մէջ ալ. Սփինքս մըն է անմտութիւնը՝ մարդկային կենաց մէջ, որ գրեթէ խորհրդաւոր առագաստի մը տակ կը ծածկէ մեր կենաց բարի ու չար գործողութիւնները։ Ով որ այս առագաստին թաքնութիւնը չկարենայ իմանալ, Սփինքայ պէս մէկէն ի մէկ չսպաններ, հապա կամաց կամաց անոր կենդանութեան շունչը իրմէ կը քաղէ, ինչպէս բանտի մէջ նստած պարտաւոր մը՝ որ օր օրուան վրայ իր դատակնքոյն սպասելով կը հալի ու կը մաշի։ Իսկ թէ որ հանելուկին իմաստը կարենայ բացատրել, անմտութիւնն ալ մէկէն կը կորսուի. եւ մարդ անոր գահավէժ բերմունքներէն ազատելով՝ բոլոր կենացը մէջ հաստատուն խաղաղութիւն մը ձեռք կը ձգէ»։

            Ծերունին երբոր տեսաւ որ մեր հետաքրքրութիւնն ա՛լ աւելի կը շատնար, ձեռք առաւ իր պզտի գաւազանը, ու պատկերին վրայ ցուցնելով. «Այս նկարին մէջ ձեր տեսած շրջափակը, ըսաւ, կեանքկը կոչուի. եւ այն բազմախուռն մարդիկն ալ անոնք են որ ներս կուզեն մտնել. իսկ դրան քով կեցած ծերունին, որ մէկ ձեռքը թուղթ մը բռնած է, ու մէկալովը բան մը կը ցուցնէ, Ոգի կանուանի. ինքն է որ ներս մտնողներուն կը սովրեցնէ թէ ի՛նչ ճամբայ պէտք է բռնեն թէ որ չեն ուզեր կորսուիլ»։ Հարցուցինք թէ ի՛նչ ճամբայ է իրեն սորվեցուցածը։ «Նայեցէք, ըսաւ, պատկերին վրայ, ու կը տեսնաք որ բազմութեան ներս մտնելու համար սահմանուած դրան մէջ՝ փառաւոր գահոյից վրայ կին մարդ մը նստած է, որ համոզիչ ու պատրողական կերպարանք մը ունի, ձեռքն ալ բաժակ մը. ասիկայ է Խաբէութիւն՝ որ կը պատրէ կը մոլորեցնէ զմարդիկ, ու մոգական հրապուրիչ ըմպելիքով մը զանոնք կը գինովցնէ. եւ այն ըմպելիքն են Սխալմունք եւ Տգիտութիւն. կը խմեն ու շրջափակէն ներս կը մտնեն։ Ինքը խաբէութիւնն ամենուն առատաբար կը մատռուակէ այն մահաբեր դեղը. բայց կան մարդիկ որ շատ կը խմեն, կան ալ որ քիչ։ Անկէց քիչ մը անդին խումբ մը կանանց կեցած են որ Կարծիք, Կիրք եւ Հեշտութիւնք կըսուին. եւ իրենք պատարաստ կեցած են՝ որ մարդիկ ներս մտնելնուն պէս վազեն վրանին, բռնեն ու զոմանս տանին ի փրկութիւն, բազմագոյնքն ալ ի կորուստ։ Սակայն ամենուն ալ բերանը մեծամեծ խոստմունք կան թէ բարւոյ առաջնորդք են եւ երջանկութեան ու բաղդի պիտի հացնեն։ Այն խեղճերն ալ որ խաբէութեան բաժակին թոյնը խմած են, չեն կրնար գտնել ճշմարիտ եւ ուղիղ ճամբայ մը հետեւելու. եւ ասդիս անդին կը մոլորին։ Եւ կը տեսնենք ահաւասիկ պատկերին մէջ որ անկանոն ընթացք մը ունին եւ իրենց առաջնորդող կանանց հաճոյիցը համեմատ կը թափառին։

            «Անկէց քայլ մը անդին խեղճ կոյր մը կը տեսնենք, որ քարեայ գունտի մը վրայ նստած է. ինքն է Բաղդը, որ ոչ միայն կոյր, հապա նաեւ խուլ եւ անմիտ է. որ ասդիս անդին խարխափելով կերթայ, մէկուն ունեցածը չունեցածը կը յափշտակէ, որպէս զի ուրիշ մը հարստացնէ. անոր քովէն ալ՝ շատ ատեն չանցնիր՝ դարձեալ առջի տուածը ետ կառնու. այն պատճառաւ ալ գունտի մը վրայ նստած է, յեղյեղուկ ու փոփխական բարքը ցուցնելու համար. եւ թէ որ մէկը իրեն վստահի, անկումն ալ աւելի սոսկալի ու աւելի վնասաբեր կըլլայ։ Այս կոյր բաղդին քովն ալ անմտաց բազմութիւն մը կը տեսնուի, որոնց ամէն մէկը իրենց այն բարիքը կը խնդրեն զորոնք դիպուածով կը բաժնէ։ Բայց այն մարդիկներուն մէջ ալ ոմանք ուրախ երես կը ցուցնեն, ուրիշներն ալ յուսահատ դառնաղէտ վշտաց մատնուած կերեւնան։ Ուրախ երես ունեցողները անոնք են որ բաղդէն բարիք մը ընդուներ եւ վրան կը զուարճանան, եւ իրնք զիրենք բարեբաղդ կը կոչեն. իսկ ուրիշներն ու արցունք կը թափեն, կամ անոնք են որ ունեցածնին կորսնցուցեր են, եւ կամ դեռ խնդիրքնին չեն ընդունած. եւ ասոնք ենՉարաբաղդ կամ Դժբաղդ ըսուածները»։ Այն ատեն հարցուցինք թէ այն ի՛նչ տեսակ ընծայք պիտի ըլլան բաղդին ընձեռածները, որ ձեռք ձգողներուն այնչափ ուրախութեան ու կորսնցնողներուն ալ չափազանց տրտմութեան պատճառ ըլլան։ «Բաղդին տուած պարգեւները, կրկնեց ծերունին, այնպիսի բաներ են որ միայն մարդուս աչքին առջեւը բարիք կը սեպուին, ինչպէս հարստութիւն, փառք, ազնուականութիւն, որդիք, իշխանութիւնք, թագաւորութիւնք եւ ասոնց նման ժառանգութիւնք։ Պիտի հարցնէք թէ ասոնք հարստութիւնք չե՞ն. այս բանիս պատասխանը ուրիշ առթով մը կը լսէք. հիմկու հիմա այս պատկերին վրայ մտադրութիւն ըրէք։

            «Առջի դուրը անցնելէդ էտքը՝ ուրիշ շրջափակ մալ կու գայ, եւ դուրսը հագուած սգուած կանայք կեցած են. ասոնցմէ մէկը կըսուի Անբարեխառնութիւն, մէկալը Թուլամորթութիւն, միւս երկուքն ալ Ագահութիւն եւ Շողոքորթութիւն. որոնք կեցած կը դիտեն կը նային թէ ի՛նչ բաներ ձեռք կը ձգեն մարդիկ բաղդին շնորհիւը. ետքէն իրենք ալ կը սկսին անոնց շողոքորթել, սէր ու խնամք ցուցնել վրանին, ու փափաք մը յարկակից եւ բնակակից ըլլալու. Կենաց քաղցրութիւն ու մշտնջենաւոր վայելք կը խոստանան։ Եւ թէ որ մէկը անոնց սուտ խօսքերէն խաբուի, ու ինքզինքը հեշտութեանց ու վայելից տայ, առջի բերան կը կարծէ թէ երջանկութեան հասած ըլլայ. չգիտեր թէ վայելք ըսածդ անցաւոր եւ անէակ բերկրութիւն մըն է։ Բայց երբոր իր թմրութիւնը անցնի, կը տեսնէ որ հաճոյք կարծուածը վիշտք են ու նախատինք. բաղդին տուածը շռայլէ ու վատնէ, եւ այս կանանց բռնութենէն չուզենայ խալըսիլ, հարկ կըլլայ որ ինչուան ապօրինաւոր ճամբաներ բռնէ զիրենք հաճելու համար, ստերդմնութիւն եւ սեղանակապտութիւն ընել։ Եւ երբոր այս ամէն ախտերը համարձակ կատարէ, Զիղջ կամ Ապաշաւ ըսուածը այն ատեն վրայ կը հասնի։ Եւ ահաւասիկ կը տեսնէք այս պատկերին մէջ որ կանանցմէ քիչ մը ետքը նեղ ու խաւարչտին բանտ մը կայ. հոն կեցած է Ապաշաւը, քովն ալ Տրտմութիւնը՝ գլուխը ինչուան ծնկան վրայ խոնարհած, եւ Ցաւը՝ որ մազերը կը փետտէ, քիչ մալ անդին Ողբը, եւ անոր եղբայրը Յուսահատութիւն, մերկ, տձեւ եւ անկերպարան։ Հոն այն դահիճներուն ձեռքը պիտի մատնուին որոնք որ իրենց հաճոյիցը ետեւէն կըլլան. հոն պիտի տուժեն մշտնջենաւոր տանջանքով։ Անկէ ալ ուրիշ բանտի մը մէջ կիյնան, թշուառութեան արգելանը. ուր բոլոր իրենց կեանքը պիտի անցնեն, թէ որ պատահմամբ Ուղղութիւնը իրենց չհանդիպի։ Այս բաղդն որ ունենան, զիրենք այն խիստ գերութենէն կազատէ, եւ անոնց նոր յօժարութիւններ եւ նոր կարծիք թելադրելով՝ առջեւնին երկու ճամբայ կը ցուցնէ, որոնց մէկը ճշմարիտ ուղղութեան կառաջնորդէ, մէկալն ալ ստոյն։ Թէ որ ճշմարիտն հետեւին, երջանի՜կ են. վասն զի ճամբուն դժուարութիւններն ու նեղութիւնները զիրենք չյուսահատցներ, եւ խաղաղ կեանքով մը մնացած օրերնին կանցնեն։

            «Ասանկ բաղդի մը կը հանդիպին ուղղութեան ձայնին հետեւողները. բայց ափսո՛ս որ շատերն ալ՝ ուղղութեան անուամբը կը մեծարեն այս միւս շրջափակին մէջ նստող հագուած ու զարդարուած կինը, մինչդեռ ինքը ուղղութեան հակառակամարտ թշնամին՝ սուտ թելադրութիւնն է։ Սակայն բուն ուղղութեան հետեւողներն ալ հարկ է որ իր քովէն անցնին, որովհետեւ ուրիշ ճամբայ չկայ. եւ երանի՜ իրենց թէ որ անոր սուտ հրապոյրքներէն չխաբուելով՝ ճամբանին առաջ տանին։ Վասն զի կը տեսնենք որ ինքն ալ իր պաշտօնասէրներն ունի, քերթողք, հռետորք, երաժիշտք, չափաբանք, երկրաչափք, աստղահմայք, եպիկուրեանք, ճեմականք, բանասէրք, ամէն կարգի եւ ամէն աստիճանէ մարդիկ»։

            Հարցուցինք թէ ո՞ր ճամբան է մարդուս ճշմարիտ կամ բուն ուղղութեան առաջնորդողը։ — «Հեռուանց կը տեսնէք, ըսաւ, անբնակ՝ անապատ ու նեղ ճամբայ մը, որուն ծայրը անձուկ դուռ մը կայ, եւ ամենաքիչ մարդիկ՝ որոնք դրան առջեւը կը սպասեն. հոն դժուարամերձենալի բարձր տեղ մը կայ, չորս կողմը գահաւանդներով ու ժայռիւք. այն է ահաւասիկ ճշմարիտ ուղղութեան ճամբան։ Պիտի զրուցէք թէ խիստ դժուարին ու անկոխ կերեւայ, ի՛նչպէս կրնայ մարդ անկէ անվտանգ անցնիլ։ Բայց հոն ճամբուն վերը երկու քորք կեցած են Յարատեւութեան եւ համբերութեան. որոնք ձեռուընին երկնցուցած քաջալերիչ խօսքերով կը յորդորեն ճանապարհորդքը որ չվախեն, այնչափ ճամբայ ընելէն ետքը չվհատին, այլ սիրտ առնեն ու առաջ երթան. որովհետեւ այն դժուարին ճամբան կտրելէն ետքը, հանգիստ ու զուարճագեղ արահետ մըն է առջեւնին ելածը»։ — Բայց ի՛նչպէս կրնայ ըլլալ, ըսինք, որ կարենան մարդիկ վեր ելլել, որովհետեւ մենք ճամբայ մը չենք տեսներ։ — «Երկու Յաւերժ հարսունք վար կիջնան, ըսաւ, ու դէպ իրենց վեր կը քաշեն. կարողութիւն, շունչ ու քաջալերութիւն կազդեն անոնց. եւ քանի ալ առաջ երթան, այնչափ ուղղութեան ճամբուն կը մօտենան, որ գեղեցիկ է, հարթ, անարգել եւ անվտանգ. վասն զի անկէց քիչ մը անդին ծաղկազարդ դաշտի մը մէջ, ինչպէս որ կը տեսնէք, երջանկաց բնակութեան տեղն է, ուր ամէն առաքինիք եւ բարեխրատք կը բնակին։ Դրանը մօտ պարկեշտ կին մը կեցած է, տարիքը առած, որ արտաքին զարդ ու պաճուճանք մը չունի. որն ոչ եթէ բաղդին պէս շրջուն գնտի մը, հապա հաստատուն եւ անշարժ խարսխի վրայ կեցած է, եւ քովն ալ ուրիշ երկու կանայք կան, որ կերեւնայ թէ իրեն դստերքն ըլլան։ Ինքն է ահաւասիկ բուն Ուղղութիւնը, եւ իրեն ընկերքն եւ Ճշմարտութիւնն ու Համոզումը։ Հաստատուն խարսխի մը վրայ կեցած է, որպէս զի ամէնքը իմանան թէ անշարժ ու անփոփոխ է իր ճանապարհը, եւ պարգեւքը անանցական. վասն զի իր ամէն հետեւողացը հաստատուն անդորրութիւն մը կը բաշխէ, որպէս զի իրենց կենացը մէջ ինչ չար կամ խռովութիւն ալ տեսնեն, ամենեւին չտագնապին։ Իր տաճարէն դուրս, դրան քով կեցած է, որպէս զի հոն ապաւինող հիւրերը ախտերնէն բժշկէ, ու փրկարար դեղով մը առողջացնելով, Առաքինութեան առաջնորդէ։ Այն բանս ձեզի լաւ բացատրելու համար օրինակով մը հասկցնեմ։ Ծանր հիւանդ մը դարմանելու պատճառաւ թէ որ բժիշկ կանչեն, նախ սրբիչ դեղերով անոր հիւանդութենէն առաջ եկած ապականութիւնները կը ջանայ մաքրել, ու ետքը կը սկսի հիւանդը իր առջի առողջութեանը մէջ կազդուրել։ Իսկ թէ որ ախտացեալը բժշկին խօսքերուն մտիկ չընէ, անոր դարմանները չուզենայ իր վրան փորձել, զարմանք չէ որ բնութեան տկարութենէն յաղթուի, եւ ինչուան մահուան վտանգի մէջ ալ իյնայ։ Ասանկ ալ, մարդկային կենաց մէջ ճանապարհորդ մը՝ ինչուան ուղղութեան տաճարը հասնի, կը բժշկուի, եւ այն ատեն կառնէ իրմէն օշարակ մը, որով իր ունեցած առջի ախտերէն բոլորովին կը մաքրուի։ Այս ախտերն են տգիտութիւն ու վրիպանքը, հպարտութիւն, ցանկութիւն, անբարեխառնութիւն, բարկութիւն, ագահութիւն, եւն., զորոնք նենգութեան բաժակը իրեն մատռուակած է։ 

            «Այս ախտերէն երբոր սրբուի, այն ատեն կառնեն զինքը Գիտութեան եւ ուրիշ առաքինութեանց բնակարանը կը տանին. եւ այս առաքինութիւններն են Զօրութիւն, Արդարութիւն, Բարեխառնութիւն, Չափաւորութիւն, Ազատութիւն, Ժուժկալութիւն, եւ Քաղցրութին, որոնք ճանապարհորդը իրենց մօրը Երջանկութեան կառաջնորդեն, որն որ, ինչպէս կը տեսնէք, տարիքը առած՝ բայց վայելչադէմ կին մըն է, զգեստները վայելուչ՝ սակայն առանց ցուցամոլ շռայլութեան բարձր աթոռի մը վրայ նստած ու ծաղկեայ պսակ մը գլուխը դրած։ Երբոր ճանապարհորդը իր քովը գայ, դստերացը հետ մէկտեղ կելլէ զինքը կը պսակէ, ինչպէս մենք պատերազմներու մէջ կտրիճ ելլող ախոյեանը կը պսակենք. վասն զի ինքն ալ մեծամեծ թշնամեաց յաղթած է, որոնց ոյժը ամէն գազաններուն ունեցածէն աւելի, եւ զօրութիւնը զամէնքը կահաբեկէ. եւ ահաւասիկ ինքը այն թշնամիները ոտքի տակ առած եւ գերութեան շղթաներով պարաւանդած է. տգիտութիւնը, ցաւը, անբարեխառնութիւնը, ագահութիւնը, եւ ասոնց նման ուրիշ բազմաթիւ կրքեր։ Անկէ ետքը իրեն առաջնորդ առաքինութիւնները կը տանին զինքը իր առջի տեղը, եւ անկէ բոլոր մահկանացուք եւ անոնց մոլորութիւններն, ախտերն ու թշուառութիւնները ու բազմազգի նաւաբեկութիւնները կը ցուցնեն, եւ թէ ի՛նչպէս խեղճերը իրենց թշնամեաց ձեռքը խաղալիկ եղած մոլորաշաւիղ կը թափառին, շղթայից ծանրութիւնը կը զգան ու չեն կրնար խորտակել, երջանկութեան ճամբան անձկանօք կը փնտռեն ու չեն կրնար խորտակել։ Երանի՜ այն կրից բռնութենէն ազատողին։

The Reed (from the Fables of Mkhitar Gosh)

 The Rebuke of Adam and Eve, Charles Joseph Natoire (French, Nîmes 1700–1777 Castel Gandolfo), Oil on copper

Եղեգան ծաղիկն
յԱռակք Մխիթար Գոշի

ՆախատեցաւՆախատել - to reproach
եղեգան ծաղիկ եւ նմանք նորա, պաշտաւնեայ լինել արեգական. եւ նորա
ձգեալ զձեռնձգեալ զձեռն - stretching its hand
յարեւն՝
Երդուաւերդնուլ - to swear
արեգական թէ ոչ եմ։

Բասրէբասրել - to blame
առակս զայնոսիկ՝ որ ի չարիս յայտնիս յանդիմանին, եւ
հնարին թագուցանելհնարին թագուցանել - contrive to cover it up
. որով յանդիմանին յաւէտ քան թէ ծաղկին։


The reed and those like it were accused of being officials of the sun. [The reed] stretched forth its hand to the sun and swore: "Not I!"

The fable censures those clearly reproached for evil doing who manage to conceal it. It is much better that they be rebuked than [allowed] to flourish.


(Translated into English by Robert Bedrosian)



Mightier Strength than Tongue (from the Fables of Mkhitar Gosh)

 Quarry (one of a pair), Stained glass, British, possibly Surrey


Հզաւր է զաւրութիւն քան զլեզու
յԱռակք Մխիթար Գոշի

Խոկացեալխոկալ - to contemplate
բուսոց թէ ո՛ արդեաւք
յառաջապահյառաջապահ - outpost
մեզ
կացցէկալ - stand
. եւ
խրոխտացեալխրոխտալ - to brag
կառիկառի - hawthorn
եւ նորին նմանեաց՝ ասեն, թէ մեք հարկանող
գոլովգոլ - to exist
, մեզ լինել արժան է. եւ
ի կարգիլնի կարգիլ - in [the course of their] arrangement
՝ եկեալ էշք եւ ուղտք՝ կերեալ եւ
առ աթուրառ աթուր - underfoot
հարեալ,
գաւսացեալքգաւսանալ - to dry up
եւ տարեալք ի հողմոց եղեն։

Ընդդէմ կայ առակս հպարտ մտաց, որ յուսան ի լեզուանութիւնս իւրեանց. իսկ գիտելի է, զի հզաւր է զաւրութիւն քան զլեզու։


The plants were wondering whom they should appoint for their sentry. The hawthorn and others like it boasted, saying: "Since we are strikers, it is fitting that we be [sentry]." As they were so gabbing, asses and camels came, ate and trampled [the hawthorn] which dried up and was carried off by the winds.

This fable opposes proud thoughts which thrive on talk. However, it is known that might is more powerful than the tongue.


(Translated into English by Robert Bedrosian)



Mortal by Nature (from the Fables of Mkhitar Gosh)

 A Bouquet of Flowers, Clara Peeters (Flemish, Mechelen ca. 1587–after 1636 Ghent), Oil on wood


Բնութեամբ մահկանացու
յԱռակք Մխիթար Գոշի

ԳնդածաղիկքԳնդածաղիկ - Southernwood
եւ
կորնգանկորնգան - melilotus
եւ
խոլորձխոլորձ - orchid
՝
առուոյտ կապոյտ առուոյտ կապոյտ - alfalfa
եւ
սէզ սէզ - bent grass
եւ
նմանք սոցիննմանք սոցին - others like them
ծաղր եդեալ ծաղր եդեալ - were ridiculing
զցինկ ցինկ - meadow rue
՝ ասէին, եթէ
զի՞ է՝ զի մեք զուարճացեալք կամք զի՞ է՝ զի մեք զուարճացեալք կամք - why is it that we are amusing ourselves
,
եւ նա ծիւրեալ դեղնութեամբ եւ նա ծիւրեալ դեղնութեամբ - and it is languishing with a yellow color?
։ Եւ լուեալ՝ պատասխանեաց.
վասի զի անմիտք էք եւ աներկիւղ վասի զի անմիտք էք եւ աներկիւղ - because you are mindless and fearless
,
ոչ խորհիք եթէ վասն մեր սուրք սրեն գերանդեաց ոչ խորհիք եթէ վասն մեր սուրք սրեն գերանդեաց - you do not think that 'the blades of the scythe sharpen for us'
.
իսկ ես խոկալով յայսոսիկ իսկ ես խոկալով յայսոսիկ - but I, meditating up on this,
՝
զարհուրեալ դեղնիմ զարհուրեալ դեղնիմ - turn yellow out of terror
։

Յայտնապէս ցուցանէ առակս՝ թէ յոյժ անմիտք են որ մոռանան եթէ բնութեամբ մահկանացու է ազգ մարդկան. եւ պատրեալք յերեւելի ի մեծութիւնս՝ ծաղր առնեն զվարս երկիւղածս եւ զկրաւնաւորս. Ուստի յանդիմանին ի նոցունց անմտութիւն նոցա. եւ ինքեանք գիտելով զապականութիւն երկրաւորացս՝ ոչ պատրին, այլ ճնշեալ եւ երկիւղիւ միշտ ներգեւին։


The southernwood, melilotus, and orchid, the alfalfa, the bent-grass and others like them were ridiculing the meadow-rue, saying: "Why is it that we are joyous, and it is languishing with a yellow color?" Hearing this, [the meadow-rue] replied: "It's because you are mindless and fearless and you do not think that the scythes sharpen their blades for us. I, however, meditating on this, am terrified, and turn yellow."

This fable clearly shows that those who forget that by nature humankind is mortal are very senseless. Deceived [into believing] that size is venerability they ridicule the behavior of the pious and of clerics. Whence they are criticized by them for their stupidity. They themselves, knowing the corruption of earthlings, are not deceived; rather, oppressed and with dread, they always grow weak.


(Translated into English by Robert Bedrosian)



Nerses Shnorhali's Letter to the Edessans


Saint Nerses Shnorhali’s


Letter to the people of Edessa

 

(Translated by Beyon Miloyan)


 

I received your sorrowful letter regarding those among you in the city of Edessa who have become ill with leprosy, and was filled with tears regarding the plaguing of your bodies which is from the unfathomable judgment of God who distributes what is profitable to each by weight and measure in ways that man cannot comprehend. Health and disease, grandeur and lowliness, wealth and poverty, and, in your case, infirmity and incurable bodily illnesses come from nowhere else but the command of God’s will. As for those who upset and insult you with words of despair, adding wound upon wound and pain upon pain, as I have learned from your letter, they do not know of the ordinances of the Most High, and charge the just to be punished, though they do not realize that it is Satan who brings such things upon you as he did unto Job’s friends, for not only does he torment your bodies but also your minds, making you think that the great hope of consolation that lies before you is vanity. But Job did not allow his soul to be pierced following the loss of his children and his wealth, the wounds to his body and the exasperating words of his friends and wife (incited by Satan to argue with him), to whom he said: “you are worthless physicians; you are forgers of lies! If only you would be silent! For you, that would be wisdom” (Job 13:5). And since Job’s friends spoke to him against God’s will, we see that upon the conclusion of his trials, God said to them: “If my servant Job had not prayed for you, I would have destroyed you for not speaking of me what is right” (Job 42:8). For it is customary for Satan to find unbelievers, and those ignorant of Scripture and with evil treasures in their hearts (cf. Matthew 12:35), and to speak words of despair to them and to those like you whose bodies are now plagued, so that, being hopeless, you put yourselves in danger of troubles, grumble to God, and become deprived of your share of rewards. Thus, divine law demands that all men be of sound body, that they help the weak and not oppose them, that the wealthy use their means to relieve the troubles of the afflicted, and that the indigent pay visitations to the afflicted according to the command of Christ, and when it is not in your power to help them in any other way, to comfort them with good words and to grieve and cry with them. Those who do this shall be sharers in the blessedness of the poor.

            As for those who scorn and reproach instead of pitying the afflicted, they insult Christ; just as when one takes pity on the needy, it is considered as to Christ. So, too, with their contempt and words of insult, and with all sorrowful passions that one lays upon those who are troubled and suffering—they do so to Christ. As He said to those on His left: “I was hungry, and you gave me no food . . .” (Matthew 25:42-43). And when they shall say “Lord, when did we see you hungry or thirsty or naked and did not minister to you?” (Matthew 25:44), he shall say to them “insomuch as you did not do it to one of the least of these, you did not do it to me” (Matthew 25:45). And when Christ appeared to Paul while he was a Jew, Paul heard a voice from heaven: “Saul, saul, why do you persecute me?” (Acts 9:4), which is not to be taken in the sense that Paul was able to persecute Him while He had been sitting to the right of God on High, but it is because He considers the persecution of His believers as directed to Himself that He said this.

Now as He makes His martyrs as like Himself through imprisonment, torture and bloodshed, in the same way does Christ take revenge on unbelievers when He comes with the glory of his Father to judge the world. And so it is with the needy and the afflicted and the troubles that they bear, and those who with their words of insult cause more troubles for the poor and afflicted, or otherwise act unjustly with them instead of comforting them and sharing in their sorrow, thus taking their revenge on the Just Judgment against Christ’s command.

            As for those who are afflicted for the sake of Christ, as well as those who administer to the poor, the sick and the destitute, and who are merciful with them and who help them according to their capabilities, whether by feeding them, dressing them, comforting their sorrows with sweet words or by giving alms to them and saving them from servitude, Christ will call them forth at His second coming and grace them before the whole world, saying: “They have done more than I have commanded, for not only have they come to see me when I was sick and confined, but they also rescued me by having mercy on me when I was in bonds, and by being helpful to me when I was sick by providing me with remedies and by serving me in various ways. Not once did they relieve my hunger and thirst, but many times, and covered my naked body with clothing, and sheltered me from the heat and from the frost. Now in exchange for rescuing me from physical bonds, they have been saved from the bonds of their sins; in exchange for the corruptible food and drink with which they sated my hunger and thirst, I shall give them incorruptible food and the immortalizing water of life with which they will never again hunger and thirst; and for their deteriorable clothing with which they covered my naked body, I shall clothe them with the first garment of light of which their first father [Adam] was stripped.” In these divine words let us stand firm, as in the saying, "Whoever gives one of these little ones only a cup of cold water in the name of a disciple, assuredly, I say to you, he shall by no means lose his reward" (Matthew 10:42). And if these little ones keep these mercies as a memorial for God, and do not destroy the giver of rewards, what does this say about those who are great? Now take for example the martyrs who for the sake of their faith in Christ endured various torments and death from unjust men, and who will be glorified and crowned by Christ upon His Second Coming. So it is the same for all those who undergo bodily pains and afflictions in their corruptible natures and bear them soberly and with thanks to God, who are no less martyrs of Christ and who will be worthy of glory. Especially you, who are now more plagued than others with bodily afflictions.

            Abraham became pleasing to God early in life, and as it is written, “Abraham believed in God and it was credited to him for righteousness” (Romans 4:3; Galatians 3:6; James 2:23); but after God tested him, Abraham willingly offered his son as a burnt offering to God, and only then he received God’s complete blessing, became father to many nations and a foundation and assembly house (ժողովարան) unto the kingdom of heaven. And Job, before his own trials, attested that God is just and spotless. But after overcoming the temptations of Satan, and through his patience and thankfulness to God, he was found worthy of triumph by the crowner of the forbearing ones. Paul’s towels, with which he wiped the sweat off his face, were used to heal the sick and diseased (Acts 19:12), but his own illness was not cured until his passing, for these were the will of God, as well as for him to confess. “Three times,” he says, “I pleaded with the Lord to take it away from me, but He said to me, ‘My grace is sufficient for you, for My strength is made perfect in weakness'” (2 Corinthians 12:7-9). So too for all the righteous ones, old and new, who, overcoming their temptations, were found pleasing to God.

            As to whether it was by God’s will to give his saints and beloveds over to lives of physical affliction instead of pleasure and comfort, let us address this briefly but without being privy to God’s wisdom. Our first father Adam lost divine glory, immortal life and the beauty of paradise through the pleasure of the sweet fruit, and received in its place a thorny world and a grievous life of infirmity and affliction that concluded with death. Thus, the Creator and Lord of all became and was named the second Adam [i.e., Christ], taking embodiment by His own nature for man’s salvation and proceeding on the journey of life without comfort but with supreme virtue as an example to men who would wish to walk the same path. As He Himself advises to His fellow-travelers: “If anyone desires to come after Me, let him deny himself, and take up his cross, and follow Me” (Matthew 16:24), and “let him take up his cross daily” (Luke 9:23), which is to say, by suffering manifold virtues, and follow Me. As for those who follow Christ along such a journey, where are they to dwell in the twilight of their lives? Not among servants of equal honor, but where the Lord of all is, for as He commands in another place, “Where I am, there my servant also will be” (John 12:26).

             And now because few enter heaven through the narrow road and small gate (that is to say, with pure virginity and willing virtue), through which the ascetics first went and taught us of the all-wise knowledge of God, who wills for everyone to live and arrive at true knowledge and to become worthy of the ineffable good things that have been promised us. Thus he allows some to resist the pleasures of the body by their involuntary poverty and by putting them in want of life’s necessities that they may become justified through this; others he subjects to bodily pains, some for a day and some until their deaths, when he sees that by their physical health their souls become ill with sin, and thus with bodily illness does he cure the soul. This could be seen in the examples of the two paralytics, one of whom was by the pool in Bethesda (John 5:2) to whom Christ said after he healed him: “See, you have been made well. Sin no more, lest a worse thing come upon you” (John 5:14), demonstrating that the man’s sins were the cause of his 38 years of paralysis. And the second, whom they lowered from the roof before him, to whom he said: “Your sins are forgiven you” (Luke 5:19-20), with which he made clear that the man had borne his illness because of his sins, and only when God pardoned the sins he was bearing in his soul did his body, which had become ill due to his sins, become healthy. As for those who accept such pains as remedies from God and endure their troubles in gratitude to Him, and willingly bear their passions, God considers that they willingly bore their struggles in favor of His command and rewards them accordingly. As for those who grumble to God and call their judgment unjust, as to ‘how could he grant pardon to the evil ones in health, but allow us, who are different than them, to suffer and bear the burden of poverty?’, these ones despite bearing their troubles are found void in recompense like the deserter among the Forty Martyrs. This is out of the ignorance and faithlessness of those who do not understand the depths of God’s judgments, as to why He wills to cure some with the aforementioned remedy while neglecting others. Do we not see the same thing among the patients of pediatricians? For they do not attempt to treat those who are understood to have untreatable illnesses with the same means as those whom they see as treatable and whom they make haste to treat without sparing any means. So, too, for God, the true doctor of soul and body, who, when he looks into the heart of man and sees there is one part good, he heaps poverty, illness, or both unto him, so that the seed of that small part of goodness bear fruit. As for those whom he recognizes as untreatable, he does not undertake to cure them with illnesses or poverty, but allows them to follow their will unto death, with what little goodness they receive in exchange, for they proceed without answer.

            But not all illnesses are for the aforementioned reason, for many arise due to the opposition of elements, which are also found in the body. We also bear such illnesses to the extent that we are naturally susceptible to disease, whether we are righteous or sinful. As for those [illnesses] which are from God, they are evident to the wise when they examine Scripture with wisdom.

            Now this too we say, that the poverty and troubles that God casts onto the afflicted is not only for the atonement of their sins, but also so that the healthy and wealthy, having compassion for them and giving alms to them, may have their own sins forgiven by God and that they may receive His mercy, according to the true blessedness of Christ, which says: “Blessed are the merciful, for they shall obtain mercy” (Matthew 5:7), so that everyone shall become worthy of attaining the good things promised—the poor by their poverty, the sufferers by the torments of their bodily afflictions, and the troubled by their troubles—when they thankfully bear their troubles, their sufferings and their poverty, and live their lives with pure conduct according to the commandment of God. So, too, for the rich and the delicate ones, who by their mercy shall receive atonement for their sins and heavenly goodness: by feeding the poor, dressing those without clothing, gathering the foreigners and attending to those in confinement and comforting them. But not with precise measures! lest their lamps extinguish because they run out of oil like the foolish virgins (Matthew 25), but distributing with generosity of heart and giving to those in need according to the advice of the prophet. For he who withholds when it is time to sow, and sows the earth sparingly shall reap sparingly at the time of harvest, yet he who sows abundantly shall have abundant crops to carry away in his arms and shall hear the beatific words of Christ “Come, you blessed of my Father, inherit the kingdom prepared for you from the foundation of the world” (Matthew 25:34), which is to come for all who conduct themselves with mercy in this life, and who put the mercy that is with them in the heavenly kingdom. In the name of Christ Jesus our Lord, to whom glory and power forever and ever. Amen.



Սուրբ Ներսեսի Շնորհալւոյ  

Թուղթ առ Եդեսացւոց    


Ընկալայ զգիր թախծանաց զախտացելոցդ մարմնով, զուրուկ անուանելոցդ, որ յԵդեսա քաղաք, եւ լցաք արտասուօք՝ յաղագս պէսպէս հարուածեցելոցդ մարմնով, որ է յանքննելի դատաստանացն Աստուծոյ. այն որ չափով եւ կշռով բաժանէ իւրաքանչիւրումն զօգտակարն, թէպէտ եւ մարդիկ ոչ իմանան. Զառողջութիւն եւ զախտաժէտութիւն, զմեծութիւն եւ զփոքրկութիւն, զփարթամութիւն եւ զաղքատութիւն. որպէս եւ ձերդ տկարութիւն եւ անբուժելի ցաւք մարմնոյ՝ ոչ այլ ուստեք է, քան թէ ի հրամանէ կամացն Աստուծոյ։ Իսկ այնոքիկ որք խռովեցուցանեն եւ զզուեն զձեզ անյուսութեան բանիւք, եւ վէրս ի վերայ վիրաց եւ ցաւս ի ցաւոց յաւելուն, որպէս ի գրելոցս ձեր ծանուցաւ, անտեղեակ են իրաւանց Բարձրելոյն, եւ արժանաւորս պատուհասի մեղանչեն. թէպէտ եւ ոչ իմանան որ ըստ բարեկամացն Յոբայ շարժէ ի վերայ ձեր սատանայ զայնպիսիսն, զի ոչ միայն մարմնով, այլ եւ մտօք եւս տանջեսցէ զձեզ, ունայն ի մխիթարութեանց մեծի յուսոյն առնելով որ կայ ձեր առաջի։Որպէս եւ Յոբ ո՛չ այնչափ խոցումն ընդունէր ի յոգին՝ ընդ որդւոցն եւ ընչիցն կորստեան, եւ ընդ մարմնոյն վիրաց, որքան ընդ բարեկամացն եւ կնոջն զայրացուցանող բանից, զորս յորդորէր սատանայ վիճել ընդ նմա. առ որս ասէր, թէ Բժիշկք մեղանչականք էք դուք, եւ ողջացուցիչք չարեաց ամենեքեան. եղիցի ձեզ համրանալ, եւ համարեալ լիցի յարդարութիւն. եւ զի ընդդէմ կամացն Աստոծոյ խօսէին առ Յոբ բարեկամք նորա, յայտնի է յայնմանէ որ ի կատարումն փորձութեանցն ասէր Աստուած առ նոսա. Զի թէ ոչ էր Յոբայ ծառայի իմոյ աղօթս արարեալ վասն ձեր, սատակեալ էր իմ զձեզ վասն անիրաւ խօսելոյ զնմանէ։ Քանզի սովորութիւն է սատանայի, զի յորժամ այլով հնարիւք ոչ կարէ խախտել զառաքինի հոգին ի ճշմարիտ յուսոյն որ առ Աստոած, գտանէ զոմանս ի մարդկանէ թերի ի հաւատոց, եւ տգէտ յիմաստութեան գրոց, եւ ի չար գանձուց սրտից նոցա խօսի զանյուսութեան բանսն առ ձեզ եւ առ նմանիս ձեր նեղեալս մարմնով. որպէս զի անյոյս լինելովն՝ վտանգին ի նեղութիւնսն եւ տրտնջեն զԱստուծոյ, եւ անմասն լինին ի վարձուցն։ Որ եւ պահանջէ աստուածային օրէնքն յամենայն մարդոյ որ առողջ են մարմնով՝ ձեռնտու լինել տկարացն, եւ ոչ հակառակ նոցին. ի փարթամացն՝ արդեամբք գոյից բառնալով զկարիս նոցա, իսկ յաղքատացն՝ ի տես գալ վշտացելոցն, ըստ հրամանին Քրիստոսի, եւ բարի բանիւք մխիթարեալ զնոսա, եւ վշտակից լինել եւ արտասուել, յորժամ ոչ ի ձեռնհաս օգնել նոցա այլ իւիք. եւ որ զայս առնեն՝ մասնակից լինին երանութեան աղքատացն։

        Իսկ որք փոխանակ ողորմութեան արհամարհեն եւ նախատեն զնոսա, առ Քրիստոս վերաբերին նախատինքն այն. եւ որպէս զողորմութիւն զոր առնէ ոք աղքատաց, իւր համարի Քրիստոս, նոյնպէս եւ զարհամարհանս նոցա եւ զբանս նախատանաց, եւ զամենայն տրտմական կիրս զոր ածէ ոք ի վերայ նեղելոցն եւ տառապելոցն, յինքն վերաբերէ Քրիստոս. զոր եւ առ ձախակողմանսն ասէր, եթէ Քաղցեայ, եւ ոչ կերակրեցէք զիս, եւ այլն ամ(ենայն). եւ յորժամ նոքա ասիցեն, Տէր, ե՞րբ տեսաք զքեզ քաղցեալ կամ ծարաւի կամ մերկ, եւ ոչ պաշտեցաք զքեզ. ասէ ցնոսա, որովհետեւ ոչ արարէք միում ի փոքրկանցս յայսցանէ՝ եւ ոչ ինձ արարիք։ Եւ յորժամ Պաւղոսի երեւեցաւ Քրիստոս մինչ ի հրէութեանն էր, եւ ձայներ առ նա յերկնից. Սաւուղ Սաւուղ, զի՞ հալածես զիս, ոչ եթէ զՔրիստոս որ ընդ աջմէ Հօր իւրոյ նստէր ի բարձունս, կարող էր հալածել Պաւղոս, այլ զիւրոց հաւատացելոցն հալածանս՝ իւր համարելով ասէր զայն։ Արդ որպէս զվկայիցն զբանտս եւ զչարչարանս եւ զհեղումն արեանց իբրեւ անձին իւրոյ արարեալ՝ այնպէս վրէժ առնու Քրիստոս յանհաւատիցն, յորժամ գայ փառօք Հօր իւրոյ դատել զտիեզերս, նոյնպէս եւ իւր աղքատացն եւ վշտացելոցն, ի վերայ նեղութեանցն զոր կրեն, եւ այլ եւս նեղութիւնս հասուցանէ ոք բանիւք նախատանաց, կամ այլ ինչ անիրաւութեամբ փոխանակ մխիթարելոյ զնոսա եւ ցաւակից լինելոյ, վրէժս տացեն յարդար դատաստանի անդ, որպէս զհակառակ հրամանին Քրիստոսի։

        Իսկ որ նեղելոցն վասն Քրիստոսի եւ աղքատացն տնտեսուչ, եւ հիւանդացն, եւ հարկաւոր պիտոյիցն կարօտելոց՝ ողորմած լինի եւ օգնական ըստ կարողութեան իւրում, կամ կերակրելով, կամ զգեցուցանելով զմերկութիւն, կամ քաղցր բանիւք մխիթարելով զվիշտն, կամ ողորմութիւն տալովն ազատեսցէ ի ծառայութենէ, ի յերկրորդ գալստեան իւրում յառաջ կոչէ Քրիստոս զայնպիսին, եւ առաջի ամենայն տիեզերաց գոհանայ զնոցանէ ասելով. թէ Սոքա առաւել քան զոր ես պատուիրեցի՝ արարին. զի ոչ միայն ի տես եկին առ իս մինչ հիւանդ էի եւ ի բանդի, այլ եւ ազատեցին զիս ողորմութիւն տալովն՝ ի բանդէ կապանաց. եւ ձեռնտու եղեն ինձ ի հիւանդութեան՝ դեղովք եւ պէսպէս սպասաւորութեամբք. եւ զքաղց իմ եւ զծարաւ ոչ մի անգամ, այլ բազում անգամ լցին, եւ ծածկոյթ եղեն մերկութեան իմոյ զգեստուք իւրեանց. պատսպարեցին զիս ի տօթոյ եւ ի սառնամանեաց։ Արդ փոխանակ ազատելոյն զիս ի մարմնաւոր կապանաց անտի՝ ազատեալ եղիցին սոքա ի կապանաց մեղաց իւրեանց. եւ փոխանակ ապականացու կերակրոյն եւ ըմպելոյն՝ զոր ի քաղց իմ եւ ի ծարաւ կերակրեցին զիս եւ արբուցին ինձ, տաց նոցա զանապական կերակուրն եւ զանմահարարն ջուր կենդանի, որովք այլ ոչ եւս քաղցնուն եւ ծարաւին. եւ ընդ դիւրավատնելի զգեստուցն իւրեանց՝ որով ծածկեցին զմերկութիւն իմ, զգեցուցից սոցա զլուսեղէն պատմուճանն առաջին, զոր մերկացաւ նախահայրն իւրեանց։ Եւ այսուիկ ի տէրունական բանիցս հաստատիմք որպէս եւ ասացաքս, թէ Որ արբուսցէ միում ի փոքրկանցս յայսցանէ բաժակ մի ջուր ցուրտ միայն, ոչ կորուսցէ զվարձս իւր։ Եւ եթէ փոքրս այս ողորմութեան յիշատակ պահի առ Աստուծոյ, եւ ոչ կորիցէ վարձ տուողին, զի՞նչ է ասել վասն մեծամեծացն։ Արդ զոր օրինակ մարտիրոսքն որք վասն ի Քրիստոս հաւատոցն համբերեցին պէսպէս չարչարանացն եւ մահու ի յանիրաւ մարդկանէ, փառաւորին եւ պսակին ի Քրիստոսէ՝ յորժամ գայ միւսանգամ յաշխարհ, նոյնպէս եւ ամենեքեան որ զցաւս մարմնոյն եւ զնեղութիւնսն որ գան ի վերայ այսմ ապականացու բնութեանս, եւ ժուժկալութեամբ տանին եւ գոհութեամբ զԱստուծոյ, ոչ ինչ նուազ ի վկայիցն Քրիստոսի՝ փառացն լինին արժանաւորք. Մանաւանդ դուք որ առաւել նեղիկ քան զայլս ի նեղելոցն մարմնով։

        Աբրահամ յիսկզբան մանկութեան իւրոյ հաճոյ եղեւ Աստուծոյ՝ որպէս եւ գրեալ է, թէ Հաւատաց Աբրահամ յԱստուած, եւ համարեցաւ նմա յարդարութիւն. բայց յետ փորձելոյն զնա Աստուծոյ վասն որդւոյն յողջակէզ խնդրելոյ, յորում հաճոյ գտաւ տալովն յօժարութեամբ, ապա լուսաւ զկատարեալ օրհնութիւնն Աստուծոյ, եւ հայր ազգաց բազմաց եղեւ, եւ հիմն եւ ժողովարան արքայութեան երկնից։ Եւ Յոբ յառաջ քան զփորձութիւնն վկայեցաւ յԱստուծոյ արդար լինել եւ անարատ. բայց յետ յաղթելոյ փորձութեանցն սատանայի՝ համբերելովն եւ գոհանալով զԱստուծոյ, ապա արժանաւոր գտաւ յաղթանակի պսակողին համբերողաց։ Պուղոսի վարշամակ երեսացն որով զքիրան մաքրէր, զհիւանդս եւ զախտաժէտս բժշկէր. բայց իւրն մարմնոյ տկարութիւն զոր ունէր՝ ոչ բժշկեցաւ մինչեւ ցվախճան. քանզի կամք Աստուծոյ այն էին որպէս եւ ինքն խոստովան լինի. Երիցս ասէ աղաչեցի զՏէր զի ի բաց արասցէ յինէն, եւ ասէ ցիս տէր, Շատ են քեզ շնորհք իմ, զի զօրութիւն իմ ի տկարութեան կատարի։ Նոյնպէս եւ ամենայն արդարքն ի հնումն եւ ի նորումնս՝ ի փորձութիւնսն յաղթող լինելովն հաճոյք գտան Աստուծոյ։

        Եւ եթէ է՞ր աղագաւ կամի Աստուած զսուրբս իւր եւ զսիրելիս տալ ի նեղութիւն մարմնոյ ի կեանս յայս, եւ ոչ ի հեշտութիւն եւ ի դիւրութիւն, ասեմք կարճառօտ եւ յայտնի բնաւ յաստուածայնոցն իմաստից։ Քանզի նախահայրն մեր Ադամ՝ քաղցր պտղոյն հեշտութեամբ կորոյս զաստուածային զփառսն, եւ զկեանսն անմահականս եւ զդրախտին վայելչութիւնն, եւ փոխանակ ընկալաւ զերկիր փշաբեր եւ զկեանս տրտմականս եւ զախտալիցս եւ զտաժանելիս, եւ մահ ի կատարածի. վասն որոյ եւ արարիչն եւ տէրն ամենայնի երկրորդ Ադամ եղեւ եւ անուանեցաւ, ի բնութենէ նորին առնլով մարմին յաղագս փրկութեան նորա. եւ ընթացաւ ընդ կենցաղոյս ճանապարհ՝ ոչ հեշտութեամբ, այլ գերագոյն առաքինութեամբ, ի յօրինակ մարդկան որք ընդ նորին ճանապարհ կամեսցին գնալ։ Որպէս եւ ինքն իսկ Տէրն խրատ տայ ճանապարհակցաց իւրոց ասելով. Որ ոք կամեսցէ ակնի իմ գալ, թողցէ զամենայն ինչ զոր ունի, եւ ուրասցի զանձն իւր, եւ առցէ զխաչ իւր հանապազ, այսինքն զպէսպէս առաքինութեանց չարչարանս, եւ ապա եկեսցէ զկնի իմ։ Եւ ընթացողացն զհետ Քրիստոսի այսպիսի ճանապարհաւ, ո՞ւր լինին օթեւանք ի յերեկոյանալ կենցաղոյս. ո՛չ ի յարկս համապատիւ ծառայից, այլ ուր Տէրն է ամենեցուն. որպէս եւ յայլում տեղւոջ հրամայէ, թէ Ուր եսն եմ՝ անդ եւ պաշտօնեայն իմ եղիցի։

        Եւ արդ վասն զի սակաւք են ի մարդկանէ՝ որք անձուկ ճանապարհաւն եւ նեղ դրամբն մտանեն յերկինս, այսինքն մաքուր կուսութեամբ, եւ կամաւոր առաքինութեամբք, ընդ որ դասք ճգնաւորացն գնացին յառաջագոյն եւ ուսուցին, վասն այնորիկ ամենիմաստ գիտութիւնն Աստուծոյ՝ որ կամի զի ամենեքեան կեցցեն եւ ի գիտութիւն ճշմարտութեան եկեսցեն, եւ արժանաւոր լինին անճառ բարեացն խոստացելոց, ոմանց թոյլ տայ ակամայ աղքատութեամբն ընդդէմ կալ մարմնոյ հեշտութեանց, կարօտ լինելով հարկաւոր պիտոյիցն, զի այնու արդարասցին. եւ յայլոց վերայ արկանէ ցաւս մարմնոյ, ոմանց առօրեայ, ոմանց մինչեւ ցվախճան. յորժամ տեսանէ զի առողջութեամբ մարմնոյն հիւանդանայ հոգին մեղօք. որպէս զի մարմնոցն հիւանդութեամբքն բժշկէ անգիտաբար զհոգւոյն հիւանդութիւնսն։ Եւ զայս ի յերկուց անդամալուծիցն է տեսանել. մին զոր ի Պրովբատիկէ աւազանին, առ որ ասէր Քրիստոս յետ բժշկելոյն, թէ Ահա ողջացար, մի՛ եւս այլ մեղիցես, զի մի՛ չար ինչ լինիցի քեզ. յայտ արարեալ եթէ մեղքն են պատճառք երեսուն եւ ութամեայ անդամալուծութեան նորին։ Եւ երկրորդն զոր ի ցուոցն կախեալ իջուցին առաջի նորա, առ որ ասէր, Թողեալ լիցին քեզ մեղք քոյ. որով յայտ արար թէ վասն մեղաց կրեաց զցաւսն. եւ յորժամ զմեղսն զոր կրէր ի հոգին՝ եթող նմա Աստուած, յայնժամ եւ մարմին նորա վասն մեղացն ախտացեալ՝ ընկալաւ զառողջութիւն։ Եւ որք զայսպիսի ցաւս իբրեւ զդեղ բժշկութեան բժշկութեան ընկալցին յԱստուծոյ, եւ գոհանալով զնմանէ համբերեն նեղութեանցն, եւ տանին կամաւորաբար զակամայ կիրսն, այնպէս համարի Աստուած, եւ հատուցանէ վարձս, որպէս թէ յաղագս պատուիրանի նորա կրեցին կամաւ զնեղութիւնսն։ Իսկ որք տրտնջենն զԱստուծոյ, եւ անիրաւ ասեն զդատաստան նորա, թէ ընդէ՞ր չարացն ներէ կալ առողջութեամբ, եւ մեզ որ ոչ նոյնպիսի եմք, թոյլ տայ կրել չարչարանս եւ աղքատութիւնս, նոյնպիսիքն զնեղութիւնսն կրեն, եւ ի վերձուցն ունայնս ելանեն, որպէս վարատեալքն ի քառասուն վկայիցն։ Եւ այս լինի ի տգոտութենէ եւ յանհաւատութենէ, որք ոչ իմանան զխորս դատաստանացն Աստուծոյ, թէ ընդէ՞ր զոմանս կամի բժշկել նախասացեալ դեղօքդ, եւ զոմանս անփոյթ առնէ։ Ո՞չ տեսանէք զի եւ մանկունք բժշկաց զնոյնս առնեն. զի զորս ճանաչեն ունելով զցաւս անբուժս, ոչ ձեռնարկեն առ այնպիսիսն խարանօք կամ դեղօք ինչ. իսկ առ ծանուցեալսն հնար լինել բժշկութեանց, ամենայն իւիք փութան տալ զառողջութիւն։ Նոյնպէս ճշմարիտ բժիշկն հոգւոց եւ մարմնոց Աստուած՝ հայեցեալ ի սիրտս մարդկան, առ որս տեսանէ բարեաց ինչ մասն, արկանէ ի վերայ աղքատութիւն, կամ ցաւս, կամ զերկոսեան, զի զսակաւ բարւոյն սերմն ի բազում պտղաբերութիւնս աճեցուցանէ։ Իսկ զոր անբժշկելիս ճանաչէ ի ցաւս մեղաց, ոչ ձեռնարկէ ի բժշկել հիւանդութեամբ կամ աղքատութեամբ. այլ թոյլ տայ ըստ կամս անձանց գնալ մինչեւ ի վախճան, ի փոքր ինչ բարեաց թէ ունիցին հատուցումն, զի անդ առանց պատասխանւոյ երթիցեն։              

        Բայց ոչ ամենայն հիւանդութիւնք վասն նախասացեալ պատճառիդ են. զի բազումք յաղագս հակառակութեանց տարերացս ծնանին, յորոց եւ մարմինս է. զոր եւ հաւասարապէս կրեմք որքան ի բնութիւնսն եմք ախտաւոր, եթէ արդարք եւ եթէ մեղաւորք. այլ որ Յաստուծոյ լինի՝ յայտնի է իմաստնոց, յորժամ իմաստութեամբ քննեսցեն ի գիրս սուրբս։              

        Դարձեալ եւ զայս ասեմք եթէ զաղքատութիւն եւ զնեղութիւն զոր արկանէ Աստուած ի վերայ նեղելոց, ոչ միայն վասն մեղաց նոցին մաքրութեան է, որպէս վերագոյնդ գրեցաք, այլ զի առողջքն եւ փարթամքն գթալով ի նոսա եւ ողորմութիւն առնելով նոցա, թողութեան մեղաց հասցեն յԱստուծոյ, եւ ողորմութիւն առցեն ի նմանէ, ըստ ճշմարիտ երանութեան Քրիստոսի, զոր ասէ. Երանի՜ ողորմածաց, զի նոքա ողորմութիւն գտցեն։ Որպէս զի ամենեքեան արժանաւորեսցին խոստացելոց բարեացն հասանել, աղքատք աղքատութեամբն, եւ չարչարեալքն մարմնոյ ցաւօք՝ չարչարանօք, եւ նեղեալքն՝ նեղութեամբքն, յորժամ գոհութեամբ տանին զնեղութիւնս, եւ զչարչարանսն եւ զաղքատութիւնսն, եւ ըստ պատուիրանացն Աստուծոյ մաքուր վարուք կեցցեն։ Նոյնպէս եւ մեծատունքն եւ փափկացեալքն՝ ի ձեռն ողորմած լինելոյն առ այնպիսիսն՝ հասցեն մեղաց քաւութեան եւ երկնից բարութեանցն, զքաղցեալսն կերակրելով, զմերկսն զգեցուցանելով, զօտարսն ժողովելով, զհիւանդսն եւ զբանդեալսն յանձանձելով եւ մխիթարելով. ոչ ճշդութեամբ, զի մի՛ ըստ յիմար կուսիցն ի պակասել իւղոյն շիջանիցին լապտերքն, այլ ըստ մարգարէին խրատու սփռել զուարթառատ սրտիւ եւ տալ տնանկաց. զի որ խնայէ ի ժամանակի սերմանելոյն ի ցորեանն եւ ճշդելով սերմանէ յերկիր, ճշդելով եւ հնձեսցէ ի ժամանակի հնձոցն. եւ որ առատապէս սերմանէ, լնու բազմապատիկ աճմամբ զգիրկս իւր որայիւքն։ Որ եւ լսէ զերանաւէտ բարբառն Քրիստոսի, եթէ Եկայք օրնհեալք Հօր իմոյ, ժառանգեցէք զիսկզբանէ պատրաստելան ձեզ զարքայութիւնն։

        Որոց լիցի ամենեցուն մեզ հասանել, որք ողորմելի ունին զկենցաղական զայս կեանս, եւ որք ողորմութեամբն որ առ նոսա՝ դնեն զարքայութիւնն երկնից. ի Քրիստոս Յիսուս ի Տէր մեր. որում փառք եւ զօրութիւն յաւիտեանս յաւիտենից. ամէն։

Որկրամոլ մարդու նկարագիր

Որկրամոլ մարդու նկարագիր

 

ի Բազմավէպէ

 

(1847)

 

Որկրամոլ ըսելով՝ չեմ իմանար հոս անոնք, որ իրենց երջանկութիւնը կերուխումի վրայ դրեր՝ այնչափ կուտեն ու կը խմեն, մինչեւ առողջութիւննին ալ կը կորսնցունեն, հանդերձ պժգալի հետեւանքներով՝ որ մինակ ալ բաւական ատելի կընեն որկրամոլութեան ախտը։ Բայց ես հոս որկրամոլ ըսելով՝ կիմանամ սովորական կերուխում սիրող մարդ մը, որ իրեն ախտը չսանձելով, ու իրեն ծակաչք կերպովը՝ որկրամոլութեան տիտղոսը բաւականապէս կարդիւնաւորի։ Ասանկի մը հետ սեղանակից եղողները՝ աւելի համը կառնեն աս նկարագրիս։

         Ամէն բանէն առաջ ձրի սեղան կը փնտռէ. սեղանը օրհնուելու ատենը՝ կը սկսի աչքը կերակուրներուն վրայ պտտցնել՝ դիտել որ իր ախորժած բանե՞րն են թէ չէ։ Հայր մերը լմնցածին պէս՝ հեռուանց չճանչցած մէկ բանը կայ նէ՝ պնակը ձեռքը կառնէ, ու մօտանց կը նայի, կը հարցնէ թէ ի՞նչ կերակուր է։ Ղենջակը վրան առնելու ատենը՝ Մեղք որ աս կէս օր այնչափ ախորժակ չունիմ կըսէ. բայց ուտելու ատենը աղէկ կերեւնայ ունի՛ թէ չունի։ Ապուրը կը լմնցնէ չի լմնցներ՝ Ափս՜ս որ աս առաւօտ նախաճաշիկս ուշ ըրի, ախորժակս գոց է ըսելով, ամենէն առաջ ինքը խաշածին ձեռք կը զարնէ։ Մէկ պատառը չկլլած՝ մէկալը բերանը կը խոթէ. անանկ որ՝ բանի մը պատասխան տալ պէտք ըլլայ նէ, լեցուն թուշերով կարծես թէ չլսուած լեզու մը կը խօսի։ Ուտելու ատեն՝ խօսակցութիւն ընելու տե՞ղն է կըսէ մտքէն, ու իր բանին գործքին հետ կըլլայ. թէպէտ եւ խեղճը առտուանց ուշ նախաճաշիկ ըրեր է, ախորժակը բաց չէ։

         Ուտելու ատենը աչքը ուրիշներուն պնակին մէջն է. նոր կերակուր մը գայ սեղանը նէ, մէկէն կը դիտէ ո՛ր կտորն է մեծն ու աղէկը՝ որ ան առնէ։ Սիրած մէկ բանը գայ նէ, մէկէն իմ ախորժած կերակուրս է ըսելով՝ ձեռքը կերկնցնէ, ու թէպէտ առտուանց ու նախաճաշիկ ըրեր է՝ աղէկ մը անկէց ալ կուտէ։ Ինքը զինքը անմեղադիր ընելու համար ալ, Ես իրիկունները ընթրիք ընելու սովորութիւն չունիմ, անոր համար կէս օրը քիչ մը աւելի կուտեմ կըսէ. իրիկուան ըրած ընթրիքս՝ ապուր մը, խորոված մը, անուշեղէն մը, պանիր ու պտուղ է։ Խնդալդ կը բռնէ՝ որ անկից աւելի բան կուտուի՞ մի, չէ թէ միայն իրիկուան ընթրիք, հապա կէս օրուան ճաշ ընելու համար ալ գրեթէ։

         Պնակները անանկ փայլուն ու հացով մաքրած կելլեն առջեւէն, որ լուալու կարօտութիւն չմնար։ Թէ որ համարձակիս ու ըսես իրեն՝ Պարոն կերեւնայ թէ հրամանքդ Եւրոպա քալած, որ առանց որկրամոլութեան՝ շատ ուտելու արուեստը աղէկ սորվեր ես, պատասխան կուտայ. Իրաւ է, բժիշկներէն ալ լսեր եմ որ մարդուս ստամոքսը առաձգական է, քիչով ալ կը լեցուի, շատին ալ տեղիք կուտայ. բայց ես քիչ անգամ երկրորդին փորձը ըրեր եմ, որովհետեւ բարեկամներու քով կերակուրի քիչ կերթամ։

         Անուշեղենները սեղան կուգան. Քիչ մը անուշը կերակրոյ վրայ մարսեցուցիչ է ըսելով, աղէկ մը անոնց կողն ալ կը մտնէ։ Օղի կամ ամպէրիէ կը հրամցնեն. գաւաթը ձեռքը բռնած՝ պուտիկ մը բերանը կառնէ, բերնին չորս դին կը պտտցնէ, ամէն մէկ ակռային քովէն կանցնէ, վեր կը տանի վար կը բերէ, կըլլե՞մ մի չկըլլե՞մ մի, վերջապէս կորոշէ կըլլելու. Բայց կըլլելէն ետքը՝ կարծես թէ կը զղջայ որ դեռ աղէկ մը համը կրնար առնուլ։ Աս ոճով ինչուան որ գաւաթին տակը հասնի նէ, յայտնի կերեւցնէ՝ որ Եւրոպա քալած, եւ ուտելու խմելու արուեստը աղէկ սորվեր է, մանաւանդ երբոր տանուտէրը հաշիւ չպիտոր ցուցնէ։

         Ի՜նչ տարբերութիւն ուրիշ սեղանակիցներէն, որ իրենց կարեւոր սնունդը առնելու համար՝ սեղան նստեր են. ի՜նչ մեղադրելի բան կերեւնայ անոնց աչքին՝ ասանկ կերուխումի սէրը։ Իսկ ինքը ուռած կարմրցած՝ կը սկսի կերակուրներու ու պատառաբոյծներու վրայ պատմութիւններ պատմել. Աշխարքիս մէջ ի՞նչ ուտողներ կան. ձրի ճաշը ի՞նչ համով բան է, գրեթէ գլխաւոր համեմն է կերակուրի. եւ թէ ինքը ի՞նչպէս չէ վարժած շատ ու ձրի ուտելու, բայց բարեկամներու հրաւէրքը չմերժելու համար՝ անոնց սեղանը կերթայ, ու տանտիրոջը պատիւ ընելու համար՝ կերակուներուն համը կը նայի։ Վերջապէս ինքըզինքը սակաւապէտ՝ ու կերուխումի հոգ չունեցող մարդկանց կարգը դնելով՝ աղէկ քարոզ մըն ալ կուտայ՝ որկրամոլութեան ի՛նչ գէշ բան ըլլալը ցուցնելու համար։

         Ահա քեզի սովորական որկրամոլներուն նկարագիրը. բայց մեղադրելի ու ծիծաղելի ըլլալու համար՝ հարկ չէ որ աս նկարագիրս ամէն մէկ մասը գտնուի վրադ, մէկ երկոքն ալ հերիք է։

The Wedding of the Sun (from the Fables of Mkhitar Gosh)


Հարսանիքն արեգական
յԱռակք Մխիթար Գոշի

Եղեւ հարսանիս արեգական, եւ առաքեաց
հրաւիրեաց զծաղկունսն հրաւիրել ծաղիկք - To invite flowers
առ հասարակ. զի ըստ զուգաւորութեան, եւ անդ ի միասին ի հարսանիս գայցեն։ Եւ լուեալ
ձիւնածաղկի ձիւնածաղիկ - snowball plant
եւ այլոց այսպիսեաց, փութացան քան զբազումս ժամանել. եւ ի ժողովիլն այլոց զի ի միասին վայելեսցեն, ոչ երեւէր նա՝ զի
խորշակահար խորշակահար - parched, burnt
եղեալ ցամաքեցաւ. եւ առ հասարակ սեռք ամենայն պատուեալ պսակեցան։

Միտք առակիս արսպիսի է. զի արեգակն է տէր, եւ հարսանիս՝ ժամանակ չարչարանացն, եւ
հրաւիրակք հրաւիրակք - guests
՝ առաքեալքն. զի
զկնի աւետարանին զկնի աւետարանին - after the Gospel
եւ անդ, այսինքն յերկրորդ գալստեանն ի միասին պսակեսցին. իսկ
ծանծաղք ծանծաղ - shallow
՝ եւ յաւժարամիտք եղեալ աւետեաց բանին, սակայն ի փորձանս անկան՝ եւ ոչ կարացին ընդդիմանալ. Եւ պսակեալ այլք՝ ինքեանք մնացին անպսակք։


The sun was having a wedding, and sent around inviting the flowers one and all, so that they come to the wedding in couples and together. When the snowball-tree and others like it heard about this, they hastened to arrive before many others. When the others had assembled, to enjoy things together, [the snowball-tree] did not appear; for, parched by the sun, it had dried up. The [other] species [of flowers] were universally honored and crowned.

Here is the thought this fable is expressing: the sun is the Lord; the wedding, a period of torments. The invitees are the Apostles, for after the Gospel, that is to say, at the Second Coming they shall be crowned together. The shallow ones although enthusiastic to the glad tidings, nonetheless fell into temptation and were unable to withstand. And when the others were crowned, they themselves remained uncrowned.


(Translated into English by Robert Bedrosian)



Aphrodisiac of the Heart (from the Fables of Mkhitar Gosh)



Ափրոդիտական Սրտի
յԱռակք Մխիթար Գոշի

Աղաղակէր երբեմն խնկողկուզիկ Աղաղակէր երբեմն խնկողկուզիկ - Once the marjoram cried out
՝ թէ
ես պատճառ եմ սրբութեան քահանայիցես պատճառ եմ սրբութեան քահանայից - I am cause for the priests' holiness
.
եւ զոմն ստգտանէր զծաղիկեւ զոմն ստգտանէր զծաղիկ - and it blamed a certain flower
, զի
արմատ նորա ափրոդիտականին է շարժողարմատ նորա ափրոդիտականին է շարժող - because its root is an aphrodisiac
։
Եւ զայս լուեալ քահանայ ոմն չարչարեալ ի ցանկութենէԵւ զայս լուեալ քահանայ ոմն չարչարեալ ի ցանկութենէ - Hearing this, a certain priest who was tormented by desire
՝ եւ
եդ զնա ի հանդերձ իւրեդ զնա ի հանդերձ իւր - put it in his clothes
. եւ
ինչ ոչ աւգտեալինչ ոչ աւգտեալ - receiving no benefit
թշնամանէր զխնկածաղիկն իբրեւ զսուտ ոք թշնամանէր զխնկածաղիկն իբրեւ զսուտ ոք - he became hostile to the oregano/sage as though it were false
։
Եւ նորա դարձուած արարեալ ասաց Եւ նորա դարձուած արարեալ ասաց - [the latter] turned to him and said
.
Զի ի հանդերձ քո եւ ոչ ի սրիտ զիս եդերԶի ի հանդերձ քո եւ ոչ ի սրիտ զիս եդեր - it's because you put me in your clothing and not in your heart
,
յաղագս որոյ ոչ ինչ աւգտեցարյաղագս որոյ ոչ ինչ աւգտեցար - that you received no benefit
։
Եւ լուեալ այրն լուռ եղեւԵւ լուեալ այրն լուռ եղեւ - On hearing this, the man became silent.
։

Լի հանճարով է աւրինակս Լի հանճարով է աւրինակս - This example is full of wit
.
զի զողջախոհութիւն ոչ մարմնովզի զողջախոհութիւն ոչ մարմնով - because not physical chastity
,
այլ հոգւով արժան է ունելայլ հոգւով արժան է ունել - but spiritual chastity is worth having
.
ապա թէ ոչ՝ անշիջանելի է ախտ ցանկութեանապա թէ ոչ՝ անշիջանելի է ախտ ցանկութեան - otherwise the disease of lust is unquenchable
.
եւ չէ պատշաճ զի բարի եղեալս Աստոծոյեւ չէ պատշաճ զի բարի եղեալս Աստոծոյ - and it is not fit for one who was made good by God
յ՝
չար կարծելչար կարծել - and it is not fit to think evil
։


Once the marjoram noised it about that it was the cause of the priests' holiness. And it rebuked a particular flower, since its root was an aphrodisiac. A certain priest hearing this, was tormented by desire and placed [that plant] in his clothing. But as it did not help, he became hostile to the salvia/sage, as though it were false. [The latter] turned to him and said: "it's because you put me in your clothing and not in your heart that you were not aided in anyway." When the man heard this, he became silent.

This is a brilliant example. Chastity, not physical but spiritual, is worth having. Otherwise, the disease of lust is unquenchable. And it is improper for one made by God to think evil.


(Translated into English by Robert Bedrosian)