Posts

Movses Khorenatsi's History of the Armenians: Chapter 12

 

 Movses Khorenatsi's History of the Armenians
(Translated by Beyon Miloyan)

Genealogy of Greater Armenia
 
Chapter XII
 

On Hayk's descendants and what each of them did.

 

Although the book goes on to tell of many other things, we will only present that which is essential to our compilation.

After this, says Katina, Hayk returned to the same dwelling place and gifted many of the spoils from the war, together with his most distinguished retainers, to his grandson Kadmos and commanded him to live in the same place, in his former house. He himself went and bided at the field of Hark. He lived there for some years and then begot Aramaneak in Babylon as mentioned above. After no small time, he died, committing the whole nation to his son Aramaneak.

Then [Aramaneak] left his two brothers Khor and Manavaz at Hark with Manavaz’ son, Baz, and with all their belongings. Manavaz inherited Hark while his son Baz inherited the shore of the salt sea to the northwest and named the district and the sea after himself [Sea of Bznunik (Lake Van)]. It is said that the principalities of Manavazean, Bznunik, and Vorduni—which are said to have waged war against one another after the time of Saint Trdat—come from them. But Khor multiplied in the north and developed and populated his land and is said to have passed on the great nakhararutyun of the Khorkhorunik azg of valiant and renowned men who are still prominent today.

But Aramaneak took his whole group, advanced northeast and went down into a deep valley encompassed by high mountains with a gushing river that flowed through from the west. The eastern plain lied supine, so to say, extending in length toward the sun. Fountains and springs of clear water flowed out at the feet of the mountains and accumulated in mildly flowing rivers, which saunter along the borders beneath the bases of the mountains and by the edges of the plain like bachelors among young maidens. But as one of our compatriots has said, it is for the well-prepared man a three days’ journey around the southern mountain that sprouts up straight from the earth. The one with the pure white summit, its tops soaring above the clouds and growing sharper and sharper up to the sun—truly, an old mountain among those that have grown youthful again. Aramaneak inhabited this deep plain, developing and populating a part of its northern region and the foot of the mountain there, which he poetically named Mount Aragats after himself, and his territories, the foot of Aragats.

But here the historian says a marvelous thing, that there were already people found living scattered throughout our land even before our original forefather Hayk’s arrival.

This Aramaneak lived some years and begot Aramayis. Then he lived many more years, and he died. His son Aramayis built his house atop a hill on the riverbank and named it Armavir after himself and named the river Erasx [Araxes] after his grandson Erast. He sent his son Shara  (a voracious eater who begot many children) and his little ones to a rich and fertile nearby plain. The plain, which contained not a few streams of running water on the northside of Mount Aragats, and the district there are called Shirak after him. Thus does the proverb told among villagers appear to have some basis: “If you have the appetite of Shara, know that we do not have the granaries of Shirak.” Aramayis lived some years and begot his son Amasya; and then he lived more years and died.

Amasya lived in Armavir. After some years he begot Gegham, and after Gegham, [he begot] Parokh the brave and Tsolak. After he begot them, he crossed the river near the southern mountain and, at great expense, built two houses there by caves at the foot of the mountain: one to the east, near the springs and fountains that flow out at the foot of the mountain; the other, about half a long day’s walk westward. He bequeathed these houses to his two sons, Parokh the brave and Tsolak the brisk, who inhabited them and named the places Parakhot and Tsolakert after themselves. As for the mountain, Amasya named it Masis after himself and returned to Armavir, where he lived a few years and died.

After some years Gegham begot Harma in Armavir. Then, leaving him to live there with his sons, he himself went to the shore of a lake at the bottom of the mountain that lay to the northeast and developed and populated it. He named the mountain Gegh after himself, and the village, Gegharkuni, by which the lake is also known. Here he begot his son Sisak, a proud and attractive man, charming and muscular, splendid with the bow, to whom he bequeathed most of his properties and many of his servants, and established the borders of his patrimony from the lake in the east to a plain where the Erasx cuts through the caves of the mountains and ravines and descends to the plain with a frightful roar. This is where Sisak settled and developed his land, which he named Syunik after himself (the Persians call it Sisakan). It is here and in this generation that Vagharshak, the first Parthian king of Armenia, found prominent men whom he assigned as lords of the land, i.e., the Sisakan azg. This is historically attested, though as to how it happened, we shall discuss in its own place.

But Gegham returned to that plain where he built an estate in a fortified dale beneath the foot of the mountain, which he named Geghami after himself, and which was later renamed Garni, after his grandson Garnik. In this generation, during the reign of Vagharshak's grandson Artashes, emerged a young man named Varaj, who was a successful hunter of doe, stags and wild boar, and skillful in the art of archery. Artashes designated him as supervisor of the royal hunting grounds and gifted him a village on the riverbank called Hrazdan. It is said that the house of Varajnuni descended from this Varaj. After some years this Gegham begot Harma, as we have said, after which he lived some more years and died. He commanded Harma to live in Armavir.

So it is this Hayk, son of Togarmah, son of Tiras, son of Gomer, son of Japheth, who was the forefather of the Armenians, and these were his descendants and the lands that they inhabited. Thereafter, says Katina, they went on to multiply and fill the land.

         Harma lived some years and begot Aram.

Aram’s many feats of courage in heroic battles are related, by which he expanded the borders of Armenia in every direction. It is after him that all peoples have come to name our land Armen (as by the Greeks) or Armenikk (as by the Persians and Assyrians). But as for [Aram’s] biography and feats of courage, as to how and when they were accomplished, we can lay them out here, elsewhere, or omit them altogether. Let it be as you wish.

 

 

ԳԻՐՔ ԱՌԱՋԻՆ


Ծննդաբանութիւն Հայոց Մեծաց

  

Գլուխ ԺԲ

 

Յաղագս որ ի Հայկայ ազգք եւ ծնունդք, եւ թէ զի՛նչ իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ գործեաց:


Բազում ինչ զկնի այսորիկ պատմի ի մատենին. այլ մեք` որ ինչ պիտոյն մերոյ հաւաքմանս է, շարեսցուք:

Զկնի այսորիկ դառնալ ասէ Հայկին ի նոյն տեղի բնակութեան, եւ Կադմեայ թոռին իւրում բազում ինչս յանկածէ պատերազմին պարգեւէ, եւ յիւրոց ընդոծնացն արս անուանիս: Հրամայէ զնոյն տեղի բնակութեան ունել նմա զառաջնոյ իւրոյ տանն, եւ ինքն երթեալ դադարէ յանուանեալ դաշտին Հարք: Սա կեցեալ ամս` ծնանի զԱրամանեակ ի Բաբելոնի, որպէս վերագոյն ասացաք: Յետ որոյ կեցեալ եւ այլ եւս ամս ոչ սակաւս` մեռանի, յանձն առնելով զբովանդակ ազնն Արամանեկայ որդւոյ իւրում:

Իսկ նորա թողեալ զերկուս յեղբարց իւրոց, զԽոռ եւ զՄանաւազ, ամենայն աղխիւն իւրեաց ի կոչեցեալն Հարք, եւ զորդի Մանաւազայ զԲազ. յորոց Մանաւազ ժառանգէ զՀարք, իսկ որդի նորա Բազ` յարեւմտից հիւսիսոյ զեզր ծովուն աղւոյ, եւ զգաւառն եւ զծովն անուանէ իւրով անուամբ: Եւ ի սոցանէ ասեն լեալ զնահապետութիւնս Մանաւազեան եւ զԲզնունեաց, եւ Որդունին անուանեալ, որք աստ ուրեմն յետ սրբոյն Տրդատայ բարձեալ ասին ի միմեանց պատերազմաւ: Իսկ Խոռն ի կողմանս հիւսիսոյ բազմանայ, կարգէ զշէնս իւր. եւ ի նմանէ ձգեալ ասի մեծ նախարարութիւն ազգին Խոռխոռունեաց, արք քաջք եւ անուանիք, որպէս եւ որք առ մեաւք են այժմ երեւելիք:

Իսկ Արամանեկայ առեալ զամենայն բազմութիւնն` խաղայ յարեւելս հիւսիսոյ, եւ երթեալ իջանէ ի խորին դաշտավայր մի, ի բարձրագագաթանց պարսպեալ լերանց, գետոյ կարկաջասահի յարեւմտից ընդ մէջ անցանելով: Եւ զդաշտն արեւելից գոգցես իմն իբրեւ որսայսեալ, ձիգ յարեգակն կոյս զերկայնութիւն պարզեալ. եւ առ ստորոտովք լերանցն բազումք ականակիտ բղխեալ աղբիւրք, որք ի գետոց եկեալ հաւաքումն հեզաբար: Առ սահմանաւք նոցա, ծնիւք լերամբք եւ եզերաւք դաշտին` պատանիք ոմանք իբր առ երիտասարդուհեաւք ճեմիցին. այլ հարաւայինն արեգակնաճեմ լեառն, սպիտակափառ ունելով գագաթն, ուղղորդ յերկրէ բուսեալ, երեքաւրէիւ, որպէս ասաց ոմն ի մերոցն, քաջագաւտւոյ առն շրջապատեալ ճանապարհաւ, եւ առ փոքր փոքր ի շեշտումն անկեալ, ծեր ոմն արդարեւ լեառն ի մէջ երիտասարդացեալ լերանցն: Յայսմ խորութեան դաշտի բնակեալ Արամանեկայ` շինէ զմասն ինչ ի հիւսիսոյ կողմանէ դաշտին, եւ զոտն լերինն ի նոյն կողմանէ, եւ զլեառնն անուանէ յանկագոյն յիւր անուն Արագած, եւ զկալուածսն` ոտն Արագածոյ:

Բայց սքանչելի իմն ասէ պատմագիրն, թէ ի յոլով տեղիս գտանէին բնակեալք ի մարդկանէ յերկրիս մերում ցան եւ ցիր սակաւք յառաջ քան զգալուստ բնկին մերոյ նախնւոյն Հայկայ:

Այս Արամանեակ կեցեալ ամս` ծնաւ զԱրամայիս. եւ յետոյ կեցեալ ամս շատ` մեռաւ: Իսկ որդի նորա Արամայիս շինէ իւր տուն բնակութեան ի վերայ ոստոյ միոյ առ եզերբ գետոյն, եւ անուանէ զնա յիւր անուն Արմաւիր. եւ զանուն գետոյն յանուն թոռին իւրոյ Երաստայ` Երասխ: Եւ զորդի իւր զՇարայ, զյոլովածին եւ զշատակեր, առաքէ ամենայն աղխիւ իւրով ի դաշտ մի մաւտաւոր, արգաւանդ եւ բերրի, յորում գնան ջուրք ոչ սակաւք, ի թիկունս հիւսիսոյ լերինն, որ անուանեցաւ Արագած. յորոյ անուն եւ զգաւառն ասեն անուանեալ Շիրակ: Վասն որոյ թուի արդարանալ առասպելին, որ ասի ի մէջ գեղջկաց. «Թէ քո Շարայի որկորն է` ասեն, մեր Շիրազայ ամբարքն չեն: Այս Արամայիս կեցեալ ամս` ծնանի զորդի իւր զԱմասիա. ի վերայ որոյ կեցեալ եւ այլ եւս ամս` մեռաւ:

Ամասիա բնակեալ յԱրմաւիր` յետ ամաց ծնանի զԳեղամ, եւ յետ Գեղամայ զՓառոխ արի եւ զՑոլակ: Եւ յետ ծնանելոյ զսոսա` անցանէ զգետովն մերձ ի լեառնն հարաւոյ, եւ շինէ անդ առ խորշիւք լեռնոտինն մեծապէս ծախիւք երկուս տունս, զմին յարեւելս կոյս, մաւտ յակունս աղբերցն, որ առ ստորոտով լերինն ելանեն. իսկ զմիւսն յարեւմուտս կոյս նորին տանն, բացագոյն իբր մեծաւր հասարակ աւուր միոյ հետեւակագնացի առն ճանապարհի: Եւ ետ զնոսա ի ժառանգութիւն երկուց որդւոց իւրոց, արւոյն Փառոխի եւ կայտառին Ցոլակայ. յորս բնակեալ` յիւրեանց անուն զտեղիսն կոչեցին, ի Փառոխայ` Փառախոտ, եւ ի Ցոլակայ` Ցոլակերտ: Բայց զլեառնն` Ամասիա անուանէ իւրով անուամբ Մասիս. եւ ինքն դարձեալ յԱրմաւիր` եկաց ամս սակաւս, եւ մեռաւ:

Իսկ Գեղամ յետ ամաց անցանելոյ ծնաւ զՀարմայ յԱրմաւիր. եւ թողեալ զՀարմայ յԱրմաւիր հանդերձ որդւովք բնակել, եւ ինքն գնաց զմիւս լերամբն արեւելեան հիւսիսոյ, յեզր ծովակի միոյ: Շինէ զեզր ծովակին, եւ թողու անդ բնակիչս. եւ յիւր անուն եւ սա զլեառնն անուանէ Գեղ, եւ զշէնսն` Գեղարքունի, որով կոչի եւ ծովն: Աստ ծնաւ զորդի իւր զՍիսակ, զայր սէգ եւ անձնեայ, բարեգեղ, կորովաբան եւ գեղեցկաղեղն: Սմա զմեծ մասն ընչից իւրոց տուեալ եւ ծառայս անձինս բազումս` սահմանս հատանէ նմա ժառանգութեան ի ծովէն ընդ արեւելս մինչեւ ցդաշտ մի, ուր գետն Երասխ հատեալ զքարանձաւս լերանց` անցանէ ընդ խոխոմս ձիգս եւ նեղս, ահագին դնդնչմամբ իջանէ ի դաշտն: Աստ բնակեալ Սիսակ` լնու շինութեամբ զսահմանս բնակութեան իւրոյ. եւ զաշխարհն կոչէ իւրով անուամբն Սիւնիք. այլ Պարսք յըստակագոյնս եւս Սիսական կոչեն: Ի սորա ծննդոց աստ ուրեմն Վաղարշակ, որ առաջին ի Պարթեւաց արքայ Հայոց, գտեալ արս անուանիս` տեարս աշխարհին կարգէ, որ է Սիսականդ ազգ. եւ զայս առնէ Վաղարշակ` ի պատմութենէն ստուգեալ: Այլ այս թէ ո՛րպէս է, յիւրում տեղւոջ պատմեսցուք:

Բայց ինքն Գեղամ դառնայ անդրէն ի դաշտ անդր, եւ առ ոտամբ նորին լերինն ի ձորակի միում ամրոց շինէ ձեռակերտ մի, եւ կոչէ զանուն նորա Գեղամի, որ յետոյ ի Գառնկայ թոռանէ նորա անուանեցաւ Գառնի: Ի սորա ծննդոց աստ ուրեմն առ Արտաշիսիւ թոռամբ Վաղարշակայ ոմն Վարաժ անուն պատանի լեալ, աջող յորս եղջերուաց եւ այծեմանց եւ վարազուց, դիպաձգութեամբ նետից կորովի. զսա ի վերայ որսոց արքունականաց կարգէ, եւ շէնս պարգեւէ նմա առ եզերբ գետոյն, որ անուանեալ կոչի Հրազդան: Եւ ի սմանէ ասեն լինել զտունն Վարաժնունի: Այս Գեղամ, որպէս ասացաք, յետ ամաց կենաց իւրոց ծնաւ զՀարմայ. յետ որոյ կեցեալ եւ այլս եւս` եւ մեռաւ: Եւ հրամայեաց որդւոյ իւրում Հարմայ բնակել յԱրմաւիր:

Այս Հայկ որդի Թորգոմայ, որդւոյ Թիրասայ, որդւոյ Գամերայ, որդւոյ Յաբեթի, նախնի Հայաստանեայց. եւ այս ազգք նորա եւ ծնունդք եւ աշխարհ բնակութեան նոցա. եւ յայսմ հետէ սկսան, ասէ, բազմանալ եւ լնուլ զերկիրն:

Իսկ Հարմայ կեցեալ ամս` ծնաւ զԱրամ:

Արամայ բազում գործք քաջութեան պատմին մարտից նահատակութեան, եւ ընդարձակել զսահմանս Հայոց յամենայն կողմանց. յորոյ անուն եւ զաշխարհս մեր անուանեն ամենայն ազգք, որպէս Յոյնք` Արմէն, իսկ Պարսիկք եւ Ասորիք` Արմէնիկք: Բայց զընդարձակութիւն պատմութեան սորա եւ զգործս քաջութեան, թէ զիա՛րդ կամ առ որո՛վ ժամանակաւ, թէ կամիցիս` արտաքոյ այսորիկ գրոց կարգեսցուք, եւ կամ թողցուք. ապա թէ ոչ` ի սմին:

 



Index

 

The Fox and the Grapes (from the Fables of Aesop)

 

Աղուէս եւ խաղող
յԱռակք Եզովբոսի


Յորժամ չունի վատն զբարին,
Անգոսնէ զայն իբրեւ չընչին։

Աղուէս մը երբոր
անօթի կը մարէրանօթի մարիլ - to die of hunger (to starve)
,
կը տեսնէտեսնել - to see
խաղողին ողկոյզները
կախուածկախուիլ - to hang
բարձր փայտերու վրայ, եւ բոլորը
հասունցածհասուննալ - to ripen
. խորագէտը
կը բաղձայբաղձալ - to desire
որ
ձեռք ձգէձեռք ձգել - to get
. բայց որչափ որ
վեր կը ցաթկէվեր ցաթկել - to jump up
՝ չկրնար
հասնիլհասնիլ - to reach
որ
ուտէուտել - to eat
։ Ուստի
տեսաւտեսնել - to see
թէ իր կարողութիւնը չպիտի հասնի,
ետ դառնալովետ դառնալ - to turn back
գլուխը վերցուցգլուխ վերցնել - to lift one's head
ըսաւ. Այս խաղողները ես
ուզենայիուզենալ - to want
՝ հեշտ
կրնայիկարենալ - to be able to
առնել ուտելառնել ուտել - to get (and) eat
. բայց ինձի անանկ կանանչ չհասունցած
կ'երեւաներեւ(ն)ալ - to appear
որ
չեն արժերարժել - to be worth
այնչափ աշխատանք ինձի
տալովտալ - to give (expend)
զանոնք
փրցնեմփրցնել - to pluck
։

Նախանձոտ մարդը երբոր բան մը կը տեսնէ, ու չկրնար առնել, կը սկսի վար զարնել այն բանը. բայց թէ որ ձեռք ձգէր, ի՞նչպէս կ’ուրախանար։ Այսպէս են յիմար ռամիկները, որոնց խելքը կարճ ըլլալով գիտութեան չհասնիր. անոր համար գիտութիւնը եւ գիտուն մարդը վար կը զարնեն։


A Fox, very hungry, chanced to come into a vineyard, where there hung branches of charming ripe grapes; but nailed up to a trellis so high, that he leaped till he quite tired himself, without being able to reach one of them. At last—'Let who will take them!' says he, 'they are but green and sour; so I will even let them alone.'


APPLICATION.

This fable is a good reprimand to a parcel of vain coxcombs in the world, who, because they would never be thought to be disappointed in any of their pursuits, pretend a dislike to every thing which they cannot obtain. There is a strange propensity in mankind to this temper, and there are numbers of grumbling malcontents in every different faculty and sect in life. The discarded statesman, considering the corruption of the times, would not have any hand in the administration of affairs for all the world. The country squire damns a court life, and would not go cringing and creeping to a drawing-room for the best place the king has at his disposal. A young fellow, being asked how he liked a celebrated beauty, by whom all the world knew he was despised, answered, she had a stinking breath. How insufferable is the pride of this poor creature man! who would stoop to the basest vilest actions, rather than be thought not able to do any thing. For what is more base and vile than lying? And when do we lie more notoriously than when we disparage and find fault with a thing, for no other reason but because it is out of our power?


(Translated into English by Samuel Croxall)



Index

Ապերախտութիւն

Ապերախտութիւն

 

Ի Բազմավէպէ

 

(1854)

 

Ամերիկայի թշուառ գերեաց վիճակը մեր ընթերցողաց շատին ծանօթ է տեսակ տեսակ խղճալի պատմութիւններով, որ ամէն ատեն այդ կողմերը կը պատահին։ Այս յետագայ պատմութիւնս Սոաւէ իտալացի մատենագրէն կառնունք՝ ցուցնելու համար թէ մարդկային չարութիւնն ու նենգամիտ ապերախտութիւնը ինչուան ո՛ւր կրնան հասնիլ։

         Թովմաս Ինքըլ Լոնտրայի վաճառականի մը որդի, շահասիրութենէ գրգռուած՝ հազիւ թէ իր թարմ հասակին քսաներորդ տարին լմնցուցեր էր, միտքը դրաւ Արեւմտեան Հնդկաստան երթալու, ամենեւին բանի մը տեղ չդնելով երկար նաւարկութեան մը վտանգները. ուստի մտաւ Աքիւլլէս անունով նաւը, որ քիչ ատենէն ճամբայ պիտի ելլէր այն կողմերն երթալու, ու 1674-ին Յունիսի 16-ին ճամբայ ելաւ իր հօրը տուած մէկ դրամագլխովը։ Երկայն ու տաժանելի ճանապարհորդութենէ մը ետքը՝ վերջապէս տեսնուեցաւ Ամերիկային ցամաքը. ու նաւը պզտիկ ծոցի մը մէջ խարիսխ նետեց, ուր որ նաւապետը ջրոյ եւ ուրիշ պաշարներու սաստիկ կարօտութիւնը տեսնելով՝ ծով իջեցուց մակոյկը, եւ հրամայեց իր մարդիկներէն քանի մը հոգւոյ, որ երթան հարկաւոր եղածը ճարեն։ Թովմասն ալ այն երկրին ինչ ըլլալը իմանալու հետաքրքրութենէ շարժած հետերնին գնաց. բայց ամէնը միատեղ չափէ դուրս երկրին ներսերը երթալով՝ մէյ մալ յանկարծ պաշարուեցան խումբ մը տեղացի բարբարոսներէ, որոնք վրանին յարձակելով մեծ մասն սպաննեցին, եւ մնացածներն ալ փախչելու ստիպեցին, որոնք ցիր ու ցան եղան, անանկ որ մէջերնէն խիստ քիչ հոգի կրցան մակոյկով նաւը դառնալ։

         Ինքըլ պատանին փախչելու շփոթութենէն կարծես թէ մահը միշտ իր ետեւը կը տեսնէր. ու ասանկ երկար ատեն անտառներու մէջ թափառական պտտելէն ետքը՝ լերան մը վրայ ելաւ, որ իրեն ուրիշ լեռներէ աւելի անմարդի ու անբնակ կերեւար. հոն ուժէ ընկած հեւալով ու քրտինք թափելով գետինը փռուեցաւ մնաց։ Ամէն տեսակ սաստիկ տխուր մտածմունքներ միտքը ընկան. լաւ կըմբռնէր որ այն բարբարոս երկիրներուն մէջ իրեն ուրիշ բան չէր մնար, բայց եթէ կամ սովէ մեռնիլ, կամ վայրի գազանաց, եւ կամ այն գազաններէն աւելի անգութ վայրենիներու ձեռքը մատնուիլ։ Երբոր այս երկիւղալի մտածութիւններով լքեալ սաստիկ կերպով կու լար, տերեւներու մէջէն ձայն մը լսեց, ու վախէն վեր ցատքելով երբոր կուզէր փախչիլ, տեսաւ դեռահասակ աղջիկ մը, որ հանդարտութեամբ դէպ ի իրեն կու գար, եւ որն որ քաղցրութեամբ իրեն նայելով նշան ըրաւ որ կենայ։ Այս բանէս քիչ մը սիրտ առած, ոտքը ինկաւ՝ աղաչելու կերպով մը, ու լալով եւ հառաչանաց ձայներով ու ձեւերով որչափ որ կրցաւ՝ խնդրեց որ գթայ իր վրան, եւ միանգամայն կերպ մը գտնէ զինքը խալըսելու այս ցաւալի թշուառութենէն։ Դեռահասակ աղջիկը, որ Եարիքոյ կը կոչուէր, թէպէտեւ բարբարոս էր, բայց բնութեամբ գթասիրտ ըլլալով՝ կէս մը պատանւոյն վայելուչ դէմքէն, կէս մալ անոր աղաչանքներէն գութը շարժեցաւ, ու սիրով վեր վերցուց զինքը, եւ տարաւ մէկ այր մը, ուր որ թողլով զայն՝ հեռացաւ ինքը քիչ մը ատենուան համար. եւ ետքը ետ դառնալով՝ բերաւ տեսակ տեսակ ան տեղի պտուղներէն, որպէս զի քիչ մը ոգի առնու, եւ վերջը տարաւ աղբիւրի մը քով՝ որ կարենայ ծարաւը անցնել։

         Կարծես թէ անգղիացի պատանին նոր կեանք մը ստացաւ, եւ հազար ու մէկ կերպով կը ցուցնէր իր եռանդուն շնորհակալութիւնը, որուն վրայ վայրենի աղջկան սիրտը միշտ աւելի շարժելով՝ ապահովցուց զինքը, որ ամէն վախ մէկդի թողու, եւ թէ ինքն ամէն ջանք կընէ որ իրեն բնաւ չարիք մը չհասնի. օրուան մեծ մասը իրեն հետը կանցնէր, եւ առատութեամբ կը ճարէր ուտելու համար ինչ որ հարկաւոր ըլլար. քնանալու ատենը պահպանութիւն կընէր. վերջապէս այն ամէն խնամքը կը տանէր, ինչ որ մարդ մը կրնայ ընել իր եղբօրը կամ որ եւ իցէ վերջի աստիճանի սերտ սիրով կապուած մարդու մը։

         Ինքըլ պատանին անոր հետ կենակցելով՝ սկսաւ կամաց կամաց հասկնալ աղջկան լեզուն, եւ անոր ալ հասկցնել իր միտքը, եւ երբեմն այս բանիս վրայ հարցնելով եւ երբեմն այն բանին՝ սկսաւ քիչ ատենուան մէջ այն տեղերուն եւ հոնտեղի բնակչաց վրայ տեղեկութիւն ստանալ, եւ թէ ի՛նչ տեսակ ազնիւ բաներ շատ կը գտնուին այն կողմերը. երբոր այս ամէն բան իմացաւ, սկսաւ փափաք մը ցուցնել այդ բերքերէն մէկ քանին տեսնելու, եւ աղաչեց որ անոնցմէ քանի մը հատը բերէ իրեն գալու ատենը. Եարիքոն յօժարութեամբ գոհ ըրաւ զինքը. որոնց վրայ վերջի աստիճանի հիացմամբ կը զարմանար, եւ նոր նոր բաներ ունենալու կը փափաքէր։ Իսկ ինքը ախորժ մը զգալով զայն գոհ ընելու վրայ՝ ամէն օր նոր նոր ընծաներ կը բերէր. երբեմն արծաթի կտոր մը, երբեմն ոսկւոյ եւ երբեմն ալ հարուստ գոհարներ, եւ խիստ շատ անգամ հոն տեղի կենդանեաց գեղեցիկ փետուրներ կը բերէր։

         Այս կերպով Թովմաս քիչ ատենի մէջ շատ հարստացաւ, եւ մտքէն սկսաւ շնորհակալ ըլլալ իր բաղդին, որ ասանկ բարի վախճանի դարձուց նոյն իսկ իր թշուառութիւնը. մինակ ետեւէ էր միջոց մը գտնելու, որով կարենար անկէց խալըսելու, եւ այս բանս ուրիշ կերպով չէր կրնար ըլլալ, բայց եթէ եւրոպացւոյ մը նաւով՝ որ այդ ծովեզերքները մօտիկնար։ Բայց լաւ կը գուշակէր թէ ո՛րչափ ծանր պիտի գար Եարիքոյին զինքը թողուլն ու իրմէ հեռանալը, եւ ոչ ալ դիւրին բան էր փախչիլն ու նաւ մտնելը, թէ որ առիթ մը գտնէր՝ առանց Եարիքոյին իմացնելու. Վերջապէս մտքին մէջ որոշեց որ Եարիքոն համոզէ իրեն հետ մէկտեղ գալու. ու այնչափ բաներ պատմեց Եւրոպայի վրայ, որ խեղճ ամերիկացի աղջիկը ախորժ մը սկսաւ զգալ այդ ամէն բաները տեսնելու, ու իրեն հետ մէկ տեղ երթալու։ Կը պատմէր հոն տեղի մեծագործ ու հրաշալի շէնքերուն վրայօք, որոնց մէջ ինքն ալ կրնար բնակիլ, խորտուբորտ այրերու ու բաց օդի տակ կենալու տեղ. շքեղ ու մեծաշուք զգեստներուն վրայօք, որոնք կրնար հագնիլ, փոխանակ կաշւով մը ծածկուելու. եւ եղանակաց խստութիններէն պատսպարուիլ, ու իր գեղեցկութեանը զարդ ու վայելչութիւն մը աւելցնել. Կը գովէր հոն տեղի ախորժահամ կերակուրներն ու ազնիւ ըմպելիքները, որոնք որ կրնար վայելել այն վայրի պտուղներուն ու պարզ ջրերուն տեղը եւ որոնք անհամեմատ առաւել ընտիր ու յարգի էին. միով բանիւ այն ամէն զուարճութիւնները, որոնք կրնար վայելել՝ երբեմն ալեաց վրայ նաւարկելով, երբեմն ահիպարանոց նժոյգներէ քաշուած կառաց մէջ նստելով, ու երբեմն գիշերները ուրախութեան եւ պարերու զբաղիլ՝ նուագարաններու, երգերու եւ բազմազուարճ կոչունքներու մէջ։ Արդէն առանց ասոնց Ինքըլին հետ այն աստիճանի սիրով կապուած էր, որ աշխարհքիս ո՛ր կողմն ալ երթալու հարկ ըլլար, պատրաստ էր որ եւ իցէ բան յանձն առնուլ ու երթալ։ Այսպէսով երկուքը մէկտեղ անհամբերութեամբ կը սպասէին որ մէկ նաւ մը խաւրէ Աստուած այն կողմերը, եւ գիշեր ու ցորեկ փոխն ի փոխ պահպանութիւն կընէին լրտեսելով ծովը։ Խել մը ատենէ ետեւ Եարիքոն, որուն աչքերը սուր էին, հեռուէն բան մը տեսաւ, եւ մէկէն իմացուց Ինքըլին, որն որ իմացաւ թէ նաւ մը պիտի ըլլայ, որ հանդարտ քամիով ծովուն ալիքները պատռելով առաջ կու գար, եւ ծանուցեալ նշաններն ընելով՝ իր ուզածին հասաւ, որով նաւը մօտեցաւ ցամաքին. երբոր գիշերը վրայ հասաւ, իրեն համար խաւրուած մակոյկը մտնելով՝ անվտանգ նաւը ելաւ կնկանը եւ անկէ ունեցած խել մը պարգեւներովը հանդերձ։

         Պատմելու բան չէ անգղիացի պատանւոյն ուրախութիւնը. բայց Եարիքոն հայրենիքը թողլու ատենը, որն որ մարդուս բնական սիրելի է՝ ով որ հոն ծնած է, թէպէտ եւ խեղճ բան ալ ըլլայ, ինչպէս նաեւ ազգականները եւ բարեկամները, որոնք որ ալ պիտի չտեսնէր, այնպէս սաստիկ ցաւ մը իմացաւ, որուն համար խիստ շատ լացաւ ու հառաչեց, եւ անանկ շուտով չէր կրնար մխիթարուիլ՝ թէ որ Ինքըլին քաջալերութիւնները չըլլային, որ զինքը ազգականներէն, բարեկամներէն, եւ հայրենիքէն ու ամէն բանէ վեր կը սիրէր։ Բայց խեղճ ողորմելին չէր գիտեր թէ ինչպիսի՛ ապերախտ ու անպիտանի մը ձեռք ինքզինքը կը մատնէր։

         Այն նաւը, որ զիրենք խալըսեց, անգղիացի էր, որուն վրայ պատանին աւելի կերպով մը ուրախացաւ. այս նաւս լեցուն էր հարուստ ապրանքներով, ու Կուինէոյ եզերքները գնուած գերիներով, որն որ Պարպատա կղզին կերթար. ասիկայ Անդիլեան կղզիներէն մէկն է, եւ մասնաւորապէս խիստ բարեբեր է շաքարի մշակութեան համար, որուն ծառայութեանը կը գործածուին այդ եղկելիները։ Երբոր նաւը խարիսխ նետեց նոյն կղզւոյն դիմացը, մէկէն նաւահանգիստը լեցուեցաւ բազմութեամբ մարդկանց, եւ ինչպէս ուրիշ վաճառքներու՝ այսպէս ալ գերիներու վաճառքը շուտ մը սկսաւ։ (Յաւերժական ամօթ ու նախատինք Եւրոպայի, որ ասանկ անարժան առուտուր մը կընէ այն թշուառ մարդկանց, այն բանը որ ուրիշ տեղեր հազիւ թէ կը համարձակին ընել եզներու եւ ոչխարներու)։ Տեսնելով բարբարոս Ինքըլն որ այդ տխուր վաճառքին գնողները խիստ շատ էին, եւ թէ սուղ սուղ արք եւ կանայք կը ծախուէին, ագահութենէ շարժած եւ մոռնալով ամէն բան՝ իբրեւ իր գերին խեղճ Եարիքոն ալ ծախելու հանեց անզգամութեամբ։ Բոլորովին անօգուտ եղան խեղճին լալն, յուսահատիլը, եւ գթութիւն ու ողորմութիւն խնդրելը, երդուընցնելով հանդերձ, որ եթէ գերւոյ տեղ ուզենայ զինքը քովը պահել, գոնէ այդ կերպով զինքը պահէր. անօգուտ դարձեալ իր ըրած բարիքները յիշեցնելը, եւ թէ ի՛նչպէս ազատած էր զինքը վայրենիներուն ձեռքէն, որոնք պատրաստ էին զինքը սպաննելու. եւ թէ ի՛նչպէս այնչափ ատեն կեանքը պահեր ու պահպաներ էր, ամէն հարկաւոր եղած պիտոյքը ամենայն ջանքով հոգալով, եւ թէ ի՛նչպէս հարստացուցեր էր զինքը այնչափ տեսակ տեսակ պարգեւներով. եւ թէ միով բանիւ ի՛նչպէս իրեն համար, եւ միայն իրեն համար թողուցեր էր թէ՛ ազգականները, թէ՛ հայրենիքը եւ իրեն ուրիշ ամէն սիրելի բաները։ Անօգուտ նոյնպէս այն դառն թշնամանքները սփոփելու համար՝ ապերախտ, նենգաժոտ, գազանաբարոյ կանչելով, եւ հազար ու մէկ անէծքներ վրան թափելով. ու վկայ եւ վրէժխնդիր կը կանչէր Երկինքը ասանկ քստմնելի եղեռնագործութեան մը. բայց Ինքըլն որ եւ իցէ անգութ գազանէ մալ աւելի անողորմ գտնուելով՝ խուլ կըլլար խեղճին ամենաիրաւացի կշտամբանացը, դառնագոյն գանգատներուն, եւ սիրտ շարժող ու սիրալիր աղաչանացը. եւ գոհ կըլլար որ ուրիշները իրենց օտար լեզուն չէին հասկնար, որով եւ ոչ կըմբռնէին իր անզգամութիւնը։ Վերջապէս ծախեց ողորմելին վաճառականի մը, եւ գինը առնելով՝ առանց երեսն ալ մէյմը նայելու կորսուեցաւ գնաց։

         Ապերջանիկն Եարիքոյ աւելի մեռած քան թէ կենդանի ընկաւ մնաց. իսկ զինքը գնողը, որ առջինէն ոչ ինչ նուազ բարբարոս էր, առանց խեղճին արտասուացը նայելու՝ քաշելով քաշկռտելով տուն տարաւ։ Մէկ կողմանէ սրտին ցաւերը զինքը կը հիւծէին, մէկալ կողմանէ այն դառն կեանքը որ կը քաշէր, եւ այն տարապայման աշխատանքները որոնցմով կը ծանրաբեռնուէր, (որ ատեն մը Եւրոպացիք այս բաներս կընէին ամէն մարդասիրութեան զգացմունքներէ մերկացած, եւ դեռ այս ամբարիշտ սովորութիւնս ինչուան հիմա բոլորովին դադրած չէ, ասանկ վարուիլ այն խեղճերուն հետ, իբրեւ թէ անբան անասուններ ըլլային. եւ կամ ալ գէշ) որոշ քիչ ատենի մէջ մաշեցաւ հիւծեցաւ, եւ նիհարնալով ողորմելաբար կեանքը լմնցուց։

         Իսկ Ինքըլ զինքը ծախած գնոյն ստակովը եւ այն հարուստ պարգեւներով որոնք ձեռք ձգեր էր, եւ իր հօրմէն առած ստակովը, որ ուզածին պէս վաճառականութիւն ընելու համար տուեր էր հայրը, շատ բան վաստակեցաւ, եւ հարստութիւնը շատնալով՝ կը պարծենար իր բաղդին, իր մեծ ճարտարութեան ու խելքին վրայ. եւ թէ որ խեղճը զարնէր իր ըրած ամբարշտութեանը վրայօք, որն որ խիստ շատ անգամ կը հանդիպէր, ներկայ ունեցած յաջողութիւն մը մտածելով՝ մէկէն մտքէն կը հեռացնէր։

         Բայց Երկինքը որչափ ալ ուշացնէ ասանկ անօրէն մարդկանց պատիժը, բայց ոչ երբէք կը մոռնայ։ Վասն զի թէպէտ եւ չափէ դուրս հարստացած էր, բայց ոչ երբէք գոհ ըլլալով ունեցածին վրայ, մանաւանդ թէ անյագ փափաքով աւելի հարստանալու յիշեց այն տեղը, ուր որ երկայն ժամանակ կեցած էր ապերջանիկ Եարիքոյին հետ. միտքը եկաւ հոն տեղը արծաթը, ոսկին եւ այն ակունքը որ հոն առատութեամբ կը գտնուէին. ուստի որոշեց ուրիշ քանի մը ընկերներու հետ մէկտեղ նաւ մը զինել ու հոն երթալով այդ գանձերը ձեռք ձգել։ Հասան այդ կողմերը եւ ցամաք երկրին ներսերը խել մը տեղ առաջ գացին, զորոնք տեսնելով՝ մէկէն վայրենիները վրանին յարձակեցան. բայց իրենք վայրենիներէն աւելի ուժով գտնուելով՝ յաջողեցաւ իրենց, որ զանոնք շուտով կը ցրուեն։ Ասով աւելի սիրտ առած ալ առաջները գացին. եւ երկու հարուստ հանքեր գտնելով, որոնց դեռ եւրոպական անյագուրդ ագահութիւնը ձեռք չէր դպցուցած, սկսան դուրս հանել այդ անգին նիւթերը։ Բայց վայրենիները կրկնապատիկ շատնալով եւ աւելի աղէկ զէնքերով պատսպարուած՝ նորէն վրանին յարձակեցան, եւ իրեն մարդիկներէն խել մը հոգի սպաննելով՝ զինքն ալ ոչ ձեռք ձգեցին։ Երկնային վրէժխնդիր բարկութիւնը յայտնի տեսնուեցաւ իր վրան. եւ կարծես թէ այն բարբարոսները մակաբերեցին որ Եարիքոյին մատնութեան ու արեանը պարտաւորն էր. եւ անոր համար շատ բարբարոս, անգութ եւ սոսկալի տանջանքներով սպաննեցին, եւ անողորմաբար պատառ պատառ ընելով կերան։ Ո՜հ, ինչո՞ւ այս սոսկալի տեսարանիս հանդիսատես ու վկայ չեղան այն ամէնքը, որոնց համար նենգութիւնը խաղալիք մըն է, եւ ապերախտութիւնը կատակ։

Movses Dasxuranci's History of the Aghuans: Chapter 25

 

 

Մովսիսի Դասխուրանցւոյ Պատմութիւն Աղուանից

Movses Dasxuranci's History of the Aghuans

ԻԵ

Երանելւոյն Աբրահամու՝ Մամիկոնէից եպիսկոպոսի առ Վաչագան՝ Աղուանից արքայ թուղթ սակս ննջեցելոցն։

Միտ դիր, ո՛վ սիրելի, զի թէ գիտութիւն եւ անգիտութիւն յաղագս հոգւոցն ննջեցելոցն ասիցեմք, չիք ինչ բնաւ այնպէս ախմար քան զոչ հանգուցեալքն։ Այլ Աստուած, որ ընդունիչ է պատարագաց եւ կատարիչ ուխտից, լսէ աղաւթիցն կենդանեաց, ընդունի զպատարագսն եւ թեթեւացուցանէ զբեռինս հոգւոցն մեռելոց՝ յուսով ննջեցելոց, զոր եւ ուսուցանեն մեզ Գիրք Սուրբք, որպէս Եղիսէոս ոչ մանկան՝ մեռելոյնլսելով, այլ մաւրն աղաչանաց լսելով՝ կենդանացոյցզ մանուկն եւ աւանդեաց մաւրն։ Եւ տէր Աստուած մեր գթացեալ յայրին՝ յարոյց զմիամաւր որդի նորա. Եւ առաքելոցն յայրեացն արտասուս եւ ի հառաչանս նայելով յարուցին զՏաբիթայն եւ աւանդեցին զնա նոցա։ Արդ՝ եթէ ընտանեացն աղաւթք ի մեռելութենէ ի կենդանութիւն գիտեն ածել, ապա աստուածային զաւրութիւն կարի յոյժ. եւ մեղաց թողութիւն հաւատասցուք առնուլ յուսով ննջեցելոցն, որք կենդանիքս նոցա խնդրեմք թողութիւն մեղաց, յԱստուծոյ ներողութենէն։

XXV

The venerable Abraham’s bishop of the Mamikonians’ letter to Vachagan, king of the Aghuans, regarding [the souls of] the departed.

Put it in your mind, dear friend, that whether we speak intelligently or ignorantly about the souls of the departed, no one is so ignorant on this topic as those who have yet to depart. But God, who is the receiver of our offerings and the perfecter of our covenants, listens to the prayers of the living, accepts their offerings and relieves the burdens of the souls of those who departed with hope. Thus does Holy Scripture teach us how Elisaeus, not hearing about the death of the child but hearing the prayers of his mother, brought life to the child and committed him back to his mother (2 Kings 4:36) and how our Lord, God, having compassion on the widow, raised up her only son. And the apostles, observing the tears and weeping of the widows, raised up Tabitha and gave her back to them (Acts 9:40-41). Now if the prayers of relatives can bring the dead to life, then how much more able is the power of God! So let us believe that God forgives the sins of those who depart with hope and let us who are yet living pray for the forgiveness of their sins.

Barley (from the Fables of Mkhitar Gosh)

Ashoka Tree Flower, Leaves, Pod, and Seed, Opaque watercolor on paper

Գարի
յԱռակք Մխիթար Գոշի

Իբրեւ
ծանեաւճանաչել - to know
գարի, եթէ խոնարհութեամբ հաճոյ
եղեւլինել - to be
ցորեան, եղեւ գլխակորեալ եւ խոշորազգեստ, զի յարգոյ եւ նա
եղիցիլինել - to be
։ Եւ տեսեալ արքային՝
յանդիմանէյանդիմանել - to scold
մանաւանդ՝ քան թէ մարմին իւր առնէ՝ ասելով, թէ ձեւով միայն
խոնարհիսխոնարհիլ - to humble oneself
, իսկ յորովայն մտեալ՝ բազում
առնեսառնել - to make (cause)
փքացումն, նշանակ ամբարտաւանութեան։

Զայս յինքեան ունի առակս. զի բազումք գիտելով զխոնարհութիւն գովելի եւ մերձաւոր տեառն, կերպարանեցան լինել, այլ ոչ հոգւով. ուստի խոտին, ոչ ունելով յոգի. քանզի խոնարհութեամբն առաւել եւս ամբարհաւաճեն։


When barley learned that it was through humility that wheat had become pleasing, [barley] grew ashamed and dressed in coarse clothing, so that he too be respected. But when the king saw him, he especially chided him, rather than choosing him, saying: "You are only humble in the externals, but when you enter the stomach, you cause great swelling, a sign of arrogance".

This fable is self-explanatory. For many, knowing that humility is praiseworthy and close to the Lord adopt it outwardly, but not spiritually. Thus they are despised, not having it in [their] souls, since they become yet more haughty of [their] humility.


(Translated into English by Robert Bedrosian)



Index

Movses Dasxuranci's History of the Aghuans: Chapter 24

 

 

 

Մովսիսի Դասխուրանցւոյ Պատմութիւն Աղուանից

Movses Dasxuranci's History of the Aghuans

ԻԴ

Հարցումն Վաչագանայ՝ արքային Աղուանից զՄատթէ երէց գիտնաւոր

Ասէ արքայ. «Հոգիք հրաժարեալք ի մարմնոյ զգայու՞ն են, թէ անզգայ. կամ կենդանիքս ննջեցելոցն զիա՞րդ կարեմք աւգնել»։
        Լուծումն. «Աղաչելով զԱստուած պահաւք եւ աղաւթիւք եւ պատարագաւք եւ կամ այլ ինչ բարի յիշատակաւք, որ յանուն նոցա կատարի։ Եւ զոր աւրինակ Դաւիթ զգեցեալ զսպառազինութիւնն Սաւուղայ՝ կաղալ եւ գթել սկսաւ, իսկ յորժամ մերկացեալ ի բաց ընկէց զծանրութիւն զինուցն եւ թեթեւացեալ յիւրն դարձաւ բնութիւն, սոյնպէս եւ հոգիք։ Մինչդեռ զգեցեալ զսպառազինութիւն մարմնոյ՝ կան ի ծանրութեան, իսկ յորժամ զսա ի բաց դնիցեն, որպէս եղեւն ասացեալ, սրատեսիկ եւ քաջիմաց եւ առաւել զգայուն լինին։ Եւ որք ասացին անզգայ լինել զհոգին ելեալ ի մարմնոյն, յանդիմանեմք զնոսա Աստուածաշունչ գրոց վկայութեամբ, որ ասէ. «Մովսէս ծառայ իմ վախճանեցաւ, իսկ արդ եկեալ Մովսէս չքնաղազգեստն փառաւք առաջի Աստուծոյ, ոչ մարմին զգեցեալ, որում Պետրոս բաղձացեալ խնդրէր ի տեառնէ զանդէն բնակութիւնն»։ Իսկ եթէ անզգայ էր հոգի մարգարէին, որ ասենդ ելեալ ի մարմնոյն, ի՞բր գայր ի զգայութիւն եւ յայսպէս վայելուչ կերպարանս խաւսել ընդ աստուածորդւոյն։ «Աստուած, ասէ, կենդանեաց եմ ես եւ ոչ մեռելոց. մեռեալ մարմինն ո՞չ ապաքէն անզգայ է, իսկ անզգայացեալ հոգին, յայտ է, թէ մեռեալ է»։ Եւ դարձեալ եթէ՝ «վերակացու եղէց քաղաքիդ այդմիկ՝ վասն իմ եւ վասն Դաւթի՝ ծառայի իմոյ»։ Արդ՝ աղէ, ասա, անզգայացեալ հոգւոյն զի՞նչ մեծարանք էին վերակացու լինել քաղաքին նորա. այլ յաղագս կենդանի հոգւոյ մարգարէին արար շնորհս վերակացու լինել քաղաքին՝ փրկել զնոսա ի սրոյ թշնամւոյն։ Եւ առաքեալն Պաւղոս ասէ. «Ելանել ի մարմնոյս եւ ընդ Քրիստոսի լինել՝ լաւ համարիմ». որ եւ նոյն իսկ կենարար Բանն ասէ ցհայրն. «Զորս ետուր ցիս, կամիմ զի ընդ իս իցեն եւ զփառսն իմ տեսցեն»։
        «Արդ՝ ըստ քո բանիդ անզգայ հոգւոցն ո՞րպէս մարթ էր ընդ տեառն լինել կամ զանճառելի փառսն տեսանել, կամ մեռեալ մեծատանն հոգին ի տանջանարանէն հեռագոյն սրատես աչաւք զԱբրահամ եւ զՂազար տեսանել կամ գիտել ուստի՞ էր. զի յայտնապէս փրկչին ձայն երեւեցուցանէ ճշմարիտ առակաւն, եթէ առաւել քան ի մարմնի, յորժամ արտաքսանայ քան զմարմինն, լինի քաջատես եւ առաւել իմաստուն հոգին։ Ոչ միայն Սրբոցն եւ վայելչացելոց հոգիք, այլ եւ մեղաւորաց՝ զգան եւ են լցեալ իմաստութեամբ որպէս մեծատունն քաջատես լինէր, զի մեծ վիհ ընդ մէջ կարել ճանաչել զԱբրահամ։ Եւ մեզ ուսոյց ճշմարիտ հաւատն՝ իջումն Աստուծոյ ի դժոխս ի փրկել զնոսա, եթէ արդարեւ զգայուն են եւ առաւել իմաստագոյն հոգիք հրաժարելոցն ի մարմնոյ։ Եւ որք կատարեն զյիշատակ Սրբոցն, մեծարեալ պատարագաւք աղաչեն զհոգիս նոցա եւ նոքաւք հայցեն զողորմութիւն յառատատուրն Աստուծոյ, — Արդարեւ կարեն բարեխաւսել հոգիք Սրբոցն, եւ վաղվաղակի ընդունի Աստուած զխնդիրս նոցա, — եւ մեղացն շնորհէ թողութիւն։»

XXIV

King Vachagan of Aghuank’s question to the learned presbyter, Matte.

The king asked: “Are souls that have left the body sentient or insentient?  Or how can we, who are living, assist the dead?”
        Response: "By calling upon God with fasts, prayers, offerings or by otherwise conducting fine acts of commemoration in their name. Take the example of David who began to stagger and stumble upon donning Saul’s armor, but returned to his nature when he stripped himself of its weight (1 Samuel 17:38-39). It is the same for souls. As for those who say that the soul becomes insentient upon leaving the body, we oppose them by citing the Divine Scripture, which says: ‘Moses my servant is dead (Joshua 1:2). Then Moses came clothed gloriously before God, but not in the flesh,’ (ref?) on account of which Peter, out of longing, asked the Lord for a dwelling there. Now if the soul of the prophet was insentient when it left the body, how did it become sentient and speak to the Son of God in such a pleasant way? ‘I am the God of the living,’ he says ‘and not of the dead.’ (Matthew 22:32) Isn’t a dead body insentient? So, then, it is clear that an insentient soul must also be dead. And again, ‘I will defend this city for my sake and for the sake of my servant David.’ (2 Kings 20:6) Now tell me, what honor would it be for him to defend his city for the sake of an insentient soul? It was for the sake of the living soul of the prophet that he did the favor of defending the city and saving its inhabitants from the enemy sword. The apostle Paul says: ‘we prefer to be absent from the body and to be present with Christ.’ (2 Corinthians 5:8) The vivifying Word says the same to the Father: “I want those you have given me to be with me where I am and to see my glory.’ (John 17:24)
      
"Now were it for insentient souls, how could man be with the Lord or see His ineffable glory? Or how could the soul of the dead rich man see Abraham and Lazarus so keenly when he himself was so far away in torment? For the voice of the Savior clearly shows, like a true parable, that the soul becomes all the wiser, its vision more acute, when it leaves the body. Yet it is not only the souls of the saints and decent men, but also those of sinners that are sentient and full of reason, in the same way that the rich man was so perceptive as to be able to recognize Abraham from within the great abyss (Luke 16:23). And true faith in the descent of God into Hades to redeem them has taught us that souls that have departed from bodies are sentient and all the more rational. And the sins of those who commemorate the saints, honor them with offerings, pray to their souls and seek the abundant mercy of God through them are forgiven, for the souls of the saints can truly intercede and God swiftly accepts their intercession."


The Frogs Desiring a King (from the Fables of Aesop)

 

Գորտք թագաւոր խնդրեն
յԱռակք Եզովբոսի


Դժգոհ մարդու ինչ որ ընեն,
Միշտ կը գանգատի ունեցածէն։

Գորտերը կը ձանձրանան անանկ
մնալմնալ - to remain
առանց թագաւորի. օր մը միաձայն կը
պօռանպօռալ - to shout out
թէ ո՜վ Դիոս, դուն մեզի թագաւոր մը
տո՛ւրտալ - to give
, որ
գիտնայգիտնալ - to know
մեզ
կառավարելկառավարել - to govern
։ Իսկ Դիոս
խնդացխնդալ - to laugh
անոնց անխոհեմութեանը վրայ, եւ երկար ժամանակ
չկատարեցկատարել - to fulfill
իրենց խնդիրքը. բայց հուսկ յետոյ
ձանձրանալովձանձրանալ - to grow tired of
անոնց աղաղակէն, որոշեց ակամայ կամքով կամքերնին կատարելու. եւ ձգեց իրենց լճին մէջ գերան մը. անանկ մեծ ձայն ելաւ գերանին իյնալովն որ գորտերը ահերնուն
զարհուրեցանզարհուրիլ - to be frightened
, եւ ջրին տակը
մտանմտնել - to go in
, կիսամեռ
կը դողայինդողալ - to tremble
։ Բայց քիչ մը ժամանակէն ետեւ իրենց մէջէն մէկ աւելի սրտոտ մը գլուխը ջրէն դուրս
հանեցհանել - to pull out
եւ հեռուէն
նայեցաւնայիլ - to look
նոր թագաւորին. յետոյ այնչափ
զօրացաւզօրանալ - to gather strength
որ
մօտեցաւմօտենալ - to approach
գերանին, եւ ապա տեսնելով թէ անշարժ է՝ սկսաւ ցաթքել վրան
ելլել իջնելելլել իջնել - to go up and down
։ Ասոր
հետեւեցաւհետեւիլ - to follow
ուրիշ գորտ մը. անոր ալ ուրիշը հետեւեցաւ. եւ այսպէս բոլոր գորտերն
ելանելլել - to rise up
թագաւորին վրայ. բայց շատ
տրտնջացինտրտնջալ - to grumble
ասոնք իրենց անշարժ իշխանին համար, մինչեւ
բողոքեցինբողոքել - to protest
Դիոսին, որ ուրիշ թագաւոր մը տայ, որ
կարենայ շարժիլկարենալ շարժիլ - to be able to move
. իսկ Դիոս
ղրկեցղրկել - to send
անոնց թագաւոր արագիլը. որ քիչ ժամանակին մէջ կէսը
հատցուց ուտելովհատցնել ուտել - to devour
։ Իսկ գորտերը
պօռացին կանչեցինպօռալ կանչել - to cry out
ահագին ձայնով, եւ խնդրեցին որ զիրենք այն բռնաւորէն
ազատէազատել - to rescue
։ Բայց Դիոս ա՛լ չուզեց լսել՝ ըսելով թէ որովհետեւ դուք չուզեցիք ընդունել ձեր բարի թագաւորը, հիմա
համբերեցէ՛քհամբերել - to put up with
չարագործին, եւ
վախցէ՛քվախնալ - to fear
որ աւելի գէշը չգայ ձեզի։

Դիոս մեր գրոց մէջ Արամազդ կ’ըսուի, որ կռապաշտութեան ատենը երկնից մեծ աստուած կը կոչուէր. որչափ աղէկութիւն որ կ’ըլլայ բոլորը Դիոս կու տայ կ’ըսէին. անոր համար գորտերն ալ ասոր կ’աղաչեն որ իրենց թագաւոր տայ. ուստի երբոր գորտերը գիշերանց կը պօռան՝ հիները կ’ըսէին թէ իրենց թագաւորէն գանգատ կ’ընեն Դիոսին։ Օրինակ է գանգատ ընողներուն. որ ի՛նչ ընես կը տրտնջան, եւ Աստուծոյ շնորհակալ չեն ըլլար. անոր համար գէշ կ’ըլլայ իրենց բանը։


The Frogs, living an easy free life every where among the lakes and ponds, assembled together, one day, in a very tumultuous manner, and petitioned Jupiter to let them have a King, who might inspect their morals, and make them live a little honester. Jupiter, being at that time in pretty good humour, was pleased to laugh heartily at their ridiculous request; and, throwing a little log down into the pool, cried, 'There is a King for you.' The sudden splash which this made by its fall into the water, at first terrified them so exceedingly, that they were afraid to come near it. But in a little time, seeing it lay still without moving, they ventured, by degrees, to approach it; and at last, finding there was no danger, they leaped upon it; and, in short, treated it as familiarly as they pleased. But not contented with so insipid a King as this was, they sent their deputies to petition again for another sort of one; for this they neither did nor could like. Upon that he sent them a Stork, who, without any ceremony, fell a devouring and eating them up, one after another, as fast as he could. Then they applied themselves privately to Mercury, and got him to speak to Jupiter in their behalf, that he would be so good as to bless them again with another King, or to restore them to their former state. 'No,' says he, 'since it was their own choice, let the obstinate wretches suffer the punishment due to their folly.'


APPLICATION.

It is pretty extraordinary to find a fable of this kind finished with so bold and yet polite a turn by Phaedrus: one who attained his freedom by the favour of Augustus, and wrote it in the time of Tiberius; who were, successively, tyrannical usurpers of the Roman government. If we may take his word for it, Aesop spoke it upon this occasion. When the commonwealth of Athens flourished under good wholesome laws of its own enacting, they relied so much upon the security of their liberty, that they negligently suffered it to run out into licentiousness. And factions happening to be fomented among them by designing people, much about the same time, Pisistratus took that opportunity to make himself master of their citadel and liberties both together. The Athenians finding themselves in a slate of slavery, though their tyrant happened to be a very merciful one, yet could not bear the thoughts of it; so that Aesop, where there was no remedy, prescribes to them patience, by the example of the foregoing fable; and adds, at last, 'Wherefore, my dear countrymen, be contented with your present condition, bad as it is, for fear a change should be worse.'


(Translated into English by Samuel Croxall)



Index

Movses Khorenatsi's History of the Armenians: Chapter 11

 

 Movses Khorenatsi's History of the Armenians
(Translated by Beyon Miloyan)

Genealogy of Greater Armenia
 
Chapter XI
 

The War and the Death of Bel

 

Advancing his narrative, [Katina] says that the Titan Bel, in establishing his kingdom upon everyone, sent one of his sons along with his loyal men to the north, to Hayk, to subject and make peace with him: “You went to dwell in the icy cold,” he said. “Live wherever you’d like in my land, but melt your icy pride. Submit to me and live in peace.” Hayk sent Bel’s messengers away with a harsh reply and the delegation returned to Babylon.

So then the Titan Bel assembled his soldiers and went up against [Hayk] with a host of infantry. He arrived in the north, in the land of Ararat, near the house of Kadmos. Kadmos fled to Hayk, sending his best runners ahead [with this message]: “Know, greatest of heroes,” they said, “that Bel is coming up against you with fearless immortals and a mountain of towering giants. As soon as I learned that he was approaching my house, I took flight, and now here I am in alarm. Now hurry and figure out what you must do.”

Now Bel poured down like a torrent with the power of his monstrous host, making haste to reach the borders of Hayk’s territory, assured in the prowess of his strongmen. At this point the clever, prudent giant with curly hair and sparkling eyes [i.e., Hayk] swiftly gathered his sons and grandsons who, though valiant archers, were very scarce in number, along with others who were under his authority. He arrived at the shore of a saltwater lake containing small fish, from where he called out to his soldiers: “In battling against Bel’s host, we shall attempt to target the spot where Bel is standing in their midst, for either we will die and our children will fall in servitude to Bel, or by the strength of our fingers we will scatter his host and emerge victorious.”

            After traversing some distance, they arrived at a plateau in the highlands where they encamped to the right of a stream on elevated ground. Then they looked up and the invasion of Bel’s unruly horde appeared before them, forging ahead, scattered over the face of the land, with Bel looking on calmly from high ground, as though from a watchtower on the left of the stream with his large host.

Hayk noticed a detachment of soldiers where Bel had come to the front of the multitude with some armed men, and that there was a large gap between them. [Bel] was wearing a helmet of iron with pronounced trim, with copper plates lined across his back and chest and greaves and vambraces on his legs and arms. He had a belt around his waist with a double-edged sword hanging from the left. He had a spear in his right hand, a shield in his left hand, and select soldiers on both sides. Seeing the Titan armed to the teeth with his select soldiers beside him, Hayk assigned Aramaneak and his two brothers to his right and Kadmos and two of his sons to his left, for they were expert archers and swordsmen. He assigned himself to the front and designated the other members of his horde to follow from behind so that they formed a triangle. Calmly, they advanced.

Then the giants, approaching one another from opposite sides, went at each other’s throats and war broke out. Not a few giant men from the two sides met the mouth of the sword and fell to the ground. The two sides were, unexpectedly, in a deadlock. This ualarmed the king of the Titans who began to hesitate. He withdrew back up the same hill from where he had descended, for he thought to fortify himself within the rabble until his entire army would arrive and he could wage a second battle against the enemy. But when the archer Hayk perceived this, he pushed forward toward the king, drew his bow all the way back and shot three arrows right at his breastplates. The arrows went through his back, the tips pierced the ground, and that is how the haughty Titan was struck to the earth and gave up the ghost. Now every man in Bel’s host ran scared in every direction upon seeing such a heroic deed. This much shall suffice concerning this topic.

At the place of battle Hayk built an estate and called it Hayk, for he was victorious. Accordingly, that same district is now called Hayots Dzor ["The Valley of Hayk”]. As for the hill where Bel died with his forces, Hayk called it Gerezmans ["(The Place of) Graves”], which is now called Gerezmanakk. But Hayk had Bel’s corpse treated, says Katina, and ordered it to be taken to Hark and buried on high ground in the sight of his wives and children. As for our land, it is now called Hayk [Hayk (now, Hayastan) is the ancient endonym of Armenia] in the name of our ancestor, Hayk.

 

 

 

ԳԻՐՔ ԱՌԱՋԻՆ


Ծննդաբանութիւն Հայոց Մեծաց

  

Գլուխ ԺԱ

 

Յաղագս պատերազմին եւ մահուանն Բելայ


Եւ յառաջ մատուցեալ զբանս իւր ասէ, թէ ի հաստատել Տիտանեանն Բելայ զթագաւորութիւն իւր առ ամենեսեան` առաքէ ի կողմն հիւսիսոյ զմի ոմն յորդւոց իւրոց առ Հայկ արամբք հաւատարմաւք, գալ նմա ի հնազանդութիւն եւ կեալ խաղաղութեամբ: Բնակեցեր, ասէ, ի մէջ ցրտութեան սառնամանեաց. այլ ջեռուցեալ մեղկեա՛ զցրտութիւն սառուցեալ քո հպարտացեալ բարուցդ, եւ հնազանդեալ ինձ` կեաց ի հանդարտութեան, ո՛ւր հաճոյ է քեզ յերկրիս իմում բնակութեան: Եւ ի բաց դարձուցեալ Հայկայ զպատգամաւորսն Բելայ` խստութեամբ պատասխանեաց: Դառնայ առաքեալն անդրէն ի Բաբելովն:

Ապա զաւրաժողով լինի ի վերայ նորա Տիտանեանն Բէլ ամբոխիւ հետեւակ զաւրաց. գայ հասանէ ի հիւսիսի, յերկիրն Արարադայ, մերձ ի տունն Կադմեայ: Փախստական լինի Կադմոս առ Հայկ, քաջընթացիկս առաջի իւր առաքէ. «Գիտեա՛, ասէ, ո՛վ մեծդ դիւցազանց, զի դիմեալ գայ ի վերայ քո Բէլ յաւերժիւք քաջաւք եւ երկնադիզաւք հասակաւք սկայիւք մրցողաւք: Եւ իմացեալ իմ զմերձ լինելն նորա ի տուն իմ` փախեայ, եւ գամ աւասիկ տագնապաւ: Արդ` աճապարեա՛ խորհել զոր ինչ գործելոց ես:»

Իսկ Բէլն, յանդուգն եւ անճոռնի զաւրութեամբ ամբոխին, որպէս յորձան ինչ սաստիկ ընդ զառ ի վայր հեղեղեալ` փութայր հասանել ի սահմանս բնակութեանն Հայկայ, ի սիրտ եւ ի մարմին վստահացեալ արանց զաւրաւորաց: Աստ ուշիմ եւ խոհեմ սկայն, քաջագանգուրն եւ խայտակնն, աճապարեալ հաւաքէ զորդիս իւր եւ զթոռունս, արս քաջս եւ աղեղնաւորս, թուով յոյժ նուազունս, եւ զայլսն եւս որ ընդ իւրով ձեռամբ. հասանէ յեզր ծովակի միոյ, որոյ աղի են ջուրքն, մանունս ունելով յինքեան ձկունս: Եւ կոչեցեալ զզաւրս իւր` ասէ ցնոսա. «Յելանելն մեր հանդէպ ամբոխին Բելայ` դիպել ջանասցուք տեղւոյն, ուր անցեալ կայցէ ի մէջ խռան քաջացն Բէլ: Զի կա՛մ մեռցուք, եւ աղխ մեր ի ծառայութիւն Բելայ կացցէ, կամ զաջողութիւն մատանց մերոց ի նա ցուցեալ` ցրուեսցի ամբոխն, եւ մեք եղիցուք յաղթութիւն ստացեալք:

Եւ յառաջ կոյս անցեալ բովանդակ ասպարէզս` հասանեն ի միջոց ինչ դաշտաձեւ` լերանց բարձրագունից: Եւ յաջմէ ջուրց հոսանաց ի բարձրաւանդակում կուռ կալով ի տեղւոջ, ի վեր զերեսս ամբարձեալ` երեւեցաւ նոցա բազմութիւն անկարգ հրոսակի ամբոխոյն Բելայ, ցան եւ ցիր յանդուգն յարձակմամբ ընդ երեսս երկրին սուրալով. իսկ Բէլ հեզ եւ հանդարտ ամբոխիւ մեծաւ ի ձախմէ ջուրցն ի վերայ ոստոյ միոյ, իբրեւ ի դիտանոցի: Ծանեաւ Հայկ զխումբ վառելոյ ջոկատին, յորում Բէլ առաջի ամբոխին եկեալ հասեալ ընտրիւք եւ վառելովք ոմամբք. եւ երկար միջոց ճանապարհի ընդ նա եւ ընդ ամբոխն: Եւ ինքն գլխանոց ագուցեալ երկաթի, նշանաւորաւք վերջիւք, եւ տախտակս պղնձիս թիկանց եւ լանջաց, եւ պահպանակս բարձից եւ բազկաց. գաւտեւորեալ զմէջսն, եւ յահեկէ զսուրն երկսայրի. եւ նիզակ անարի ի ձեռին իւրում աջոյ, եւ յահեկումն վահան, եւ ընտիրք յաջմէ եւ ի ձախմէ: Եւ տեսեալ Հայկին զՏիտանեանն կուռ վառեալ, եւ զարս ընտիրս ընդ նմա աջինս եւ ահեկինս` կարգէ զԱրամանեակն երկու եղբարբք ընդ աջմէ, եւ զԿադմոս եւ զայլս երկուս յորդւոց իւրոց ի ձախմէ, զի արք կորովիք էին յաղեղն եւ ի սուսեր. եւ ինքն առաջի, եւ զայլս հրոսակին զկնի իւր կարգեաց. երեքանկիւնի իմն կարգեաց ձեւով, հանդարտ յառաջ մատուցեալ:

Եւ հասեալ երկոցունց կողմանց սկայիցն ի միմեանս` ահագին դղրդմունս ի վերայ երկրի առնէին շահատակելով, եւ ահս պակուցանողս տարազուք յարձակմանցն սկայազունքն զմիմեամբք արկանէին: Անդ ոչ սակաւք յերկոցունց կողմանց արք յաղթանդամք բերանոյ սրոյ դիպեալք` տապալ յերկիր կործանէին, եւ մարտն յերկոցունց կողմանց մնայր անպարտելի: Զայսպիսի անակնունելի դիպուած տարակուսանաց տեսեալ արքայն Տիտանեան զարհուրեցաւ, եւ ի նոյն բլուր ուստի էջն` վերջոտնեալ ելանէր. քանզի խորհէր ի միջոցի ամբոխին ամրանալ, մինչեւ հասցէ բովանդակ զաւրն, զի միւսանգամ ճակատ յաւրինեսցէ: Զայս իմացեալ աղեղնաւորին Հայկայ` յառաջ վարէ զինքն, մաւտ հասանէ յարքայն, լի քարշէ զլայնալիճն, դիպեցուցանէ զերեքթեւեանն կրծից տախտակին, եւ շեշտ ընդ մէջ թիկանցն թափանցիկ լեալ` յերկիր հարստի սլաքն. եւ այսպէս ճոխացեալն Տիտանեան կործանի յերկիր զարկուցեալ, եւ փչէ զոգին: Իսկ ամբոխն տեսեալ զայսպիսի ահագին գործ քաջութեան` փախեան իւրաքանչիւր դէպ երեսաց իւրեանց: Եւ վասն այսորիկ այսչափ բաւական լիցի ասել:

Բայց զտեղի ճակատուն շինէ դաստակերտ, եւ անուն կոչէ Հայք, վասն յաղթութեան պատերազմին. այսորիկ աղագաւ եւ գաւառն այժմ անուանի Հայոց ձոր: Իսկ զբլուրն, ուր քաջամարտկաւքն անկաւ Բէլ` անուանեաց Հայկ Գերեզմանս. որ այժմ ասին Գերեզմանակք: Բայց զդիակն Բելայ պաճուճեալ դեղովք, ասէ, հրամայէ Հայկ տանել ի Հարք, եւ թաղել ի բարձրաւանդակ տեղւոջ, ի տեսիլ կանանց եւ որդւոց իւրոց: Իսկ աշխարհս մեր կոչի յանուն նախնւոյն մերոյ Հայկայ` Հայք:

 

 

 

Additional resources:

 

Abeghian, M. (1899-1900). Հայկի առասպելը. Ararat, 32-33.

 

 




Index