Posts

The Ant and the Dove (from the Fables of Aesop)

 


Մրջիւն եւ աղաւնի
յԱռակք Եզովբոսի


Բարին ըրէ ծովը նետէ՛,
Շուտով կու գայ քեզ կը գտնէ։

Մէկ մրջիւն մը անզգուշութեամբ
կ’իյնայիյնալ - to fall
պզտիկ գետի մը մէջ. երբոր
կը խեղդուէրխեղդուիլ - to choke
հոն՝ աղաւնի մը
կը տեսնէտեսնել - to see
զայն, եւ ծառի ճիւղիկ մը կը
կը ձգէձգել - to drop
ջուրին մէջ որուն վրայ
կայնածկայնիլ - to stand
էր ինքը. եւ այն
կ’ըլլայըլլալ - to be
մրջիւնին իբր նաւ մը որ
ցամաքը հանելովցամաք հանել - to take out/remove to dry land
կ’ազատէազատել - to rescue
զայն։ Ցամաքն
ելլելուելլել - to get up
ատենը որսորդ մը
կը լարէր աղեղնաղեղ լարել - to draw a bow
ու աղաւնիին
կը նայէրնայիլ - to look
. երբոր պիտի
նետէր զարնէրնետել զարնել - to shoot (and) strike
, մրջիւնը
հասկցաւհասկնալ - to understand
իր բարերարին վնասը, շուտ մը
վազեց եկաւվազել գալ - to come running
որսորդին ոտքը
խածաւխածնել - to bite, sting
։ Իսկ որսորդը
շարժելովշարժիլ - to move
ձայն ելաւձայն ելլել - to let out a noise
, աղաւնին
իմացաւ թռաւիմանալ թռիլ - to realize (and) fly away
։ Եւ այսպէս մրջիւնն որ պարտական էր իր կեանքը աղաւնիին՝
փրկեցփրկել - to rescue
զայն փոխադարձ. եւ այս միջոցով
հատուցում ըրաւհատուցում ընել - to reciprocate
անոր բարերարութեանը որ
տեսերտեսնել - to see
էր անկէ։

Օրինակ է փոխադարձ արդարութեան, որ մէկը ինչ աղէկութիւն ըրաւ մէկալին, ան ալ անոր զայն ըրաւ իրեն մեծութեանը չափին նայելով. վասն զի ամէն գործք՝ ընողին աստիճանէն կը չափուի։ Ուստի ամէն մարդ պէտք է ըստ իւր չափին երախտիք ճանչնալով հատուցումն ընել։


The Ant, compelled by thirst, went to drink in a clear purling rivulet; but the current, with its circling eddy, snatched her away, and carried her down the stream. The Dove, pitying her distressed condition, cropped a branch from a neighbouring tree, and let it fall into the water, by means of which the Ant saved herself, and got ashore. Not long after, a fowler having a design upon the Dove, planted his nets in due order, without the bird's observing what he was about; which the Ant perceiving, just as he was going to put his design in execution, she bit him by the heel, and made him give so sudden a start, that the Dove took the alarm, and flew away.



APPLICATION.

One good turn deserves another; and gratitude is excited by so noble and natural a spirit, that he ought to be looked upon as the vilest of creatures who has no sense of it. It is, indeed, so very just and equitable a thing, and so much every man's duty, that, to speak of it properly, one should not mention it as any thing meritorious, or that may claim praise and admiration, any more than we should say a man ought to be rewarded or commended for not killing his father, or forbearing to set fire to his neighbour's house. The bright and shining piece of morality, therefore, which is recommended to us in this fable, is set forth in this example of the Dove, who, without any obligation or expectation, does a voluntary office of charity to its fellow creature in distress. The constant uninterrupted practice of this virtue, is the only thing in which we are capable of imitating the great Author of our being; whose beloved Son, besides the many precepts he has given to enforce this duty, used this expression as a common saying, 'It is more blessed to give than to receive.'


(Translated into English by Samuel Croxall)



Movses Khorenatsi's History of the Armenians: Chapter 4

 Movses Khorenatsi's History of the Armenians
(Translated by Beyon Miloyan)


Genealogy of Greater Armenia
 
Chapter IV
 

As to why other historians were not in agreement about Adam and the other patriarchs 

 

Apropos of the root of all mankind (or, if one prefers, its terminus a quo), it is necessary to say a few words as to why other historians (namely, Berossus, Polyhistor and Abydenus) thought contrary to the Spirit and disagreed [with Scripture] regarding Adam, as well as about the arkbuilder [Noah] and the other patriarchs—not only about their names and times, but also about the accounts of the origin of mankind in which we believe.

         For Abydenus (like the others) says of Adam: “All-provident God showed him to be the shepherd and leader of the people,” after which he says: “Alorus [the first Chaldean king to rule in Babylon] reigned for ten sars,” which is 36,000 years (cf. Eusebius’ Chronicle). So too does he treat Noah by a different name [Xisuthrus] and with infinite time [18 sars]. But although these historians concur with Scripture regarding the deluge and the destruction of the earth, and count 10 patriarchs (including Xisuthrus) in the same way, their calendar years diverge from ours according to the turn of the four seasons relative to the sun, as well as from the Biblical calendar and from the Egyptian lunar calendar. And if one were to also take pagan calendars into consideration, he would not be able to equate them due to the immeasurable ways of trying to estimate their correspondence. Now while it behooved us to express the opinions of these historians to the best of our ability, we now set them aside for another place and time due to the length of the present work and pick up with the accounts in which we believe.

         Adam the progenitor: He lived 230 years and begot Seth. Seth lived 205 years and begot Enos [Genesis 5:3-6, LXX]. They both left inscriptions regarding two future events, as [Flavius] Josephus says, though the whereabouts of these inscriptions are uncertain. Enos was the first who wished to call on the name of God [Genesis 4:26, LXX].

         But why? For what reasons did he first hope to call on the name of God? And how are we to understand his calling to God? For Adam was truly created by God, and as it is said he was commanded from the mouth of God. Yet transgressing God’s command and going into hiding, he was asked only by God: “Where are you?” [Genesis 3:9]. And in the same way did he hear his sentence from God’s mouth. Then Abel, being close and acquainted with God, brought an offering, and it was accepted. So if these were accepted and known to God, why is Enos said to be the first to have called on God, and with hope at that? Let us now address this matter directly:

For the first of mankind was found to transgress the command and was banished from the garden and from God, as it is said, because of the evil one. Then Adam’s son, who was the closest to God, was killed by his own brother, and there was not a word or revelation from God. Mankind fell into doubt, hopelessness and self-indulgence, out of which Enos called on the name of God, full of faith and uprightness. Now this calling on God can either denote a calling unto something that had been forgotten or an invocation of assistance. The former sense is not apt here because not so many years had passed for the name of God or the One it denotes to have been forgotten, considering that the man [Adam] who was created by God had not yet even died. Therefore, it is an invocation to the assistance of God.

         He [Enos] lived 190 years and begot Cainan; Cainan lived 170 years and begot Maleleel; Maleleel lived 165 years and begot Jared; Jared lived 162 years and begot Enoch; Enoch lived 165 years and begot Mathusala. After he begot Mathusala he lived for another 200 worthy and pleasing years as the one whom he pleased knows, for He took him away from among the ungodly ones, which we will expound later. Mathusala lived 165 years and begot Lamech; Lamech lived 188 years and begot a son, and he named him Noah [Genesis 5:9-28].

 

NOAH 

 

Now whereas it is simply said of all others that they were begotten, why is only Noah called son? Noah, of whom his father prophesied, that “He will cause us to repose from our works, and from the toil of our hands, and from the earth, which the Lord God has cursed”? [Genesis 5:29] There was no repose, in fact, but only the extinction of what was upon the earth. Therefore, it seems to me that repose here means to cease—to cease from impiety and evil by the destruction of the dissolute men of the second age. For he eloquently says “from our works,” which is from iniquity, and “from the toil of our hands,” with which we contaminate. Indeed, not everyone reposed according to this prophecy, except for the souls of perfect virtue when the evils of those who had strayed in Noah’s day were submerged, wiped out and purified. And Scripture honored Noah by calling him “son” as a mark of his being a prominent, notorious and worthy heir of his ancestral virtues.


 

ԳԻՐՔ ԱՌԱՋԻՆ

 

Ծննդաբանութիւն Հայոց Մեծաց

 

Գլուխ Դ

 

Յաղագս զի ոչ սակս Ադամայ եւ այլոց նահապետացն միաբանեցան այլքն ի պատմագրաց:

 

Յաղագս Արմատոյն հանուր մարդկութեանս, կամ թէ հաճոյ ումեք թուիցի ասել ծայրին, պարտ էր մեզ սակաւ ինչ անցանել բանիւ, թէ ընդէ՛ր հակառակ Հոգւոյն խորհեալ` անմիաբանեցան այլքն ի պատմագրաց, զԲերոսեայ ասեմ, զԲազմավիպէն եւ զԱբիւդենայ. կամ զնոյն ինքն զՆաւակառուցէն եւ զայլոց նահապետացն, ոչ միայն վասն անուանց եւ ժամանակաց, այլ եւ վասն ոչ սկիզբն զառ ի մէնջ հաւատարմացեալս կարգելոյ ազգի մարդկան:

         Քանզի ասէ վասն նորա Աբիւդենոս հանգոյն այլոցն այսպէս. «Եւ զնա ամենախնամն Աստուած եցոյց հովիւ եւ առաջնորդ ժողովրդեանն: Յետ որոյ ասէ. «Թագաւորեաց Աղովրոս շարս տասն», որ լինին ամք երեսուն եւ վեց հազար:Նոյնպէս եւ յաղագս Նոյի այլով անուամբ վարին եւ ժամանակաւք անբաւիւք. թէպէտ եւ վասն ջրոյն սաստկութեան եւ վասն ապականութեան երկրի` զոյգ հոգեւորացն բարբառին բանից. նոյնգունակ եւ զթիւ նահապետացն տասն` Քսիսութրեաւ հանդերձ թուեն: Որ ոչ միայն ըստ բոլորման առ ի յարեգականէ չորեքժամանակեան ըստ մեզ լինելոյ տարւոյն` հեռանայ յամաց մերայնոցն, - մանաւանդ թէ եւ յաստուածայնոցն, - այլ եւ ոչ որպէս Եգիպտացիքն զլուսնականսն հաշուեն ծագմունս. նա եւ ոչ, զառ ի դիցն ոմանց ասացեալս թէ տարիս ոք վարկցի` զուգեալ համեմատէ անհուն թուոց առարկութեանցս առ ի հաւասարել ճշմարտութեանն, երբեմն նուազ եւ երբեմն սաստիկ զհաւաքումն գումարելով: Արդ աւրէն էր մեզ աստանաւր զկարծիս նոցա յայտնել ըստ կարողութեան, թէ զի՛նչ իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ խորհեցան այսպէս զայսոսիկ գրել. այլ վասն երկարութեան առաջիկայ գործոյս` այլում տեղւոյ եւ ժամանակի զայսոսիկ թողեալ, հատցուք աստանաւր զբանս, սկսանելով յաղագս այսորիկ` որպէս եւ հաւատացեալ եմք:

         Ադամ նախաստեղծ. սա կեցեալ ամս երկերիւր եւ երեսուն` ծնանի զՍէթ. Սէթ կեցեալ ամս երկերիւր եւ հինգ` ծնանի զԵնովս: Սորա երկուքն յարձանագրութեանցն ընդդէմ երկուց հանդերձելոցն, որպէս ասէ Յովսեպոս. թէպէտ եւ ուրն անյայտ է: Ենովս, որ առաջին յուսացաւ կոչել զԱստուած:

         Եւ ընդէ՞ր արդեաւք այս, եւ կամ վասն որո՞ց պատճառանաց նախ սա յուսացեալ կոչելոյն զԱստուած, եւ կամ ո՞րպէս կոչելն իմանի: Քանզի է Ադամ ճշմարտապէս աստուածաստեղծ, եւ սա ի բերանոյ Աստուծոյ առեալ ասի պատուէր, այլ եւ յանցուցեալ եւ ի թագստեան եղեալ` զՈ՞ւր եսն յԱստուծոյ եւ ոչ յայլմէ ումեքէ հարցանի. սապէս եւ զվճիռ վարկին ի նորին բերանոյ լսէ: Իսկ յետոյ եւ Աբէլ մերձաւոր եւ ծանաւթ Աստուծոյ լեալ` պատարագ մատուցանէ, եւ ընկալեալ լինի: Արդ` սոցա այսպէս յընդունելութիւն եւ ի ծանաւթութիւն Աստուծոյ լեալ` ընդէ՞ր առաջին սա ասի կոչել զԱստուած, եւ այս` յուսով: Արդ` զայլսն վասն սորա ի տեսութեանց ի հրաւիրեալն մեր յուղարկեսցուք տեղի. իսկ որ առ ձեռն պատրաստն է` ասասցուք:

         Քանզի ի պատուիրանազանցութեան գտեալ առաջինն ի մարդկանէ ի դրախտէն եւ յԱստուծոյ, չարին աղագաւ, որպէս ասացեալ է, գտանի արտասահմանեալ: Զկնի եւ ընտանեգոյնն Աստուծոյ յորդւոցն Ադամայ` ի հարազատէն իւրմէ սպանանի յեղբաւրէ: Յետ որոյ ոչ բանի ինչ աստուածայնոյ եւ ոչ յայտնութեան ինչ իրիք եղելոյ, ի տարակուսանս եւ յանյուսութիւն ազգ մարդկան հատեալ լինի, այլ եւ յինքնահաճոյ արդարեւ գործս. յորոց միջի սա քաջայոյս եղեալ ուղղութեամբ հանդերձ կոչէ զԱստուած: Իսկ կոչելդ կրկնակի իմանի. կա՛մ անուանել որպէս զմոռացեալ, կամ յաւգնականութիւն կարդալ: Արդ` անուանելն որպէս զմոռացեալ` ոչ է ի դէպ. զի ոչ բազմութիւն ամաց ընդ մէջ անցեալ, որ ի մոռացումն նոցա զԱստուածդ ածէր զանուն եւ կամ զնոյն ինքն` որոյ անունն, եւ ոչ դարձեալ մահու եւ թաղման դեռ եւս յԱստուծոյ ստեղծեալն հասեալ էր: Ապա ուրեմն յաւգնականութիւն կոչէ սա զԱստուած:

         Սա կեցեալ ամս հարիւր եւ իննսուն` ծնանի զԿայինան. Կայինան կեցեալ ամս հարիւր եւ եաւթանասուն` ծնանի զՄաղաղայէլ. Մաղաղայէլ կեցեալ ամս հարիւր վաթսուն եւ հինգ` ծնանի զՅարեդ. Յարեդ կեցեալ ամս հարիւր վաթսուն եւ երկու` ծնանի զԵնովք. Ենովք կեցեալ ամս հարիւր վաթսուն եւ հինգ` ծնանի զՄաթուսաղայ: Սա յետ ծնանելոյն զՄաթուսաղայ` ամս երկերիւր արժանի եւ հաճոյ վարս ստացեալ, որպէս գիտէ որ հաճեցաւն, փոխեալ ասի ի միջոյ ամբարշտաց. զորոյ զպատճառն յետոյ հատուսցուք: Մաթուսաղայ կեցեալ ամս հարիւր վաթսուն եւ հինգ` ծնանի զՂամեք. Ղամեք կեցեալ ամս հարիւր ութսուն եւ ութ` ծնանի որդի, եւ անուանէ զնա Նոյ:

 

ՅԱՂԱԳՍ ՆՈՅԻ

 

Եւ ընդէ՞ր արդեաւք զսա միայն որդւոյ անուամբ յորջորջեաց, իսկ վասն այլոցն ամենեցուն պարզաբար ասաց, թէ ծնան. զորմէ ընդդէմ իմն մարգարէանայ հայրն. «Սա, ասէ, հանգուսցէ զմեզ ի գործոց եւ ի տրտմութենէ ձեռաց եւ յերկրէ` զոր անէծ տէր Աստուած: Որ եղեւ ոչ հանգիստ, այլ ջնջումն որ ինչ միանգամ ի վերայ երկրի: Ինձ թուի` հանգուցանելն դադարեցուցանել է. իսկ դադարեցուցանելն` զամբարշտութիւն եւ զչարիս, սատակմամբ մարդկան զազրագործաց դարուն երկրորդի: Քանզի գեղեցկաբար ասաց, թէ «ի գործոց մերոց», որ է յանաւրէնութեանց, «եւ ի տրտմութենէ ձեռաց», որովք կատարեմք զպղծութիւնս: Բայց եւ հանգչին արդարեւ ըստ այսմ մարգարէութեան ոչ ամենեքին, այլ կատարեալքն յառաքինութեան ոգիք, յորժամ չարիք որպէս հեղեղաւ ջնջեալ մաքրին, իբր առ Նոյիւ մոլեալքն ի չարիս: Իսկ որդւոյ անուամբ մեծարեաց զնա Գիր` իբրեւ զյայտնի եւ զնշանաւոր եւ զարժանաւոր ժառանգ հայրենեացն առաքինութեանց:

 



Index

 

The Wolf and the Lamb (from the Fables of Aesop)

 


Գայլ եւ գառն
յԱռակք Եզովբոսի
(Թարգմանեալ ի Հ. Մինաս Վարդապետէ Բժշկեան)


Ագահն որչափ շատին ցանկայ,
Այնչափ աղքատ խեղճ կը մնայ։

Գայլն ու գառը
վազած ջրէվազած ջուր - running water (stream)
մը ջուր
կը խմէինխմել - to drink
. բայց գայլը շատ վերն էր քան զգառը, եւ
պատճառ կը փնտռէրպատճառ փնտռել - looking for a reason (seeking a pretext)
որ կերպով մը
յափշտակէյափշտակել - to snatch
զգառը. ուստի
տեսածին պէստեսածին պէս - as soon as he saw (him)
մէկէն քովը վազեցմէկէն քովը վազեց - he ran near him at once
, ու սկսաւ
մեղադրելմեղադրել - to blame
թէ ինչո՞ւ համար իմ ջուրս
պղտորեցիրպղտորել - to muddy
։ Պատասխան տուաւ գառը
դողալովդողալ - to tremble
. ես ի՞նչպէս քու ջուրդ կրնամ պղտորել՝ որ խմած տեղէդ շատ վարէն կը խմեմ. հաւատացի՛ր
մտքէս ալ չէ անցածմիտքէն անցնիլ - to cross one's mind
որ քեզի
ամենեւին վնաս մը տամամենեւին վնաս մը տալ - to bring no harm at all
։ Կրկնեց գայլը թէ երէք քու հայրդ տեսայ որ իր ձայնովը կը
կը յորդորէրյորդորել - to urge
շներն որ զիս
հալածենհալածել - to chase
։ Գառն ալ
ըսաւըսել - to say
թէ ամիսէն աւելի է որ զիմ հայրս
մորթեցմորթել - to slaughter
մսավաճառը։ Ուրեմն այն քու մայրդ էր, ըսաւ գազանը։ Պատասխանեց թէ իմ մայրս զիս ծնած ատենը մեռաւ։ Գայլը ակռաները կրճտելով ըսաւ.
մեռաւ չմեռաւմեռաւ չմեռաւ - whether or not she died
ես գիտեմ դուն եւ քու ազգդ ի՛նչպէս
կ'ատէքատել - to loathe
զիս, պէտք է որ ես ալ
վրէժխնդիր ըլլամվրէժխնդիր ըլլալ - to be vengeful
։ Զայս ըսելով
ցաթքեցցաթքել - to jump (pounce)
գառին վրայ, ու
պատռեց կերաւպատռել ուտել - to tear apart and eat (to devour)
։

Գայլը վայրենի գազան ըլլալով չարագործ մարդու պէս միշտ նեղութեան եւ հալածանաց մէջ է. ու անիրաւութեամբ կը ջանայ յափշտակել անմեղ գառները. ուստի օրինակ է զրկող մեծատանց որոնք սուտ պատճառներով կ’ուզեն զրկել անմեղները։


One hot, sultry day, a Wolf and a Lamb happened to come, just at the same time, to quench their thirst in the stream of a clear, silver brook that ran tumbling down the side of a rocky mountain. The Wolf stood upon the higher ground, and the Lamb at some distance from him down the current. However, the Wolf, having a mind to pick a quarrel with him, asked him, what he meant by disturbing the water, and making it so muddy that he could not drink? and, at the same time demanded satisfaction. The Lamb, frightened at this threatening charge, told him, in a tone as mild as possible, that, with humble submission, he could not conceive how that could be; since the water which he drank, ran down from the Wolf to him, and therefore it could not be disturbed so far up the stream. 'Be that as it will,' replies the Wolf, 'you are a rascal, and I have been told that you treated me with ill language, behind my back, about half a year ago.'—'Upon my word,' says the Lamb, 'the time you mention was before I was born.' The Wolf, finding it to no purpose to argue any longer against truth, fell into a great passion, snarling and foaming at the mouth, as if he had been mad; and drawing nearer to the Lamb, 'Sirrah,' says he, 'if it was not you, it was your father, and that is all one.'—So he seized the poor innocent, helpless thing, tore it to pieces, and made a meal of it.



APPLICATION.

The thing which is pointed at in this fable is so obvious, that it will be impertinent to multiply words about it. When a cruel ill-natured man has a mind to abuse one inferior to himself, either in power or courage, though he has not given the least occasion for it, how does he resemble the Wolf! whose envious, rapacious temper could not bear to see innocence live quietly in its neighbourhood. In short, wherever ill people are in power, innocence and integrity are sure to be persecuted: the more vicious the community is, the better countenance they have for their own villanous measures. To practise honesty in bad times, is being liable to suspicion enough; but if any one should dare to prescribe it, it is ten to one but he would be impeached of high crimes and misdemeanors: for to stand up for justice in a degenerate and corrupt state, is tacitly to upbraid the government, and seldom fails of pulling down vengeance upon the head of him that offers to stir in its defence. Where cruelty and malice are in combination with power, nothing is so easy as for them to find a pretence to tyrannize over innocence, and exercise all manner of injustice.


(Translated into English by Samuel Croxall)


Index

Movses Khorenatsi's History of the Armenians: Chapter 3

 Movses Khorenatsi's History of the Armenians
(Translated by Beyon Miloyan)


Genealogy of Greater Armenia

Chapter III

On the philistine ways of our former kings and princes

 

Now I wish not to leave the philistine ways of our ancestors of old undisparaged; rather, I wish to reproach them right here, at the start of this endeavor. If the kings of old who kept records of their times and had their works of wisdom and valor recorded in epics and histories be truly worthy of praise, then it follows that those who occupied themselves with the painstaking efforts of actually recording these things are also worthy of our praise. For it is by reading and studying their works that we are said to attain earthly wisdom and become civilized, as with the works of the Chaldeans, Assyrians, Egyptians, and Hellenes. But beyond this, perhaps, we long for the wisdom of those who diligently produced such works. Accordingly, the heedlessness of our kings and our other leaders toward wisdom is evident to us, and so too is their undeveloped rational spirit: For although we are a small nation, very few in number, weak in power, and have many times been subjected by other empires, many valorous acts have been performed in our land that are worthy of being memorialized. But not one of our leaders took care to have these written in books. Now are those kings and leaders who did not think to do this goodness, and to memorialize their names to the world, not fit for such reproach? And should we not expect more from them, to have at least recorded what took place before their own times?

            Now perhaps one will say that this neglect was on account of our lack of letters and literature at the time, or because of the various wars that took place one after another. But these are not valid opinions inasmuch as there were intervals between the wars, and considering that we now have countless narrative histories about villages and districts, and even individual tuns (together with all their disputes and agreements). Above all, we have the legacies of all the noble lines which have made it down to us in Persian and Greek. But it seems to me that we, too, now lack a love of wisdom and of literary works of rational men, just as our ancestors did in ancient Armenia. Therefore, it is unnecessary for us to add more about these irrational, feebleminded and uncivilized men.

            But I must say that I am astonished by you and at the fecundity of your mind, that only you were found to take up such a grand endeavor (which you have extended to us) to compose a long, auspicious, and accurate history of our nation from its origins up to the present, treating the azgs and tohms of the kings and nakharars, as to who came from whom, what each of them did, which of our tribes are native to our land and nation and which of them were naturalized and then became fellow nationals, and to illustrate the times and works of each [line] from the time of the construction of the disorderly tower [of Babel] up to the present. This book is dedicated to your glory and contentment.

            Now, then, I conclude with this: “Is there a book near me?” as is said in Job [37:20 LXX], or does your homeland have a literature that I can, like the Hebrew historians, bring down to your time from the beginning without fault (or, if you prefer, take up to the beginning, starting with you and your contemporaries)? So I shall set out on this task, albeit effortfully, in hopes that even one of our countrymen will be found grateful for my labors. I shall begin where others (by which I mean the clergy and men of Christ) have begun, considering it redundant to repeat the creation myths of foreigners, except perhaps for the works of some prominent men who followed in later times and whose histories comport with Divine [Scripture]. Then, coming to the narratives of the pagans, we will borrow from them that which we consider to be reliable.

 

— 


ԳԻՐՔ ԱՌԱՋԻՆ

 

Ծննդաբանութիւն Հայոց Մեծաց

 

Գլուխ Գ.

 

Յաղագս անիմաստասէր բարուց առաջնոցն մերոց թագաւորաց եւ իշխանաց:

 

Կամիմ զանիմաստասէր բարս առաջնոցն մերոց նախնեացն ոչ առանց յիշատակի բամբասանաց թողուլ, այլ աստէն իսկ, ի սկզբան մերոյ գործառնութեանս, զվասն նոցա կշտամբութեան յարմարել զբանս: Զի թէ արդարեւ արժանի գովութեան այնք ի թագաւորաց իցեն, որք գրով եւ պատմութեամբ զիւրեանցն հաստատեալ կարգեցին զժամանակս, եւ զգործս իմաստութեան եւ զքաջութիւն իւրաքանչիւր արձանացուցին ի վէպս եւ ի պատմութիւնս` ըստ նոցանէ եւ պարապեալքն այսպիսում ճգնութեան դիւանագիրք մատենից` ներբողականաց ի մէնջ արժանի եղեն ասից. ի ձեռն որոց եւ մեք յընթեռնուլն զառ ի նոցանէ շարածս բանից` ըստ աշխարհաւրէն կարգաց իմաստնանալ ասիմք, եւ քաղաքականս ուսանել կարգս, յորժամ զայսպիսիս ընթերցասիրիցեմք իմաստութեան ճառս եւ զրուցատրութիւնս, որք են Քաղդէացւոց եւ Ասորեստանեայց, Եգիպտացւոց եւ Հելլենացւոց. առ այսոքիւք եւ փափագիցեմք եւս արդեաւք իմաստութեան արանցն այնոցիկ, որ զայսպիսի փոյթ յանձին կալան. - ապա ուրեմն ամենեցուն մեզ յայտնի է թագաւորացն մերոց եւ այլոց առաջնոցն առ ի յիմաստն տխմարութիւն, եւ անկատարութիւն ոգւոյն բանականի: Զի թէպէտ եւ եմք ածու փոքր, եւ թուով յոյժ ընդ փոքու սահմանեալ, եւ զաւրութեամբ տկար, եւ ընդ այլով յոլով անգամ նուաճեալ թագաւորութեամբ` սակայն բազում գործք արութեան գտանին գործեալ եւ ի մերում աշխարհիս, եւ արժանի գրոյ յիշատակի, զոր եւ ոչ մի ոք ի նոցանէ պէտ յանձին կալաւ մատենագրել: Արդ` այնոքիկ, որ եւ ոչ անձանց խորհեցան բարի առնել, եւ անուն յիշատակի յաշխարհի թողուլ, զի՞ արդեաւք եւ մեղադրութիւն մեր այնպիսեացն ի ճահ պատահիցէ, զեւս մեծագոյնս ի նոցանէ պահանջել եւ որ ինչ հնագոյն քան զնոսա:

Այլ ասիցէ ոք արդեաւք. վասն ոչ լինելոյ գիր եւ դպրութիւն ի ժամանակին, կամ վասն պէս պէս պատերազմացն, որ կուռ զմիմեանց զկնի ի վերայ գային: Այլ ոչ արդարեւ այսոքիկ կարծեցեալ լինի. քանզի գտանին եւ միջոցք լեալ պատերազմացն, եւ գիր Պարսից եւ Յունաց, որովք այժմ գիւղից եւ գաւառաց, եւս եւ իւրաքանչիւր տանց առանձնականութեանց, եւ հանուրց հակառակութեանց եւ դաշանց այժմ առ մեզ գտանին անբաւ զրուցաց մատեանք, մանաւանդ որ ի սեպհական ազատութեան պայազատութիւն: Այլ ինձ թուի, որպէս այժմ` եւ առ հինսն Հայաստանեայցս լեալ անսիրելութիւն իմաստութեան եւ երգարանաց բանաւորաց: Վասն որոյ աւելորդ է մեզ եւ այլ յաղագս արանց անբանից, թուլամտաց, վայրենեաց ճառել:

Բայց ընդ քո յոյժ զարմացեալ եմ ընդ մտացդ ծննդականութիւն, որ ի սկզբանցն մերոց ազգաց մինչեւ ցայժմուսս միայն գտար զայսպիսւոյ մեծէ իրէ բուռն հարկանել, եւ մեզ խոյզ խնդրոյ առաջի արկանել - երկար եւ շահաւոր գործով զազգիս մերոյ կարգել զպատմութիւնն ճշդիւ` զթագաւորացն եւ զնախարարականաց ազգաց եւ տոհմից, թէ ո՛վ յումմէ, եւ զի՛նչ իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ գործեաց, եւ ո՛վ ոք ի ցեղիցս որոշելոց ընտանի եւ մերազնեայ, եւ ո՛յք ոմանք եկք ընտանեցեալք եւ մերազնացեալք. եւ զգործս եւ զժամանակս իւրաքանչիւր գրով դրոշմել, ի ժամանակէ անկարգ ամբարտակին շինուածոյ մինչեւ ցայժմ. գեղեցիկ զայս քեզ համարեալ ի փառս եւ անջան հեշտութիւն:

Առ որ այսչափ միայն ասացից. միթէ մատեա՞ն մերձ կայցէ ինձ, որպէս ասի ի Յովբ, կամ դպրութիւն քոց հայրենեացն, որով նմանագոյնս արդեաւք Եբրայեցւոցն պատմագրաց` ի վերուստ ի քեզ իջուցանիցեմ անսխալ, կամ ի քէն եւ յայլոց սկսեալ` անդր ի վեր հանիցեմ ի սկիզբն: Բայց սակայն սկսայց, թէպէտ եւ ջանիւ. միայն թէ շնորհակալ ոք մերոցս գտանիցի աշխատութեանցս: Եւ սկսայց` յորոց եւ այլքն, որք յեկեղեցւոջ եւ ոյք ըստ Քրիստոսի, աւելորդ համարելով զարտաքնոցն երկրորդել յաղագս սկզբանն առասպելս, բայց եթէ զկնիսն` ժամանակս ինչ արդեաւք եւ զարս յայտնիս, որում եւ աստուածայինքն ի ճահ գայցեն պատմութիւնք բանից. մինչեւ ի հարկէ երթեալ հասանիցեմք ի հեթանոսականսն զրուցատրութիւնս. սակայն եւ ի նոցանէ` զոր ինչ հաւաստին կարծեմք, առնուլ:

 



Index