Posts

Հեղինակների Վիճակը

Հեղինակների Վիճակը

 

Րաֆֆի


Մշակ 

(1874)

 

Մեզանում գրականութեամբ պարապւողներն ըստ մեծի մասին աղքատ մարդիք են։ Եթէ նրանցից մէկը հեղինակել, կամ թարգմանել էր որ եւ իցէ գիրք, տարիներով նորա աշխատութիւնը լոյս չէ տեսնում, մնում է առանց տպագրվելու։

            Ի՞նչ անէ հեղինակը։ Նորա աշխոյժը սառչում է, նա յուսահատվում է եւ դադրում է աշխատելուց, տեսնելով, որ իւր պարապմունքը ոչ միայն հաց չէ տալիս նորան, այլ եւ նա զրկվում է իւր գործունէութեան բարոյական բաւականութիւնից։

            Մի միջոց, որ շատ անգամ գործ է գրվում մեզանում գրքեր տպագրելու, այն է, որ հեղինակը, կամ նորա բարեկամներից մէկը ստիպուած են լինում բաժանորդագրութեան թերթը դրնէ դուռն ման ածել, դորան նորան խնդրել, որ մի քանի օրինակ ստորագրեն, արծաթը կանխիկ վճարելով։ Եւ եթէ յաջողվում է մի այդպիսի ձանձրալի ձեռնարկութիւնը, այն եւս ոչ թէ հեղինակի տաղանդը յարգելու եւ նորան խրախոյս տալու համար է լինում, ո՛չ, այլ որպէս ռամկօրէն ասում են՝ «խաթրի համար»։

            Թէ յիշեալ միջոցներով գիրք տպագրելը որքան է վիրաւորում հեղինակի անձնասիրութիւնը, այդ ինքն ըստ ինքեան հասկանալի է. բայց ինչ հնարներ պէտք է գործ դրած նրանց այդ դժուարութիւններից ազատելու համար։

 

 

            Առհասարակ գրքերի պահանջը մեզանում այնքնան զգալի է, որ այդ մասին երկար խօսելը բոլորովին աւելորդ է։

            Մանկավարժական ժամանակից խնդիրն արդէն զարթել է մեր մէջ, եւ մենք խիստ յաճախ լսում ենք՝ նոր մետօդ, նոր եղանակ պէտք է մտցնել դպրոցների մէջ. հին փթած դրութիւնը պէտք է ոչնչացնել եւ նոր համակարգութեամբ կազմակերպել ուսումնարանների ձեւը եւ այլն։

            Բայց այդ վերանորոգութիւններին հարկաւորած դասագրքերն ունե՞նք արդեօք։  Այդ մասին ոչ ոք չէ մտածում։

            Դիտութիւնների եւ արհեստների դասատւութիւնը մայրենի լեզուով պէտք է լինի, կրկնումեն նոյն ձայները. եւ երեխան երեխայութիւնից պէտք է սովորի մտածել եւ խօսիլ ազգային լեզուով։

            Իսկ այդ առարկաներին հարկաւոր ձեռնարկներ ունե՞նք։  Դարձեալ ո՛չ ոք չէ մտածում։

            Յարաժամ լսում ենք՝—ժողովրդի մէջ պէտք է ընթերցանութիւն տարածել, դարուս լուսաւոր գաղափարները պէտք է նորա մէջ տարրացնել. արհեստների եւ գիտութիւնների հետ պէտք է ծանօթացնել. եւ հեռացնել պէտք է նրանից վաղեմի նախապաշարմունքները, սովորեցնելով նորան ազատ եւ առողջ դատողութիւնը։ Ահա այդպիսի հազար ու մէկ ցանկութիւններ լսվում են մեզանում։ Բայց ո՞ր գրքերի միջոցով կարող ենք հասնել դորան։ Պատասխանը կը լինի՝—գրքեր չունենք։

 

 

Ինչո՞ւ չունենք։

            Կօշկակարն իւր արհեստով ապրում է. հիւսն իւր արհեստով ընտանիք է պահում. իսկ գրքերի հեղինակն իւր գլուխն անգամ պահել չէ կարողանում։ Նորա արդիւնաբերութիւնը մի այնպիսի մթերք է, որ խիստ սակաւ է գնահատվում։ Չը կայ մի ձեռք, որ գնելով նորա աշխատութեան նիւթը, հաղորդէր ամբոխին։

            Մեր հայ գրավաճառները մեծ մասամբ օտար ազգի գրքերի առեւտուրով են պարապուած։ Նոքա խիստ հեռու են պահում իւրեանց այն մտքից, որ գնէին հայ հեղինակի աշխատութիւնը, եւ իւրեանց ծախով հրատարակելով, տարածէին ամբոխի մէջ։ Եւ եթէ նրանցից մէկը յօժարվում է գնել մի աշխատութիւն, այն եւս այնպիսի պայմաններով, որ հեղինակի թղթի եւ մելանի արժէքը չէ դուրս բերում։

            Իսկ առանձին մեկենաներն մեր մէջ հազուագիւտ բաներ են. Մեր հարուստները պատրաստ են հազարներով մխսել իւրեանց փառասիրութեան համար. իսկ մի հեղինակի միջոց տալ իւր աշխատութիւնը ի լոյս ածելու, այդ նրանց համար մահ է։

 

 

            Մասնաւոր անձանց նուիրատւութեամբ գիրք տպագրելը հաստատուն լինել չէ կարող, որովհետեւ զոհաբերութիւնը որքան գեղեցիկ բան է այնքան եւ անտեւողական է։

            Ուրեմն գրքերի տարածելը ժողովրդի մէջ ոչ թէ մասնաւոր մարդու գործ է, այլ մի կազմակերպուած ընկերութեան գործ։

            Թողնենք օտարազգիների մէջ զանազան ձեւերով եղած տպագրական ընկերութիւնները. թողնենք ԿՊօլսի մէջ նոյն նպատակով կազմուած մի քանի ընկերութիւններ, յիշենք միայն Վենետկի եւ Վեննայի հայ աբեղաների միաբանութիւնները։ Նոքա, ոչ միայն ազատեցին մեր հին մատենագրութիւնը Հայաստանի վանքերի խորշերում փթելուց, այլ եւ ընծայեցին մեզ թւով շատ ինքնուրոյն եւ թարգմանական հեղինակութիւններ։ Նոքա մի կողմից տարածեցին մեր հասարակութեան մէջ ընթերցասիրութիւն, ծանօթացրին եւրօպական գիտութիւնների հետ, միւս կողմից, հարստացրին իւրեանց վանքը։

            Ս. Էջմիածնայ տպարանը կարող էր նոյն դերը խաղալ, ինչ որ արեցին վենետիկիցիք, եթէ նրա գործունէութիւնը չը լինէր սահմանափակված եւ եթէ վանքի միաբանութիւնը կազմուած լինէր գիտնական աբեղաներից եւ նոքա իւրեանց նուիրած լինէին գրականութեան։

            Բայց դժբախտաբար, Ս. Էջմիածնայ մամուլը ճաշոցներով եւ սուրբ գրքերի հին մեկնութիւններով է զբաղուած…

 

 

            Վերոյիշեալ հանգամանքերն աչքի առաջ ունելով, մեզ համար խիստ զգալի է լինում մի օրինաւոր տպագրական ընկերութեան կարեւորութիւնը։

            Բայց թիֆլիսեցի հայը ոչ մի գործի միջամուխ չէ լինում, մինչեւ նորա մէջ մի շօշափելի օգուտ չը տեսնէ։ Հինգ աբասով առնել, տասն աբասով ծախել, այդ բաները նորան այնքան սովորական են, որ նա մի ուրիշ առեւտրական հիմնարկութեան վերա չէ մտածում։ Առհասարակ թիֆլիսեցի հայի գործունէութիւնը վաճառականական ասպարիզում դալալի գործունէութիւն է,—մի ձեռքից առնել, միւս ձեռքին տալ. նա ինքը մի նիւթ արդիւնաբերելու ընդունակ չէ։

            Ուրեմն խիստ դժուար է հասկացնել, թէ վաճառականական սկիզբների վերա հիմնուած մի տպագրական ընկերութիւն կարող էր տալ նրանց. եթէ ոչ այն կողոպուտներն, որ անում եւ իւրեանց առեւտուրից, այլ մի արդար եւ խղճմտանքով արդիւնք։ Իսկ դորանով մեր դրամատէրները բաւականանալ կարող չեն։ Դարձեալ ստիպուած ենք դիմել ուրիշ միջոցների։

 

 

            «Մշակի» 45-րդ համարում տպուած էր մի լուր թէ մեծապատիւ Օնանովի յորդորանքով հաւաքվում է մի գումար Ներսիսեան դպրոցի յոբելեանի տարեդարձը կատարելու համար։ «Մշակը» իւր կողմից արել էր մի առաջարկութիւնթէ աւելի լաւ կը լինէր յոբելեանի հանդէսն որքան կարելի է համեստ կերպով կատարել եւ աւելորդ գումարն ընծայել դպրոցին, նորա տոկոսով մի աշակերտ արտասահմանում ուսանելու համար։

            Այժմ լսում ենք, որ քամի օր առաջ մեծապատիւ Օնանովի հոգատարութեամբ կազմուել է մի ժողով բժշկապետ Շահպարունեանցի տանը, ուր հաւաքուած են եղել Ներսէսեան դպրոցի հին աշակերտներից ոմանք, ստորադրել են մի նշանաւոր գումար, որոյ տոկոսով մի աշակերտ պէտք է ուսում առնէ արտասահմանում յանուն հանգուցեալ Ալամդարեանի, որը նոցա վարժապետն է եղել։ Արդարեւ, երախտագիտութեան մի գովելի արտայայտութիւն է այդ դէպի այն մարդու յիշատակը, որ նոցա մտաւոր եւ բարոյական դաստիարակիչն է եղել։

            Բայց հանդիսականներից մինը պարոն Ն. Տ. Շ. յայտնելով գրատպութեան այժմեան մեծ կարեւորութիւնը, եւ նկարագրելով հեղինակների աննախանձելի դրութիւնը, նոյն ժողովի մէջ արել է ուրիշ առաջարկութիւն, թէ հաւաքուած գումարը փոխանակ գործ դնելու մի աշակերտ ուսում առնելու համար, աւելի օգտաւէտ կը լինէր նոյն գումարով կազմել մի դրամագլուխ, որոյ տոկոսով տպագրուէին զանազան գրքեր, եւ այդպէսով միջոց դրուէր  հեղինակներին թէ ապրելու եւ թէ եռանդով աշխատելու։

            Որպէս լսում ենք, պարոն Ն. Տ. Շ…ի առաջարկութիւնն ընդունվել է ժողովի ընդհանուր համակրութեամբ եւ նոքա վճռելեն՝—բացի հանգուցեալ Ալամդարեանի անունով հաւաքուած նուիրատւութիւնները, կազմել մի տպագրական ընկերութիւն, ստորագրութեամբ հաւաքելով մի առանձին դրամագլուխ, գրատպութեան գործին նպաստելու համար։

            Յուսով ենք, որ մեծապատիւ Օնանովն ի թիւս իւր այլ բարեգործութեանց կատարումն կը տայ եւ տպագրական ընկերութեան հաստատութեանը, որը մեր կենսական ամենամեծ պահանջներից մէկն է, եւ այդպէսով կը դիւրացնէ գրքերի տարածուիլը մեր հասարակութեան մէջ։

            Յիշեալ գումարի գործադրութեան կամ նորա ընկերութեան պայմանների մասին խօսելն աւելորդ է այժմ, միայն այսքանը պէտք է ասել, որ դրամագլուխը պէտք է հասնի այն քանակութեան, որ գոնեա տարեկան 1000 րուբլի տոկոս բերէ։ Այն ժամանակ կարող էին տպագրուիլ ամեն մի տարի երեք գրքեր, մօտաւորապէս 300 երեսից բաղկացած, եւ իւրաքանչիւր գրքից 1200 օրինակ։

 

 

            Բոլորովին անիրագործելի բան չէ մի այդպիսի տպագրական ընկերութիւն, զոհաբերութեան սկիզբների վերա հիմուած, այնպիսի անձանց կողմից, որ այժմ մտածում են այդ մասին։ Մանաւանդ, որքան մեզ յայտնի է, թէեւ նոքա անվերադառնալի կերպով ընծայելու են մի գումար, բայց նորա տոկոսի փոխարէն իւրաքանչիւրն միշտ եւ ժառանգաբար ստանալու է մի մի օրինակ ընկերութեան բոլոր հրատարակութիւններից։

            Ներսէսեան դպրոցն ընծայել է մեր հասարակութեանը, բացի իւրեանց հայրենի լեզուին հմուտ եւ ազգային ոգւով կրթուած բազմաթիւ աշակերտներ, այլ նոյն անձանց մէջ շատերը վայելում են բախտի առանձին բարիքները.—նոքա մեր քաղաքի հարստականների շարքումն են դասվում։ Որպէս լսում ենք, մեծապատիւ Օնանովի համախոհները, որք մտածում են տպագրական ընկերութեան մասին, նոյն դասակարգի մարդիք են։ Ուրեմն նրանց համար մի մեծ ծանրութիւն չէր լինի յոբելեանի առիթով կազմել մի մշտական դրամագլուխ օգտաւէտ հրատարակութիւնների համար։ Այդպիսով, մի կողմից հեղինակներին միջոց կը դրուէր աշխատելու, միւս կողմից, թէ մեր դպրոցները եւ թէ հասարակութիւնը զրկուած չէր մնայ այն գրքերից, որոց մեծ կարօտութիւն ունի։

            Եթէ պարոն Ն. Տ. Շ…ի առաջարկութիւնը բոլորովին իրագործուի, այն ժամանակ մենք պատրաստ ենք հրատարակել մի ամբողջ ծրագիր յիշեալ տպագրական հիմնարկութեան թէ կանոնների եւ թէ նորա վարչութեան ձեւերի մասին։

Գործունեայ կեանքի նկարագիր

Գործունեայ կեանքի նկարագիր

 

ի Բազմավէպէ

 

(1852)

 

Շատեր կան որ հանգստութեան դիւրութիւնները տեսնելով ու մտածելով մեծ փափաք մը կը ցուցընեն ձեռք ձգելու. իբրու թէ հանգստութեան վրայ կայացած ըլլար բոլոր մարդուս երջանկութիւնը. կը գանգատին շարունակ, կը հառաչեն, ա՜հ կըսեն ե՛րբ մէյմը սա հոգերէս սա մտածութիւններէն պիտի ազատիմ. իբրեւ թէ աս կամ ան բաներէն գլուխնին թեթեւնալով, ալ անկէց վերջը պիտի կարենան յաջող քամիով ու լեցուն առագաստներով աշխարհիս խառնաշփոթ ծովուն ալիքներուն մէջ նաւարկել, կամ թէ ըսենք իրենց խելքին փչածին պէս ժամանակնին անցնել։

            Այս ու ասոր նման բաներ խօսողները տարակոյս չկայ՝ որ ըսածնին կամ քիչ եւ կամ ամենեւին չեն ըմբռներ. ինչու որ պզտի կամ թեթեւագոյն աշխատութենէ ու նեղութենէ ազատինք ըսելով՝ ծանրագոյն բեռան մը տակ իրենք զիրենք կուզեն ձգել։ Իրաւ հանգիստ ըսածդ փափաքելի բան մըն է մարդուս, եւ յաւիտենական հանգստեան մը յոյսն է որ զինքը տառապանացը մէջ յարիութիւն կը խրախուսէ, բայց հանգստութիւնը պարապորդ անգործութեան վրայ կայացած չէ։ Թէ որ դուն բարեխառն, կարգաւորեալ ու գոհ կեանք մը չես անցներ, մի յուսար որ երբէք կարենաս հանգիստդ գտնել։ Խուռն զբաղանաց մէջն ալ մարդս կրնայ իր հանգստութիւնը գտնել. իսկ դատարկապորտ ու անգործ մարդը եւ ոչ օր մը հանգստեամբ կրցեր է անցնել։ Եւ իրաւցնէ փորձով ալ յայտնի կը տեսնենք որ առողջ եւ ուժը տեղը եղած մարդու մը համար, աշխատութիւնը՝ անգործ ծուլութենէ շատ աւելի ախորժելի ու հաճոյական բան է. վասն զի այսպիսին լաւ կիմանայ թէ աշխատութիւնը իր ծանրութեանցը հետ ունի անանկ զուարճութիւններ ալ որ բոլոր քաշած վիշտն ու նեղութիւնը բոլորովին մոռցնել կուտան, առաջնորդելով միանգամայն մարդուս իր ապագայ երջանկութեանը։ Ասոր համար է որ Ասոտւած ալ, որ մեր ստոյգ պիտոյքը կը ճանչնայ ու գիտէ, ու մեզմէ շատ աւելի լաւ կը տեսնէ թէ ո՛ր բանն աւելի մեզի հարկաւոր ու մեր երջանկութեանը առիթ կրնայ ըլլալ, նախամարդը փափկութեանց դրախտին մէջ դնելու ատեն՝ միանգամայն կը պատուիրէր որ աշխատութիւնը ձեռքէ չթողու, ու այն երկիրը որ իրեն երջանկութեանը տեղը պիտի ըլլար՝ ուզեց որ նաեւ կերպով մը յաշխատութիւն զինքը հրահանգէ։ Աս բաւական չէ, սուրբ Գրոց առջի խրատներէն մէկն ալ աշխատասիրութիւնն է. «Չըլլայ թէ ձեր գործոցը մէջ ծոյլ ու հեղգ գտնուիք, կը գրէր Պօղոս Առաքեալ, հապա ամենայն մարդ ինչ կոչումն որ ունեցեր է նայի անոր համապատասխանէ»։

            Դուն հիմա ելլես պիտի հարցունես թէ գործունեայ կամ աշխատասէր կեանքը ո՛րն է եւ կամ թէ ի՛նչ պայմաններ արդեօք մեզմէ կը պահանջէ։ Գործունեայ կեանք ըսելով կը հասկնամ ես կեանք մը որուն մէջ ամենայն մարդ իր վիճակին զբաղանացը, կոչմանը եւ ուրիշներուն հետ ունեցած վերաբերութեանցը համեմատ ձեռքը աշխատութիւնների ունի, որոնց վրայ որ երկայնմտութեամբ ու ախորժանօք իր ժամանակը կանցունէ։ Եւ որպէս զի այդպիսի կեանք մը իր յարգն ունենայ ու վախճանին կարենայ հասնիլ՝ պէտք է որ աս զբաղանքները կամ աշխատութիւնները ամէն մարդու թէ՛ բնական եւ թէ բարոյական ուժին  ու կարողութեանցը համեմատ ըլլան. պէտք է դարձեալ մարդ գիտնայ իր ընելիքը, ու սորվի բոլոր ան բանին հարկաւոր եղած ու պահանջուած ուսմունքն ու գիտելիքները. վասն զի կարելի բան չէ որ մարդ համարձակ ու դիւրութեամբ իր վախճանին հասնի մինչեւ որ առաջուց նոյն բանին վարժութիւն չունենայ. իսկ չէ՝ թէ որ աշխատութեանցդ ու գործոցդ մէջ միշտ տարակուսած մնաս, չգիտնաս թէ ի՛նչ պիտի ընես, ի՛նչպէս սկսիս, ի՛նչպէս լմնցնես, ապահով գիտցիր որ ան ատեն գործունեայ ըսած կեանքերնիս դժնդակ ու ծանր բան քեզի պիտի երեւնայ։ Ասիկայ այնպիսի ծանրութիւն մըն է որուն տակը, թէ որ առաջուց չպատրաստուիս, շատ դիւրաւ կրնաս ինկնալ։ Ասկէց զատ որպէս զի կենաքդ օգտակար ըլլայ, պէտք է դարձեալ որ ձեռք զարկած բանդ օրինաւոր ու համեստ բաներ ըլլան, անանկ որ ոչ ոք կարենայ զքեզ մեղադրել, եւ որ մեծն է քու խղճմտանքդ ալ ոչ երբէք ատ բանին վրայ զքեզ զարնէ. ու գիտնաս միանգամայն որ այդ ձեռք զարկածդ թէ Աստուծոյ եւ թէ մարդկանց առջեւը հաւասարապէս գովելի պիտի երեւնայ։ Եւ գովելի կերեւնայ թէ որ քու զբաղանքներդ կամ աշխատութիւնդ ոչ արդարութեան ոչ ընկերսիրութեան եւ կամ աստուածային ու մարդկայն ո՛ եւ իցէ օրինաց դէմ չելլէ։ Վասն զի թէ որ թշուառաբար այնպիսի բանի մը ետեւէ ըլլալու ըլլաս՝ որուն վրայ որ խիղճդ զքեզ չարդարացներ, ու չես կրնար համարձակ բարի ըլլալուն վրայ վկայել. թէ որ այնպիսի բան մը սկսիս որուն վրայ յայտնի գիտնաս որ Աստուծոյ օրհնութիւնը պիտի չըլլայ, միանգամայն քեզի խիղճ մը գայ երբ մտածելու ըլլաս թէ այդ բանը Աստուծոյ ամենատես աչուըներէն չես կրնար ծածկել, եւ թէ գործելու ատենդ անաչառ դատաւորի մը պէս զքեզ կեցած կը դիտէ, թէ որ այդ գործքդ բարեպաշտ ու առաքինի մարդկանց աչքին գէշ կը զարնէ, ու անվայել կամ գոնէ փուճ ժամանակ կորսնցնելու բան մը կը համարին, աս յայտնի նշաններէն իմացիր որ այսպիսի կեանք մը որչափ որ այդ տեսակ բաներով ատենը անցուցեր է, այնչափ աւելի յարգը կորսնցուցեր է։ Այն ամենայն գործերը, նորէն կը կրկնեմ, որ մարդկանց ու իր խղճին առջեւը մէկը կը ջանայ պարտըկել, որոնց ընթացքն ու վերջն կուզէ գաղտնութեան, խաբէութեան ու կեղծաւորութեան քողերովը գոցել, որոնց վրայ չհամարձակիր մէկու մը համար տալ, որոնց վրայ կը կասկածէ որ իմացուելու ըլլան կամ պատժոյ կամ ամօթոյ արժանի պիտի ըլլայ, այն ամենայն գործքերը կըսեմ անկարելի բան է որ չդառնացնեն գործողին կեանքը, ու տեսակ տեսակ վտանգներով կասկածներով ու նեղութիւններով զինքը չլեցնեն։

            Գործունեայ կենաց մէկ ամենահարկաւոր բանն ալ կարգաւորութիւնն է։ Պէտք է գիտնալ թէ զբաղանքներդ ի՛նչպէս մէկմէկու պիտի յաջորդեն, ինչպէս մէկզմէկու հետ պիտի կապես, եւ թէ ի՛նչ կարգ պիտի բռնես որ ձեռքի ունեցած աշխատութիւնդ աւելի դիւրութեամբ եւ աւելի լաւ կերպով առաջ տանիս։ Ուստի նախ բոլոր ընելիքդ մէյմը առջեւդ բեր ու որոշէ թէ ի՛նչպէս ժամանակիդ վրայ կրնայ բաժնել, եւ թէ ո՛ր ատեն որ բանը պիտի ընես, կամ ո՛ր բանին վրայ պիտի աշխատիս։ Հաստատ գիտցիր որ աշխատութիւնդ որչափ ալ խճողած ու դժուարին ըլլայ, բայց սակայն թէ որ առաջուց լաւ կարգի վրայ առնես՝ կարծածէդ աւելի դիւրաւ կրնաս լմնցնել։ Անով ի՛նչ կըլլայ. դու ընելիքդ գիտնալով եւ անոր հարկաւոր եղած բաները՝ ամենեւին չես շփոթիր, անանկ որ եթէ նոր ու անակնկալ բան մալ որ քեզի նոյն ժամանակը պատահի՝ շուարելու եւ այլայլելու տեղ՝ մէկէն անոր առջեւը առնելու հնարքներն ալ կը ճարտարես. կարգաւորութեամբ՝ կը տեսնես որ ի՛նչպէս գործքերդ հանգիստ ու անխռով կերպով առաջ կերթան. ու թերեւս փորձով ալ գիտես որ քու գործողութեանցդ մէջ աւելի անոնց վրայ ուրախ ու գոհ եղեր ես որոնք որ առաջուցմէ մտածելով կարգի վրայ դրեր ես։ Իսկ ընդհակառակն ուր որ անկարգութիւնը տիրած է՝ տարակոյս մունենար որ շփոթութիւն, ներհակութիւն, անմիաբանութիւն ու խառնափնդորութիւնն ալ մէկտեղ տիրած է. հոն կը տեսնես որ խեղճը չորս դին ծով կտրած չգիտեր ո՛ր բանին ձեռք զարնէ, ի՛նչպէս սկսի, ի՛նչպէս առաջ տանի. աս բանը չլմնցած մէկալը կը սկսի. Սըւոր ուշադրութիւն դնեմ կըսէ, անդին միւսը կը մոռնայ. ալ ուրիշ ի՛նչ գիտնամ, բաւական է ըսելը որ շատ անգամ բանը յուսահատութեան կերթայ, ու չգիտեր ո՛ր դին դառնայ. ի՛նչ է, վասն զի առաջուց իր ընելիքը չէ կարգաւորեր, չէ մտածեր թէ ի՛նչ վախճանաւ աս բանիս ձեռք կը զարնէ, եւ կամ ծայրը ո՛ւր պիտի երթայ, կամ ե՛րբ պիտի հասնի. ասանկ ըլլալէն վերջը ինչո՞ւ կը զարմանաս կամ կը գանգատիս բաներուդ անյաջողութեանցը վրայ։

            Վերջապէս, գործունեայ մարդը այնպիսի բաներու վրայ պիտի աշխատի՝ որ կամ իրեն եւ կամ ուրիշի մը անկէց օգուտ հանելու յոյս ունենայ. եւ թէպէտ հարկ չկայ որ առաջուց ճշդիւ ու որոշակի այս նիւթական շահն կամ օգուտը տեսնէ, բայց սակայն անանկ ալ չըլլայ որ հազիւ հազ ակնկալութիւն մը կարենայ ունենալ։ Ասպարէզի մէջ շատ ծանր բան է, չըսեմ թէ անտանելի, միակերպ արիւն քրտինք մտնել, երբ պսակի ակնկալութիւն մը չկայ։ Միշտ աշխատիլն ու իր վաստակոցը պտուղը որ երբէք հասունցած տեսնելը անշուշտ ամենէն աւելի ժիր ու անխոնջ մշակն ալ կը յուսահատցնէ։ Բայց ի վերայ այսր ամենայնի թէ որ ձեռք զարկածդ օրինաւոր ու համեստ բան է խիստ քիչ՝ կրնամ ըսել թէ ամենեւին չպատահիր՝ որ դուն բարի նպատակիդ հասնելու համար պէտք եղած ջանքն ու մտադրութիւնը ու կարգաւորութիւնը բռնելէն վերջը՝ քեզի կամ այլոց անկէց օգուտ մը չտեսնես. բաւական է որ գոհ ըլլալուն կերպն ու չափն ալ գիտնաս, ու միայն քու օգուտդ ու շահդ չմտածես հապա նաեւ ազգականացդ, բարեկամացդ ու մանաւանդ հայրենեացդ. միայն արտաքին ու խիստ յայտնի օգուտներուն չնայիս՝ հապա մտածես նաեւ անոր քու զբաղանացդ վրայ ունեցած հեռուանց հետեւութիւնները, դիտես հասարակաց անկէց յառաջ եկած հոգեւոր եւ կամ նիւթական պտուղ մը. ու ան ատեն ապահով եւ ուրախ կեցիր որ ոչ երբէք քեզի աշխատասիրութեան գրգիռ, եւ կամ արդեանցդ վարձքը կրնայ պակսիլ։

Մինչեւ Ե՞րբ

Մինչեւ Ե՞րբ

 

Րաֆֆի


Մշակ 

(1880)

 

Ժամանակը եւ ժամանակակից պահանջները յարուցանում են ժողովրդի գործիչների մէջ նոր մտածութիւններ, նոր գաղափարներ, որոնք առաջ են գալիս իրերի անհրաժեշտութիւնից, եւ աւելի ճիշտ ասած, ներկայի ծնունդն են։ Նոր մտածութիւնները, նոր գաղափարները կարող են խորթ, օտարոտի եւ մինչեւ անգամ վնասակար երեւնալ այն անձանց, որոնք ժամանակի պահանջներին չեն հետեւում, որոնք անշարժ մնում են հին նախապաշարմունքների վրա։

            Ազգայինութեան գաղափարը վաղուց անծանօթ էր մեզ՝ հայերիս. դեռ ներկայ դարուս երկրորդ կիսաբաժնի մէջ նա սկսեց արծարծվիլ մեր մտածողների գլխում, բայց այնքան աղօտ եւ այնքան խառնափնթոր կերպով, որ մի որոշ կերպարանք ստանալ չը կարողացաւ։ Ամենաջերմ եւ ամենաանկեղծ ազգասէրները շփոթում էին ազգը կրօնի հետ եւ կրօնը եկեղեցու հետ։ Եւ եկեղեցուց բաժանված անդամների վրա նայում էին, որպէս հեթանոսների վրա եւ նրանց այլ եւս հայ չէին համարում։ Հայեր համարվում էին նրանք միայն, որ պատկանում էին լուսաւորչական եկեղեցուն։ Եւ այսպէս, ազգութիւնը եւ եկեղեցին կազմում էին մի անբաժանելի միութիւն, որի անջատումը, նրանց կարծիքով, կարող էր պատճառել երկուսի էլ մահացութիւնը։

            Բայց այդ դրութիւնը երկար չէր կարող պահպանվել. նա ոչ միայն անբնական էր, այլ հակառակում էր ազգերի յառաջադիմութեան օրէնքներին։ Անկարելի էր, որ հայ ազգը պատկաներ միայն մէկ եկեղեցուն։ Երկրագնտի վրա, թէ քաղաքակիրթ եւ թէ հայրենի ազգերի մէջ չը կայ եւ երբէք չի եղել մի ազգութիւն, որ մէկ եկեղեցու պատկանէր։ Օտար բազմաթիւ օրինակների վրա ցոյց տալու հարկ չը կայ, այսքանը միայն կասենք, որ հայ ազգը իր հեթանոսական դարերում ունէր զանազան կրօնական աղանդներ՝—բուն հայկական, զրադաշտական, ասօրական, յունական, հրէական եւ մինչեւ անգամ չինէական,—եւ այդ բոլոր աղանդների խառնափնթորութեան մէջ ազգութիւնը դարձեալ չէր կորցնում իր ամբողջութիւնը, աւելի ուժ եւ զօրութիւն ունէր։

            Քրիստոնէութիւնը Հայաստանում մտնելուց յետոյ, պէտք է բնականաբար մի եւ նոյն երեւոյթները կրկնվէինք։ Մեր Սուրբ Լուսաւորիչ Հօր հիմնած եկեղեցին չը կարողացաւ մնալ իր սկզբնական պարզութեան մէջ։ Դեռ երկար ժամանակ հեթանոսական կրօնի հետքերը մնացին Հայաստանում։ Այդ բաւական չէ, նոյն իսկ Լուսաւորչական եկեղեցին, կաթօլիկ եւ յունական եկեղեցիների ազդեցութեան ներքոյ, եթէ ոչ ներքին դաւանաբանական հիմունքների կողմից, գոնէ արտաքին ծիսապաշտութիւնների կողմից։

            Մինչեւ վերջին դարերում յայտնվեցան մեր մէջ կազմակերպված կաթօլիկ, բողոքական եւ յունադաւան եկեղեցիներ։

            Ի՞նչ պէտք էր անել այդ վերջինների հետ։—Երկուսից մէկը, կամ պէտք էր պարզ ասել (որպէս շատերը ասում են) թէ մենք հայոց ազգութիւնը հիմնված ենք համարում միմիայն լուսաւորչական եկեղեցու վրա, որովհետեւ դուք բաժանվեցաք այդ եկեղեցուց եւ մտաք կաթօլիկ, բողոքական եւ յունադաւան եկեղեցիների գիրկը,—ուրեմն դուք այլ եւս մեզանից չէք (այսինքն՝ հայ չէք) ըստ որում մենք լուսաւորչական եկեղեցուց դուրս հայութիւն չենք ճանաչում։—Եւ կամ պէտք էր ասել, թէեւ դուք ընդունեցիք այս եւ այն եկեղեցիները, բայց մենք ձեր կրօնական համոզմունքներին չենք դիպչում, դուք դարձեալ մեր անբաժան եղբայրներն էք եւ մեր ազգի սիրելի անդամներ։

            «Մշակը» իր հրատարակութեան հէնց առաջին տարիներից, մեր այլադաւան եղբայրների վերաբերութեանբ, ընդունեց վերջին եղանակը։ Այդ, ի հարկէ, կը վրդովցնէր շատերին, որոնք աւելի բարւոք էին համարում, որ հազարաւորները եւ բիւրաւորները մեր ազգից կորչէին, քան թէ լուսաւորչական եկեղեցու մի աղիւսը իր տեղից խախտվէր։

            Բայց հարցը շատ պարզ էր, թէեւ ոմանք չը հասկանալով, եւ ոմանք չարամտութեամբ աշխատում էին եւ աշխատում են այլապէս բացատրել։ Քարոզել այն միտքը, թէ մեր կաթօլիկ, բողոքական, յունադաւան եւ մինչեւ անգամ մահմեդական եղբայրները մեզ նման հայեր են, մեր մսից եւ մեր արիւնիցն են, եւ մեր ազգութեանն են պատկանում,—այդ չէ նշանակում ի վնաս լուսաւորչական եկեղեցու գործել։ Լուսաւորչական եկեղեցին մեզ համար նոյնքան սուրբ է, որքան սուրբ են եւ միւս եկեղեցիները իրանց պատկանող անդամների համար։ Մենք չենք կարող, եւ մինչեւ անգամ իրաւունք չունենք ասելու նրանց, թէ փոխեցէք ձեր կրօնը, կրկին մտէք մեր եկեղեցին, այն ժամանակ միայն մենք եղբայրական ձեռք կը մեկնենք ձեզ եւ կը համբուրվենք ձեզ հետ։ Դրանով մենք իրաւունք կը տանք նրանց նոյնը պահանջել մեզանից։ Եւ այնսպէս ազգային միութիւնը երբէք չի կայանայ։

            Ո՞վ է հերքում այն փաստը, թէ լուսաւորչական եկեղեցին պատմական կապ ունի մեր ազգայնութեան հետ։ Ո՞վ է հերքում, որ այդ եկեղեցին շատ դէպքերում ազատել է մեր ազգութիւնը կորստից եւ շատ դէպքերում եւս վնասել է նրան։ Այսուամենայնիւ, մենք կը պաշտենք այդ եկեղեցին, եւ եթէ նա դարերի ընթացքում ստացել է այս եւ այն խորթ ներմուծութիւնը, կաշխատենք ինքներս ուղղել, առանց թոյլ տալու մի օտարի միջամտութիւնը։ Մենք մեր տունը մեր ձեռքով կը նորոգենք, եթէ հարկաւոր կը համարվի։ Բայց մի եւ նոյն ժամանակ կը պահպանենք կատարեալ ներողամտութիւն դէպի մեր այլադաւան ազգայինները, եւ առանց վիրաւորելու նրանց կրօնական զգացմունքը, կաշխատենք հասկացնել նրանց, որ մենք մի եւ նոյն ազգի զաւակներ ենք, որ մեր ընդհանուր շահերը պահանջում են ազգային սերտ միութիւն, եւ ամեն ինչ, որ հակառակ է այդ միութեանը, պիղծ, վնասակար եւ աններելի է։

            «Մշակը» խօսելով կրօնի մասին, միշտ ազգային կէտից է նայել նրա վրա։ «Մշակը» կրօնափոխութիւն չէ քարոզում, ով որ այսպէս է մտածում, նա կամ կոյր է, կամ խարդախութեամբ լի չարամիտ։ Եւ եթէ «Մշակը» իր էջերը բաց է արել Ամիրխանեանցի, Կիրակոսեանցի եւ Մարկոսեանցի առջեւ, այդ չէ նշանակում, թէ նա դառնում է գործիք զանզան «որսորդների» ձեռքում, որպէս պնդում են ոմանք։ Մի լրագիր, որ իրան նպատակ է դրել հաշտարար լինել ազգի անջատված, թշնամացած եւ խորթացած անդամների մէջ, նրա պարտքն է լսել եւ հրատարակել իւրաքանչիւրի խօսքը։ «Մշակի» մէջ կարող են գրել, որպէս լուսաւորչական, այնպէս էլ կաթոլիկ, բողոքական, մահմետական եւ յունադաւան հայերը,—նա ազգային օրգան է եւ ոչ եկեղեցական։

            Մենք Ամիրխանեանցներին եւ դրանց նմաններին ազգի թշնամի չենք համարում. մենք ազգի թշնամի ենք համարում այն զզուելի հայերին, որ հայերէն չեն խօսում, որ հայերէն չեն կարդում, որ Հայաստանի վրա չեն մտածում, եւ միայն տարին մի քանի անգամ հայոց եկեղեցին մտնելով, հայ քահանայի ձեռքից հաղորդութիւն են ընդունում եւ դրանով իրանց բոլոր պարտքը կատարած են համարում։ Մենք ազգի թշնամի ենք համարում այն կարճամիտ ազգասէրներին, որ լուսաւորչական եկեղեցուց դուրս հայ չեն ճանաչում։ Ի՞նչ կը լինէր այդ վերջինների կարծիքով, եթէ հայերի մեծ մասը մի ժամանակ բողոքական կը դառնային, կամ մի ուրիշ կրօն կընդունէին, իսկ ազգի փոքրամասնութիւնը միայն կը մնար հաւատարիմ լուսաւորչական եկեղեցուն,—ուրեմն այդ փոքրամասնութիւնը միայն պիտի՞ կազմէր մեր ազգութիւնը։

            Մեզ ասում են, թէ հայը լեզու չունի, թէ հայը հայրենիք չունի, թէ նրա լեզուն, հայրենիքը եւ ազգային բոլոր առանձնութիւնները բովանդակվում են միմիայն եկեղեցու մէջ.—խլեցիր նրանից եկեղեցին, փոխեցիր նրա կրօնը,—ազգութիւնը այն ժամանակ կը քայքայվի։ Մի այսպիսի կարծիք կարող են ունենալ հայ ազգի մասին տգէտները միայն, որոնք խիստ նեղ եւ սահմանափակ հայացքով են նայում ազգային խնդրի վրա։

            Եթէ իսկապէս հայը զրկված է իր ազգային լեզուից, զրկված է իր հայրենիքից, կորցրել է իր ցեղական առանձնութիւնները եւ պահպանվում է միմիայն եկեղեցու գրկում, այն ժամանակ նրան ազգ պէտք չէ համարել, այլ պէտք է համարել մի կրօնական աղանդ, որ մեռած է նոյն իսկ եկեղեցու մէջ, որի մէջ ապաստան է գտել։ Մի այսպիսի ազգի համար չարժէ աշխատել, չարժէ մտածել անգամ, որովհետեւ նա կը քայքայվի, կը լուծվի եւ կանհետանայ զանազան ազգութիւնների մէջ, երբ իր պաշտպանութեան համար ուրիշ հիմք չունի, բացի կրօնը։

            Բայց մեր հաւատը մեծ է հայ ազգութեան վրա, մենք հաւատում ենք, որ նա ունի հարուստ կլասիկական եւ կենդանի, նոր գրականական լեզու. մենք հաւատում ենք, որ նա ունի իր պատմական հայրենիքը եւ տակաւին բնակվում է իր հայրենի հողի վրա. մենք հաւատում ենք, որ նա ունի իր որոշ ցեղական յատկութիւնները, որ դարերի ընթացքում չեն փոխվել, եւ վերջապէս, մենք հաւատում ենք, որ նա ունի իր յատուկ ազգային եկեղեցին։ Լեզու, հայրենիք, եկեղեցի, ցեղական առանձնութիւններ,—ահա այն գլխաւոր հիմունքները, որոնցով, հաւատացած ենք, կը պահպանվի մեր ազգութիւնը։ Հարկաւոր են եւ ուրիշ մի քանի պայմաններ, այդ, ի հարկէ, մեզանից ամեն մէկը հասկանում է,—դրանց մասին ոչ կարող ենք եւ ոչ պէտք ենք համարում խօսել։

            «Մշակը» «Տարրական մտքեր» [մասն 1մասն 2վերնագրով առաջնորդող յօդուածների մէջ արդէն բացատրեց այն հարցերը, թէ մի ազգի պահպանութեան համար ինչ դեր են խաղում կրօնը, լեզուն եւ հայրենիքը,—եւ թէ դրանցից իւրաքանչիւրը ո՛րքան եւ ի՛նչ չափով են նպաստում ազգի գոյութեան պահպանվելուն, երբ զանազան հանգամանքների պատճառով մինը կամ միւսը փոփոխութեան են ենթարկվում։ Մենք այսքանը բաւական համարելով, հարկաւոր ենք տեսնում կրկին վերադառնալ այն հարցին, թէ ի՛նչ շահ ունենք անդադար կրկնելով մի եւ նոյն հին երգը, թէ լուսաւորչական եկեղեցին մեր ազգի միակ հիմքն է, թէ այդ եկեղեցուց դուրս ոչ փրկութիւն կայ եւ ոչ հայութիւն, թէ բողոքական, կաթօլիկ, յունադաւան եւ մահմետական հայերը, եթէ կամենում են մեզ հետ միանալ, պէտք է կրկին վերադառնան դէպի իրենց մայրենի եկեղեցին, եւ այլ այսպիսի ցնդաբանութիւններ։

             Այսպէս կարող են մտածել այն մարդիկը միայն, որոնք չը գիտեն մեր ազգի այժմեան վիճակը եւ տեղեակ չեն նրա ժամանակակից պահանջներին։ Եւ ցաւալին այն է, որ այսպէս երկար ժամանակ մտածում էին մեր ազգի առաջնորդները։ Պէտք էր մի զօրեղ դէպք, մի պատմական շօշափելի անհրաժեշտութիւն, որ դուրս բերէր մեր ժողովրդի առաջնորդներին յիշեալ մոլորութիւններից, ցոյց տար, թէ որքան անհիմն են նրանք։ Բարեբախտաբար այդ դէպքը տեղի ունեցաւ։ Քրիստոնեաների ազատութեան անունով ծագեց ռուս-թուրքական պատերազմը, եւ հայերը կարմիր արեան փոխարէն սեւ մելանը գործածելով, ստացան Սան-Ստեֆանօի 16 եւ Բերլինի աւագաժողովի 61-րդ յօդուածները։ Վերջին յօդուածի տրամադրութեան համեմատ, Թուրքիան պարտաւորվում էր վերանորոգութիւններ մտցնել իր պետութեան «Հայերով» բնակեցրած գաւառների մէջ։ Այստեղից ինքն ըստ ինքեան ծագեց մի հարց.—ո՞վքեր են հայերը։

            Մեր հին ազգասէրների կարծիքով հայեր միայն լուսաւորչականներն էին, եւ Թիւրքիան բարւոք համարեց այսպէս ընդունել, հաշուեց լուսաւորչականների թիւը, այն եւս փոքրացնելով, եւ պատասխանեց Եւրոպային, թէ իմ պետութեան մէջ հայերը այնքան չնչին փոքրամասնութիւն են կազմում, որ չարժէ մինչեւ անգամ նրանց համար առանձին վերանորոգութիւններ անել։ Պատասխանը, կրօնական կէտից, մասամբ ճիշտ էր, եւ մեզանից ոչ ոք իրաւունք չունի մեղադրել Թիւրքիային, երբ նա օգուտ է քաղում մեր տգիտութիւնից, երբ նա կրկնում է մի եւ նոյնը, ինչ որ մենք ենք ասում,—թէ բացի լուսաւորչականներից ուրիշ հայ չը կայ։

            «Մշակը» նախատեսնում էր այդ բոլորը, նա գիտէր, թէ որպիսի կորստաբեր հետեւանքներ կարող է ունենալ Հայաստանի վերանորոգութեան մասին, երբ մենք կը շարունակենք անդադար կրկնել, թէ լուսաւորչական եկեղեցուց դուրս հայութիւն չը կայ։ Եւ այդ իսկ պատճառով, «Մշակը» բարձրացրեց կրօնի եւ ազգութիւն խնդիրը։

            Բերլինի աւագաժողովի 61-րդ յօդուածը տուեց հայերին երկու արտօնութիւն, առաջին, որ Հայաստանում պէտք է վերանորոգութիւններ մտցնվէին, երկրորդ, որ հայերը կրօնական համայնքից Եւրօպայի առջեւ ճանաչվեցան որպէս ազգ։

            Ի՞նչ է նշանակում՝ կրօնական համայնքից ճանաչվեցան որպէս ազգ։—Այդ նշանակում է՝ մի ցեղական ամբողջութիւն, որի մէջ կան եւ կարող են լինել զանազան կրօններ եւ եկեղեցիներ։

            Այդ կոչմանը արժանի լինելու համար, պէտք էր ցոյց տալ, որ դա իսկապէս այդպէս է, որ մենք ազգ ենք, եւ այդ ազգի մէջ կան զանազան եկեղեցիներ,—լուսաւորչական, բողոքական, կաթօլիկ, յունադաւան եւ մահմեդական։—Եւ այդ կազմակերպութիւնից ինքն ըստ ինքեան պէտք է առաջ գար կրօնական ներողամտութիւնը եւ համոզմունքի ազատութիւնը, որպէս զի ազգային միութեան գործը կատարեալ լինէր։

            «Մշակը», որ շատ առաջ քարոզում էր այդ ցանկալի միութիւնը, Բերլինի դաշնագրից յետոյ, աւելի եռանդոտ սկսեց արծարծել նրան, որովհետեւ այդ միութեան մէջն էր տեսնում ազգի փրկութիւնը եւ Հայաստանի բախտն ու ապագան։ Բայց գտնվեցան մարդիկ, որ սկսեցին հակառակը քարոզել, կամ մեր բռնած ընթացքը ծուռ ու սխալ կերպով բացատրել։ Մենք այսպիսիների հետ գործ չունենք, մեր գործը մեր ազգի բարեմիտների հետ է։ Մենք անդադար պիտի մտրակենք այն չարագործներին,—թէ կաթօլիկ լինէին, թէ լուսաւորչական, թէ բողոքական, թէ յունադաւան եւ թէ մահմեդական,—որոնք կրօնի պատճառով մեր ազգի միութեան գործի մէջ երկպառակութիւն են ձգում։ Եւ մենք սիրով կը համբուրենք մեր այն եղբայրներին, առանց դիպչելու նրանց կրօնին, որոնք միայն հայութեան եւ Հայաստանի անունով կը գործեն, եւ հայ ազգի շահերը կը պաշտպանեն։

            Մենք մէկ ազգի որդիներ ենք, մենք մի եւ նոյն ընտանիքի զաւակներն ենք։ Կրօնը, որ մի ժամանակ բաժանել էր մեզ, այժմ ազգի եւ հայրենիքի սէրը պէտք է միացնէ։ Կաթօլիկութիւնը, բողոքականութիւնը եւ մինչեւ անգամ մահմետականութիւնը չեն զրկում հային հայ լինելուց,—եւ ոչ էլ լուսաւորչականութիւնը մեզ իրաւունք է տալիս հայ կոչվել։ Մենք հայ էինք, երբ հեթանոս էինք, եւ հայ կը մնանք, եթէ հազար անգամ կը փոխենք մեր կրօնը։ Մեր ազգութիւնը չի կորչի,—երբ պահպանված կը լինեն այդ բոլոր պայմանները, ինչ որ պէտք են, ինչ որ անհրաժեշտ են մի ազգի գոյութեան համար։

Ժողովրդեան կամ ազգի մը խեղճութիւններուն դեղը դաստիարակութիւնն է

Ժողովրդեան կամ ազգի մը խեղճութիւններուն դեղը դաստիարակութիւնն է


ի Բազմավէպէ

 

(1847)

 

Ազգ մը կամ ժողովուրդ մը ե՞րբ աւրուած կը սեպուի, կամ ի՞նչ վիճակի մէջ ըլլայ նէ՝ իրաւցընէ խեղճ կըսուի։ — Ասոր նման առաջարկութիւն մը կընէ հիմակուան իտալացի մատենագրաց մէկն ու պատասխանը ինքը կուտայ։ — Ա՛ն ատենը աւրուած ու ապականուած է, կըսէ, ժողովուրդը, երբոր ընտանեկան կենաց պարտքերը ոտքի տակ կերթան. երբոր հայրենասիրութիւնն ու ազգասիրութիւնը անպտուղ բառեր ու նախատական մեծաբանութիւններ կըլլան. երբոր վատ խոհեմութեան ցցուցած օգուտները աւելի վեր կը դրուին քան թէ հասարակաց օգուտները. երբոր հաւատքն ու աստուածպաշտութիւնը չսեպուիր եղբայրական ազգային կապ, գործունեայ սիրոյ յորդոր, գեղեցիկ յոյսերու գրաւական, մեծամեծ մարդկանց դաստիարակ, հապա՝ կամ ռամիկներու անձ, կամ տկարամիտներուն զբօսանք, եւ կամ շատ շատ՝ առանձնական դժբաղդութեանց մխիթարութիւն։ Ան ատենը ո՞ւր կը մնայ պարտք ու իրաւունք ըսածդ, ո՞ւր կը մնայ ան ուրախութիւնն ու ոյժը որ գովելի միաբանասիրութեան պտուղներն են. այնպիսի ժողովուրդը ի՞նչ բան է, բայց եթէ խումբ մը անբան կենդանեաց՝ որ քիչ շատ կը հնազանդին հովուի մը ձայնին կամ գաւազանին, ու ամէն մէկը իր առջեւի խոտը արծիլ կը նայի. կը տեսնէ իր քովինին խուզուիլը, ծախուիլը, մորթուիլը, ու պաղ պաղ կեցած կը նայի։ Այսպիսի ժողովուրդ կը գտնուի՞ արդեօք մեր օրերը Եւրոպայի մէջ. ես չեմ գիտեր (կըսէ նոյն իմաստունը). բայց թէ որ կը գտնուի նէ, կրնանք ըսել առանց ամենեւին տարակուսելու, որ այնպիսի ժողովրդեան մէջ ճշմարիտ բարեկամութիւնը, բարերարութիւնը, հաւատարմութիւնը մէյմէկ պարապ խօսքեր են. ազնուաականն ու հարուստը, եկեղեցականն ու գիտականը, ժողովրդականն ու իշխանաւորը, տէրն ու ծառան, ծերն ու երիտասարդը, գեղացին ու քաղաքացին, դրացին ու մերձաւորը մէկմէկու միս կուտեն, մէկզմէկ կը նախատեն, մէկմէկու որոգայթ կը լարեն, մէկզմէկ սուտ սիրով կը խաբխբեն, որ ուրիշ ամէն որոգայթներէն ալ աւելի անողորմ է. եւ թէ որ այնպիսի ժողովրդեան մէջ աս բաներն չըլլան նէ՝ հրաշք է։ Բարեսրտութիւնը թմրած կը քնանայ, կամ չորս պատի մէջ փակուած կուլայ կամ աղօթքի հետ կըլլայ. բայց այնպիսի ժողովրդեան մէջ բարեսրտութիւն, սէր, կարողութիւն ըսածներդ մասնաւոր մարդու կամ տան յատկութիւններ են. զուարթութիւնն ու համարձակութիւնը կը կորսուին. զգայուն սիրտ ունեցողները ամենէն առաջ կը զզուին այնպիսի ընկերութենէ, եւ խղճմտանքով գիտնալով թէ ուրիշներն ալ իրենց միտքը կը հասկնան՝ ուրիշի վրայ վստահութիւննին կը կորսնցնեն։ Ասանկով մարդ մարդէ բաժնուած, ու ինքիրեն մնացած, կը տեսնէ իր անկարողութիւնը, կը լքանի ու կը յուսահատի։

            Այսպիսի խեղճ վիճակին ի՞նչ դեղ կրնայ ըլլալ։ Ի՛նչ դեղ ալ ըսես՝ դժուար է։ — Մէկ հատիկ դեղը աս է. լաւ դաստիարակութեամբ ժողովրդեան տղաքը կրթել, եւ առաքինութիւնն ու սէրը մէկտեղ հիւսելով կապ մը շինել ու անով կապել ընտանիքը, հայրենիքը եւ բոլոր մարդիկը։

 

 

Ժողովրդեան բարքն ու կարծիքները մեծ գետի մը կը նմանին. կրնաս անոր արագութիւնը փոխել կամ մէկդի դարձնել, բայց ընթացքը ոչ երբէք կրնաս արգիլել։

The Jests of Hierocles

Զուարճախօսութիւնք Հերոկլէսի

 

Թարգմանիչ՝ Յակոբ Պարոնեան

 

ի Խիկարէ

 

(1884)

 

Սկոլաստիկոս մը՝ փափագելով տեսնել թէ քնանալն վայելուչ կընէ զինքն, աչուըներն փակելով հայելւոյն մէջէն իւր դէմքը կը դիտէր։

 

Սկոլաստիկոս մը՝ որոյ ցաւ կը յայտնէր վաճառական մը ըսելով թէ գետն իւր արտերն ողողած էր, հարցուց, ինչ պէտք է որ ըսեմ ձեզ այս պարագային մէջ։

 

Սկոլաստիկոս մը՝ լսելով որ ագռաւն հարիւր տարի կապրի, ագռաւներ ծախու առաւ եւ փորձի համար կը սնուցանէր զանոնք։

 

Սկոլաստիկոս մը բժշկի մը հանդիպելով, ներեցէք ըսաւ, իրեն, եթէ չը հիւանդացայ եւ մի ասոր համար յանդիմանէք զիս։

 

Սկոլաստիկոս մըսաւ իւր բարեկամին, քնոյս մէջ ձեզ տեսայ եւ բարեւեցի. եւ բարեկամն, ներեցէք, եթէ անուշադիր գտնուեցայ։

 

Սկոլաստիկոս մը ուզելով բռնել մուկ մը որ յաճախ իւր գրքերը կը կրծէր, մսի կտոր մը խածաւ եւ մկան դէմ նստեցաւ։

 

Սկոլաստիկոս մը պատահելով երկուորեակ եղբայց միոյն, հարցուց դո՞ւ մեռար թէ եղբայրդ։

 

Սկոլաստիկոս մը տուն մը ծախու առաւ եւ պատուհանին առջեւ նստելով կը հարցնէր անցորդաց թէ տունն իրեն կը վայելէ՞։

 

Սկոլաստիկոս մը որ գետէ մը անցնիլ կուզէր, նաւակ մտաւ ձի հեծած։ Մարդ մը հարցուց իրեն թէ ի՞նչ էր նաւակի մէջ ձի հեծնելու պատճառն, եւ նա պատասխան տուաւ, ստիպողական գործեր ունիմ։

 

Սկոլաստիկոս մը լողալ ուզելով պիտի խեղդուէր, ուխտեց մի եւս ջուր չմտնել մինչեւ որ լողալ սովրի։

 

Սկոլաստիկոս մը ուրիշ Սկոլաստիկոսի մը հանդիպելով ըսաւ. լսեցի որ մեռած ես. նա պատասխանեց, բայց կը տեսնես ահա որ կապրիմ։ Եւ Սկոլաստիկոսն կրկնեց, այո, բայց ինձ այդ ըսողն քենէ աւելի վստահութեան արժանի է։

 

Սկոլաստիկոս մը՝ ուզելով սակաւակերութեան վարժեցնել իւր ձին, չէր կարակրեր զանիկա։ Երբ ձին անօթութենէ մեռաւ կըսեր մեծ կորուստ ըրի… զի հազիւ թէ ձիս սակաւակերութեան վարժուեցաւ եւ ահա ապրելէ դադրեցաւ։

 

Սկոլաստիկոսի մը որդին որ պատերազմի համար մէկնելու վրայ էր՝ խոստացաւ իւր հօր բերել թշնամւոյ զլուխ մը։ «Մինչեւ իսկ եթէ առանց գլխոյ վերադառնաս, պատասխանեց հայրն, հոգ չէ՛, բաւ է որ քաջառողջ տեսնեմ զքեզ եւ հրճուիմ։»

 

Սկոլաստիկոս մը, երազին մէջ տեսնելով թէ գամի մը վրայ կը կոխէր, ի զարթնումն ոտքը կը կապէր կարծելով որ ցաւ կզգայ։ Ուրիշ Սկոլաստիկոս մը որ պատճառն իմացաւ փութաց ըսել «Ինչո՞ւ համար բոկոտն անկողին կը մտնես—»

 

Սկոլաստիկոս մը որ իւր դաշտերուն մէջ պտտելու ելաւ, փափագելով հոն գտնուող ջրհորէ մը ծարուն անցունել, կը հարցնէր թէ այդ ջուրն լա՞ւ էր ըմպելու, եւ երբ իրեն պատասխանեցին թէ՛ լաւ է, զի իւր պապերն ալ անկէ կըմպէին, զարմացմամբ ըսաւ «Ի՞նչ երկար պարանոց ունին եղեր որ այսքան խոր ջրհորէ մը կարող էին ըմպելու։»

 

Սկոլաստիկոս մը երկար ժամանակ իւր գրքերն փնտռելով եւ չգտնելով, երբ օր մը հազար կուտէր դիպուածով անկիւն մը դարձաւ եւ տեսաւ որ գրքերն հոն էին։ Յետոյ պատահելով բարեկամի մը որ իւր զգեստներով մէկ զարդն կորուսած էր, ոհ մի վշտանար, ըսաւ իրեն, այլ հազար մը ծախու առ եւ զանիկա ուտելով սանկ անկիւնն դարձիր, դիտէ եւ պիտի գտնես փնտռածդ։

 

Սկոլաստիկոսի մը ըսուեցաւ, այն ջորին որ ինծի ծախեցիր, մեռաւ. Եւ նա պատասխանեց, յանուն Աստուածոց, իմ ծառայութեանս մէջ այդպիսի բան մը չըրաւ։


(An English translation of the Jests is available here).

Ինքնահաւանութեան դէմ հնարք

Ինքնահաւանութեան դէմ հնարք

 

ի Բազմավէպէ

 

(1848)

 

Դաստիարակութեան մէկհատիկ արգելքն է ինքնահաւանութեան կիրքը, որ կը նմանի ճամբուն վրայ տնկուած ժայռի մը՝ որ ճամբորդին կարգիլէ ճամբան առաջ երթալու, թէպէտ աչքին չերեւնար, եւ շատ հնարքներով ալ չկոտրտիր, ճամբուն վրայէն չվերցուիր. անոր համար ալ ճամբորդները յուսահատութեան մէջ կը ձգէ։ Հիմա Աստուծով մեր խոստմունքը կատարելու համար՝ ձեռք կը զարնենք վերցնելու ճշմարտութեան ճամբուն վրայէն զայս մեծ ժայռը ինքնահաւանութեան, որպէս զի տղաքը կարենան դաստիարակուիլ դիւրաւ եւ աղէկ կերպով. այսինքն տգիտութեան փոսէն ելլեն ու իմաստութեան ճամբուն մէջ առանց արգելքի առաջ երթան։

            Ինքնահաւանութեան ժայռը կործանելու համար պէտք է նախ ճանչնանք թէ ի՛նչ բան է ինքնահաւանութեան կիրքը եւ ինչէ՛ն առաջ կուգայ։ Քննենք. ինչպէս որ ամէն կիրքեր, ասանկ ալ ինքնահաւանութիւնը Աստուած տուեր է մեզի, տնկեր է մեր սրտին մէջ՝ աղէկ վախճանի համար. ուստի չկայ մէկ մարդ մը որ ինքնահաւանութեան կիրք սրտին մէջ չունենայ։ — Բայց դու, ո՛վ սիրելի ընթերցող, դեռ խօսքս չլմնցուցած՝ խօսքիս միտքը գէշի մի՛ տանիր, ըսածս ծուռ մի՛ մեկներ։ — Ինքնահաւանութիւնը երբոր իր չափին մէջ կենայ՝ գէշ բան չէ, այլ առաքինութիւն մըն է, հարկաւոր է ամէն մարդու, իբրեւ թէ ճամբուն երկու կողմի պատսպարող պատերն է։ Ինքնահաւանութիւն ըսել է ինք իրեն հաւնիլ. միթէ ամէն մարդ ալ Աստուծոյ հրաշալի ստեղծուածը չէ՞. մարդուս կազմուածքը հոգւով եւ մարմնով սքանչելի բան չէ՞։ Ուրեմն մարդ մը թէ որ ինք իրեն հաւանի՝ գէշ բան չէ ըրածը, այլ բնական բան է. Աստուծոյ արարածին հաւնիլ է. աղէկ բանին ո՞վ չհաւնիր։ Բայց դժուարը եւ գէշն ան է որ մարդս բնական տկարամիտ ըլլալով, թէպէտ եւ բնութեան մէջ աղէկ բանին հաւնելու կարողութիւն ունի, սակայն չգիտեր ինչպէս որ պէտք է զատել աղէկը գէշէն. անով կը սխալի, աղէկին տեղ գէշ բանին կը հաւնի. Աղէկը չճանչնար՝ կատէ. իր քովը եղած կատարելութիւններուն քիչը շատի տեղ կը դնէ, չունեցածը ունեցածի տեղ, ասանկով կըլլայ որ ինք իրեն պակսութիւններուն կը հաւնի. եւ այսպէս ինք իրեն հաւնիլն որ աղէկ բան է՝ կըլլայ գէշ եւ ամէն գէշութիւններուն պատճառ։ Այդ աս ինքնահաւանութեան ժայռը դաստիարակութեան ճամբուն դիմացէն վերցնելու համար պէտք է նախ սորվեցնենք աղէկը գէշէն զատելու ճամբան։

            Մէկ մարդ մը իր մարդ ըլլալը ճանչնալէն ետեւ, թէ որ ուրիշ բան մըն ալ չուզէ ընել՝ գոնէ աս բանս պէտք է յանձն առնէ ընելու, այսինքն օրուան մէջ երբեմն ինք իրեն հարցնէ թէ աս ըրածս աղէ՞կ է թէ գէշ. Միայն ճանչնալու մտքով ըլլայ, չէ թէ իր կերպը փոխելու համար. ահա աս կըլլայ մէկ սկիզբ մը կործանելու ինքնահաւանութեան ժայռը։ Աս բանս թէպէտ ամէն վիճակի մարդկանց եւ ամէն հասակի համար հարկաւոր է, բայց որովհետեւ ծնողաց հետ է խօսքերնիս, հիմա անոնց հետ խօսինք՝ տղոց հետ վարուելու գործքերուն վրայօք։ Ո՜վ դու մայրիկ. ըսենք թէ տղադ լացաւ, դուն ալ ձեռքը բան մը տուիր որ ձայնը քաշէ, լռէ, կամ թէ սաստեցիր, կամ փայփայեցիր, կամ զարկիր, միտքդ դրած ըլլալով թէ պէտք է անանկ լինել։ Ես հիմա չեմ ըսեր թէ միտքդ փոխես, կամ թէ ուրիշ կերպ բան մը ընես. վասն զի գիտեմ որ ան չես ըներ. ճամբուդ վրայ ինքնահաւանութեան ժայռը կեցեր կարգիլէ, թող չիտար որ միտքդ դրածէդ ուրիշ կերպ բան մը կարենաս ընել։ Ուրեմն հիմա ընելիքդ է միայն այս. դարձի՛ր մէյմը հարցու դու քեզի. ըրածս աղէ՞կ է թէ գէշ. — գիտեմ որ պատասխան պիտի տաս աս երկու խօսքիս մէկը. կամ պիտի ըսես թէ Աղէկ է, ասանկ պէտք է ընել, եւ կամ պիտի ըսես թէ Աղէկ չերեւնար, բայց ի՞նչ ընեմ. ուրիշ կերպ չըլլուիր։ Աս երկու պատասխաններն ալ ինքնահաւանութեան ժայռին արձագանգներն են. վնաս չունի, բաւական է որ աս հարցմունքով ժայռը կը ծեծուի. Անոր համար ամէն ատեն, ամէն նոր գործքի մը ձեռք զարնելու ատեն մի՛ ձանձրանար, հարցու, ու դու քեզի տուած պատասխանդ լսէ։ Ասանկ ընելով կը սկսի ցնցուիլ խախտիլ ինքնահաւանութեան ժայռը. Ինքնիրեն կը սկսի սրտիդ մէջ մէկ շփոթութիւն մը մէկ չհաւնիլ մը քեզի տուած պատասախաններուդ, Աղէկ չերեւնար. Անանկ սորվեր եմ. ի՞նչ ընեմ, ուրիշ կերպ չըլլար. ես ալ անանկ մեծցեր եմ։ Աս պատասխանները օրուան մէջ շատ անգամ զրուցուելով, ինքնահաւանութեան հիմը կը սկսին խախտել. վասն զի թէ որ խօսքիս մտիկ ընես, ու առանց ուզելու ուրիշ բան մը ընել՝ միշտ շարունակես ամէն անգամ հարցնելու դու քեզի՝ թէ ըրածս աղէ՞կ է, աս ըրածէս ի՞նչ օգուտ կամ ի՞նչ վնաս կրնայ առաջ գալ. գիտնաս որ ասանկ ընելով՝ ինքիրեն քեզի մէկ հետաքրքրութիւն մը կուգայ իմանալու թէ արդեօք աս ըրած բանս ուրիշ կերպ կրնա՞յ ըլլալ թէ չէ. անանկ որ կը սկսիս հարցնել ուրիշներուն, կամ թէ գրուածք մը կայ ան բանին վրայ՝ կառնես մտադրութեամբ կը կարդաս որ իմանաս, որ եթէ կարելի բան է՝ փորձես ու գործադրես։ Ահա ասանկ դիւրին ճամբով մը ան ինքնահաւանութեան կը ծեծուի ամէն օրուան հարցմունքներէն, ու կը սկսի կոտորտիլ իյնալ։ Ասկից կը հետեւի որ աս հարցմունքը ինքիրենդ շատ մը ժամանակ ընելէդ ետքը՝ քեզի փափաք մը կուգայ կարդալու մտադրութեամբ ամէն դաստիարակութեան պատշաճեալ գրուածքները, եւ կը սկսիս օգուտը քաղել։

            Տե՛ս հիմա թէ այն ահագին երեւցած ինքնահաւանութեան անկործան ժայռը, որ աշխարհս տակն ու վրայ ընելու հետ է, ան՝ որ հասոյց մեր ազգը աս յետին թշուառութեան, ասանկ դիւրաւ կիյնայ՝ ով որ կուզէ իր ճամբուն դիմացէն վերցնել։ Անոր համար ամէն մարդ իր ամէն գործոցը մէջ պէտք է այս ճամբան բռնէ որ կարենայ սկսիլ առաջացնել ազգը։

            Հիմա հարցնեմ ես քեզի, ո՛վ սիրելի ընթերցող. կուզե՞ս վերցնել ճամբուդ վրայէն ինքնահաւանութեան անգծելի ժայռը. սորվէ ուրեմն աղէկը գէշէն զատել. եւ աս բանիս համար սովորութիւն ըրէ հարցնել ինքիրենդ հետաքրքրութեամբ թէ աս ըրածս կամ ըսածս աղէ՞կ է թէ գէշ. — Ասկէ կը հետեւի որ առանց աշխատելու, առանց յոգնելու, առանց դժուարդ գալու կը սորվիս ամէն բանի մէջ ընտրութիւն ընել ու աղէկը գէշէն զատել։ Եւ աս հարցնելը պատճառ կըլլայ քեզի որ բնական կերպով կը սկսիս ուզել որ աղէկ բաները գործադրուին, տղաքը կրթուին, մեծերը ինքնահաւանութեամբ գէշը աղէկի տեղ չդնեն ու զիրար չարհամարհեն։ Մէկ խօսքով, կը տեսնես առջեւդ կործանած ցրուած ու ջնջուած ինքնահաւանութեան անկործան կարծուած սարսափելի ժայռը՝ առանց ուրիշ բարակ արհեստներ գործածելու։

            Ասանկ դիւրին ըլլալով ինքնահաւանութեան ախտին դեղը, պէտք չէ արհամարհել՝ անհոգ ըլլալ ու զանց ընել. Այլ անոր ներհակ, որովհետեւ շատ դիւրին բան է՝ անոր համար պէտք է որ ծնողք սորվեցնեն նաեւ իրենց որդւոցը՝ մտքերնին բացուելուն պէս, որ հարցնեն իրենք իրենց այս խօսքս՝ թէ Արդեօք աղէ՞կ է ըրածս թէ գէշ։ — Ես այնպէս հաւանեալ եմ որ եթէ մէկ տան մը մէջ ասանկ ամէնքը սովորին հարցնելու իրենք իրենց, եւ իրարու ալ միտք ձգելով որ հարցնեն, միայն այս բարի սովորութեամբ անանկ ազատ կըլլան ինքնահաւանութեան ախտէն, որ կատարեալ մարդկութեան ամէն տեսակ կրթութեան մէջ համարձակ կրնան առաջ երթալ։

Las Palabras

Las palabras

Mariano José de Larra

(1834)

 

No sé quién ha dicho que el hombre es naturalmente malo: ¡grande picardía por cierto! Nunca hemos pensado nosotros así: el hombre es un infeliz, por más que digan; un poco fiero, algo travieso, eso sí; pero en cuanto a lo demás, si ha de juzgarse de la índole del animal por los signos exteriores, si de los resultados ha de deducirse alguna consecuencia, quisiera yo que Aristóteles y Plinio, Buffon y Valmont de Baumare, me dijesen qué animal, por animal que sea, habla y escucha. He aquí precisamente la razón de la superioridad del hombre, me dirá un naturalista; y he aquí precisamente la de su inferioridad, según pienso yo, que tengo más de natural que de naturalista. 

Presente usted a un león devorado del hambre (cualidad única en que puede compararse el hombre al león), preséntele usted un carnero, y verá usted precipitarse a la fiera sobre la inocente presa con aquella oportunidad, aquella fuerza, aquella seguridad que requiere una necesidad positiva que está por satisfacer. Preséntele usted al lado un artículo de un periódico el más lindamente escrito y redactado, háblele usted de felicidad, de orden, de bienestar, y apártese usted algún tanto, no sea que si lo entiende le pruebe su garra que su única felicidad consiste en comérsele a usted. El tigre necesita devorar al gamo, pero seguramente que el gamo no espera a oír sus razones. Todo es positivo y racional en el animal privado de la razón. La hembra no engaña al macho, y viceversa; porque como no hablan, se entienden. El fuerte no engaña al débil, por la misma razón; a la simple vista huye el segundo del primero, y éste es el orden, el único orden posible. Déseles el uso de la palabra: en primer lugar necesitarán una academia para que se atribuya el derecho de decirles que tal o cual vocablo no debe significar lo que ellos quieren, sino cualquiera otra cosa; necesitarán sabios por consiguiente que se ocupen toda una larga vida en hablar de cómo se ha de hablar; necesitarán escritores que hagan macitos de papeles encuadernados, que llamarán «libros», para decir sus opiniones a los demás, a quienes creen que importan; el león más fuerte subirá a un árbol y convencerá a la más débil alimaña de que no ha sido criada para ir y venir y vivir a su albedrío, sino para obedecerle a él; y no será lo peor que el león lo diga, sino que lo crea la alimaña. Pondrán nombre a las cosas, y llamando a una «robo», a otra «mentira», a otra «asesinato», conseguirán, no evitarlas, sino llenar de delincuentes los bosques. Crearán la vanidad y el amor propio: el noble bruto que dormía tranquilamente las veinticuatro horas del día, se desvelará ante la fantasma de una distinción; y al hermano a quien sólo mataba para comer, matarale después por una cinta blanca o encarnada. Déles usted, en fin, el uso de la palabra, y mentirán: la hembra al macho por amor; el grande al chico por ambición; el igual al igual por rivalidad; el pobre al rico por miedo y por envidia. Querrán gobierno como cosa indispensable, y en la clase de él estarán de acuerdo, ¡vive Dios!: éstos se dejarán degollar porque los mande uno solo, afición que nunca he podido entender; aquéllos querrán mandar a uno solo, lo cual no me parece gran triunfo; aquí querrán mandar todos, lo cual ya entiendo perfectamente; allí serán los animales nobles, de alta cuna, quiere decir... (o mejor, no sé lo que quiere decir), los que manden a los de baja cuna; allá no habrá diferencia de cunas... ¡Qué confusión! ¡Qué laberinto! Laberinto que prueba que en el mundo existe una verdad, una cosa positiva, que es la única justa y buena, que ésa la reconocen todos y convienen en ella: de eso proviene no haber diferencias.

En conclusión, los animales, como no tienen el uso de la razón ni de la palabra, no necesitan que les diga un orador cómo han de ser felices; no pueden engañar ni ser engañados; no creen ni son creídos.

El hombre, por el contrario, el hombre habla y escucha, el hombre cree, y no así como quiera, sino que cree todo. ¡Qué índole! El hombre cree en la mujer, cree en la opinión, cree en la felicidad... ¡Qué sé yo lo que cree el hombre! Hasta en la verdad cree. Dígale usted que tiene talento. «¡Cierto!», exclama en su interior. Dígale usted que es el primer ser del universo. «Seguro», contesta. Dígale usted que le quiere. «Gracias», responde de buena fe. ¿Quiere usted llevarle a la muerte? Trueque usted la palabra y dígale: «Te llevo a la gloria»; irá. ¿Quiere usted mandarle? Dígale usted sencillamente: «Yo debo mandarte». «Es indudable», contestará.

He aquí todo el arte de manejar a los hombres. ¿Y es malo el hombre? ¿Qué manada de lobos se contenta con un manifiesto? Carne pedirán, y no palabras. «El hambre, oh lobos –decidles–, se ha acabado: ahogado el monstruo para siempre...» «¡Mentira –gritarán los lobos–: ¡al redil, al redil!, el hambre se quita con cordero...» «La hidra de la discordia, oh ciudadanos –dice por el contrario un periódico a los hombres–, yace derribada con mano fuerte: el orden, de hoy más, será la base del edificio social; ya asoma la aurora de justicia por qué sé yo qué horizonte; el iris de paz (que no significa paz) luce después de la tormenta (que no se ha acabado); de hoy más la legalidad (que es la cuadratura del círculo) será el fundamento del procomún...», etc., etc. ¿Ha dicho usted «hidra de la discordia», «justicia», «procomún», «horizonte», «iris» y «legalidad»? Ved enseguida a los pueblos palmotear, hacer versos, levantar arcos, poner inscripciones. ¡Maravilloso don de la palabra! ¡Fácil felicidad! Después de un breve diccionario de palabras de época, tómese usted el tiempo que quiera: con sólo decir «mañana» de cuando en cuando y echarles palabras todos los días, como echaba Eneas la torta al Cancerbero, duerma usted tranquilo sobre sus laureles.

Tal es la historia de todos los pueblos, tal la historia del hombre... Palabras todo, ruido, confusión: positivo, nada. ¡Bienaventurados los que no hablan, porque ellos se entienden!

 


Բառեր

Մարիանո Խոսե դե Լառա

Թարգմանիչ՝ Րաֆֆի

(1878)

 

Չեմ յիշում, ով արդեօք ասաց, թէ մարդը բնութենից չար է ստեղծված.—բայց իմ կարծիքով, դա կատարեալ սխալ է, եւ համոզված եմ, որ մարդը իսկ եւ իսկ անբաղդ արարած է, եւ բացի դրանից, փոքր ինչ խստասիրտ է, փոքր ինչ գրգռվող է… Այդ այդպէս է, դրա հետ պէտք է համաձայնվել։ Ես կը ցանկանայի, որ երեւելի բնազննիններից մէկը. Արիստոտէլը, Պլինիոսը, Բիւֆօնը, եւ Վալմոնտ դե Բաումարը—ցոյց տար մեզ մի ուրիշ կենդանի, որ ընդունակ լինէր խօսելու եւ լսելու։ —Այդ ընդունակութեան մէջ կայանում է մարդու գերազանցութիւնը միւս կենդանիներից, կասեն բնագէտները։ Իսկ ինձ թւում է—այլապէս. Այսինքն՝ հէնց այդ մասին մարդը ստորադասվում է ամեն մի անբան կենդանուց, եւ յայտնվում է նրանց ամենից ցած։ Այդպէս է գոնէ իմ կարծիքը։

            Եթէ դուք առիւծի մօտ, որ կատաղած է քաղցածութենից (իսկ այդ միակ դէպքում մարդը նման է լինում առիւծին), կը տանէք գառին, առիւծը իսկոյն կը յարձակվի իր անմեղ զոհի վրա, մի այնպիսի ուժով, արագութեամբ եւ վստահութեամբ, որոնք յատուկ են միայն իսկական պահանջին, որին պէտք է զգացվում բաւականութիւն տալ։ Բայց, գառան փոխանակ, փորձեցէք մատուցանել նրան մի գեղեցիկ գրված լրագրական յօդուած, կամ խօսեցէք նրա հետ բաղդաւորութեան վրա, բարօրութեան վրա,բարեկարգութեան վրա,—եւ ես սաստիկ սխալված կը լինեմ, եթէ նա, հենց նոյն րօպէում իր սուր ճանկերով չի բռնի ձեզ եւ հէնց այնտեղ չի ապացուցանի, թէ իրան հարկաւոր միակ բաղդաւորութիւնը կայանում է նրանում, որ ուտէ ձեզ։ Վագրը լափում է եղջերուն,—իսկ այդ վերջինը, ազատվելով նրանից, ի հարկէ չի կանգնի, որ նրանից լսէ, թէ արդեօք ի՞նչու նա հարկաւոր է համարում այդպէս վարվել իր հետ։ Ամեն ինչ խելացութեամբ է լինում խելքից զրկված անասունի մէջ։ Էգը յիմարութիւններ չէ անում որձին եւ vice versa. նրանք հասկանում են միմեանց հէնց այն պատճառով, որ զրկված են խօսելու ընդունակութենից։ Այն պատճառով էլ զօրեղը չէ կարող խաբել տկարին, եւ առաջինի յայտնվելուն պէս, վերջինը ազատութիւն է որոնում փախչելու մէջ։

            Դէ փորձեցէ՛ք տալ անասուններին խօսելու շնորք. ամենից առաջ նրանց կը հարկաւորվի մի ակադեմիա, որը կը սեփականէ իրան իրաւունք վճռելու, թէ այս եւ այն բառը բնաւ այն չէ արտայայտում, ինչ որ նրանով սովորաբար ընդունված է այտայայտել.—հարկաւոր կը լինեն գիտնականներ, որոնք իրանց ամբողջ կեանքում կը պարապվեն դատողութիւններով, թէ որպէս պէտք է խօսել.—յետոյ կը յայտնվի պահանջ գրողների մասին, այսինքն այնպիսի մարդիկների, որոնք մրոտում են ահագին քանակութեամբ թղթեր, որ կոչում են գրքեր, բացատրելով իրանց հայացքները նրանց համար, որոնց, իրանց կարծիքով, այն շատ հարկաւոր է գիտենալ։—Այն ժամանակ ամենահզօր առիւծը կը բարձրանայ ժայռի վրա եւ կը սկսէ համոզել ամենատկար չորքոտանին այն բանի մէջ, թէ նա, չորքոտանին, բնաւ ստեղծված չէ ազատ ման գալու համար, որ վազվզէ եւ ապրէ իր բաւականութիւններով. Այլ ստեղծված է նրա համար, որ հնազանդվի իրան, առիւծին։—Եւ վատը դրանում բնաւ այն չէ, որ առիւծը կը խօսի այս բոլորը,—այլ այն, որ լսողները կը հաւատան նրան։ Այնուհետեւ անասունները կանուանեն զանազան վարմունքները զանազան անուններով. կը յայտնվեն բառերս՝ ստութիւն, գազանութիւն, սպանութիւն. եւ այդ առիթ կը տայ ոչ թէ այն բանին, որ անասունները կը հեռանան այս տեսակ վարմունքներից,—ընդհակառակն, նրանք կը պատահեն աւելի յաճախ, քան թէ առաջ։ Յետոյ կը ստեղծեն նրանք սնոտիք եւ ինքնասիրութիւն. ազնիւ անասունը, որ հանգիստ քնում էր 24 ժամ օրվայ մէջ, դուրս կը վազէ իր օթէակից, փառքի մէջ գերազանցվելու ցնորքից դրդված։ Առաջ եղբայրը սպանում էր եղբօրը նրան ուտելու համար, այժմ նրանք կը սկսեն սպանել միմեանց մի կարմիր կամ սպիտակ ժապաւէնի համար, եւ կամ զնգզնգացող բոժոժների համար։

            Վերջապէս, տուեցէք անասուններին խօսելու ձիրք.—եւ նրանք կը սկսեն ստախօսել. էգը սիրելով կը խաբի որձին, մեծը փոքրին—փառասիրութենից հակասարը հաւասարին—նախանձաւորութենից. աղքատը հարստին—երկիւղից։ Նրանք կը ցանկանան նաեւ՝ որպէս ամենահարկաւոր բան, կանգնել իրանց համար կառավարութիւն եւ Տէր Աստուա՜ծ,—որպիսի անհամաձայնութիւններ կը սկսին նրանց մէջ.—ոմանք կը սկսեն իրանց խեղդել. որ միայն մէկը կառավարէր նրանց վրա միանձնապէս—այս բանը ինձ բոլորովին անհասկանալի է. միւսները կը ցանկանան, որ բոլորը կառավարեն մէկին եւ այն մէկը փոխադարձաբար կառավարէ իրանց—որը ամենեւին չէ երեւում ինձ մի մեծ պարծանք. Երրորդները կը ցանկանան բոլորը միասին հրամայել, միասին իշխել—այդ ինչ գոնէ հասկանալի է։ Գործը այսպէս կը սկսեն քաշքշել։ Այնտեղ ազնուազարմ անասունները, այսինքն ես կամենում եմ ասել՝ անասունները երեւելի տոհմից (կամ, ճշմարիտն ասած, ես ինքս չեմ հասկանում, թէ ինչ եմ կամենում ասել), կը սկսեն կառավարել ցած տոհմից եկած անասուններին. այն ժամանակ դարձեալ անհամաձայնութիւններ կը ծագեն, եւ դարձեալ կը սկսեն չընդունել ոչ մի տարբերութիւն ծագումների մէջ…

            Ի՞նչ բաբիլօնեան աշտարակաշինութիւն, որպիսի խառնափնթորութիւն, ո՞րպիսի լաբիւրինթոս։ Իրաւ չէ՞ արդեօք, որ այս բոլորը ապացուցանում է, որ աշխարհում կարող է լինել միայն մի ամենից ընդունված ճշմարտութիւն, որը դրական է եւ արդար, եւ հէնց նրանից բղխում է այն զարմանալի ներդաշնակութիւնը, որ կոչվում է համաձայնութիւն։ 

Վերջապէս, որովհետեւ անասունները զրկված են խելքից եւ խօսելու շնորքից, այդ պատճառով էլ նրանք կարօտ չեն հռետորների պերճախօսութեան, որ բացատրեն նրանց, թէ որպէս պէտք է ապրել բաղդաւոր լինելու համար. նրանք չեն կարող ոչ խաբել, ոչ խաբվել, ոչ համոզել ուրիշներին, եւ ոչ համոզվել…։

            Մարդը ընդհակառակն է. մարդը խօսում է եւ լսում է, մարդը հաւատում է ոչ այն բանին միայն, ինչ որ գիտէ,—այլ ամեն բանի։ Իրաւ, ո՞րքան դիւրահաւան բնաւորութիւն է այդ։ Նա հաւատում է կնիկներին, ուրիշի համոզմունքին, հաւատում է բաղդին… Եւ ի՞նչ բանի չէ հաւատում մարդը։ Մինչեւ անգամ ճշմարտութեան էլ հաւատում է նա… Ասեցէք նրան, թէ նա կատարելապէս լցված է ձիրքերով եւ տաղանդներով։—«Բոլորովին ճշմարիտ է», կասէ նա իր մասին։—Ասեցէք նրան, թէ նա առաջին էակն է աշխարհում։—«Այդպէս է», կը համաձայնվի նա.—Ասեցէք նրան թէ ունէք դէպի նա խիստ քնքոյշ զգացմունքներ։—«Անկեղծօրէն շնորհակալ եմ ձեզանից», կը պատասխանէ նա եւ կը հաւատայ ձեր խօսքին։ Կամենուն էք հրապուրել նրան, որ գնայ մահվան հանդէպ, փոխեցէք միայն ձեր խօսքերը, ասեցէք, որ դուք տանում էք նրան փառքի ճանապարհի վրա,—եւ նա կը գնայ։ Կամենում էք, որ նա հնազանդվի ձեզ,—յայտնեցէք նրան պարզապէս, «Ես պարտաւոր եմ, ես պէտք է քեզ կառավարեմ, քեզ վրա իշխեմ։»—«Այդ անվիճելի է,» առանց հակառաութեան կը համաձայնվի նա։

            Դրա մէջ կայանում է մարդիկ կառավարելու բոլոր արհեստը… Եւ մի՞թէ չար է մարդը։ Գայլերի ո՞ր հօտը կը բաւականանայ ֆիրմաններով։ Միս կը պահանջեն նրանք, եւ ոչ դարդակ խօսքեր։ Յայտնեցէք նրանց. «Ո՛վ գայլեր, ձեր քաղցը յագեցրած է, սովը վերջացած է, խեղդեցէք յաւիտեան այդ հրէշը»։—«Սուտ է», կը պատասխանեն գայլերը, «քաղցը յագենում է միայն ոչխարի մսով…»—«Քաղաքացիք», յայտարարում է լրագրական յօդուածը մարդուն, «ներքին կռւի հիդրան արդէն յաղթված է զօրեղ ձեռքով, այսօրից կատարեալ բարեկարգութիւնը կը ծառայէ որպէս հիմք հասարակական շինվածքի. արդէն ծագեց արդարութեան արշալոյսը հորիզոնի վրա (յայտնի չէ որ հորիզոնի), խաղաղութեան ծիածանը փայլում է մրրիկից յետոյ (դեռ չը վերջացած մրրիկից), այսուհետեւ օրինաւորութիւնը (այսինքն բոլորակը քառակուսութիւնը) կը լինի հիմք հասարակական բարօրութեան. եւ այլն եւ այլն։ Դուք արտայայտեցիք միայն բառեր՝—ներքին կռւի հիդրա, արդարութիւն, հասարակական բարօրութիւնը, հորիզոն օրինաւորութիւն, իրաւունք, խաղաղութեան ծիածան,—նայեցէք, ժողովուրդները ծափահարում են երգեր, բարձրանում են յաղթական կամարներ, եւ ձեր ճառախօսութիւնը քանդակվում է մարմարիոնի վրա…։ Հրաշալի պարգեւ է խօսելու ձիրքը։ Դիւրամատոյց բաղդ է նա։ Ունենալով փոքրիկ բառարան ժամանակակից ճառախօսութիւնների, երբեմն եւ երբեմն ասելով—էգուց, եւ ամեն օր գցելով ժողովրդին մխիթարական խօսքեր,—որպէս Ենէասը ձգում էր կարկանդակի պատառներ կէրբերօսին,—դուք կարող էք անդորրութեամբ հանգստանալ դափնիների վրա…։

            Ահա՛ ժողովուրդների պատմութեան համառօտ նկարագիրը, եւ մարդկութեան պատմութեան… ամեն տեղ միայն խօսքեր, բառեր, աղմուկ, խառնափնթորութիւն,—չը կայ եւ ոչ մի նշոյլ որ եւ իցէ դրական եւ ուղիղ գործի։ Բաղդաւոր են անասունները, որովհետեւ նրանք գոնէ հասկանում են միմեանց, թէեւ բառեր չը գիտեն։ Բայց մարդը իր բառերով չէ հասկանում մինը միւսին, մարդը խաբում է խաբվում է միայն…

 

The Tale of Peter Rabbit

I am thrilled to announce that my Western and Eastern Armenian translation of The Tale of Peter Rabbit is out today.



    Those who know me know that my focus in the last 5 years has been on translating the Armenian classics into English, in hopes of invigorating our rich literary tradition and making the Armenian classics available to many more readers than otherwise possible. It has been a calling for me, and one that I am honored to answer, though I have also been troubled by the realization that future generations are becoming less able to read our stories as they were written—in the Armenian language. While good English translations of Armenian literature help keep our culture and history alive, they can also serve to further endanger our language. 


    And so this project of translating Peter Rabbit into two dialects of modern Armenian was done for the minority of the minority of students and enthusiasts of the Armenian language who insist on reading in a language that has long ceased to yield any material benefit in our material world, not only to provide new material with which to impart our language, but also in hopes of imparting readers with the joy of reading in Armenian.

The King of the Plants (from the Fables of Mkhitar Gosh)

[Fontainebleau Forest], Eugène Cuvelier (French, 1837–1900), Salted paper print from paper negative

Արքայն Տնկոց
յԱռակք Մխիթար Գոշի

Տեսեալ ապա այնուհետեւ բուսոց թէ բարւոք կարգաւորութեամբ վարին, հաստատելով
ինքեանց ինք - self
թագաւորութիւն տունկք, նախանձ բերեալ ընդ նոսա՝ կամեցան եւ ինքեանց կարգել թագաւորութիւն։ Եւ եղեւ
ոչ սակաւ հակառակութիւն no little opposition
. զի ոմանք ասէին
զշուշան շուշան - lily
լինել, եւ այլք
զախրիզան ախրիզան - nasturtium
, եւ բազումք
զհամասբրան an as yet unidentified plant, but see համասբրամ
. եւ
ամենեցուն ամէն - all
հաճոյ թուեցաւ լինել հապասպրանն, այսպիսի յեղանակաւ.
երկոտասան երկոտասան - twelve
մասն է երկրի, երկոտասան
ոստ ոստ - branch
է համասպրանին, եւ պարտ է նմա թագաւորել՝ զի ամենայն տիրեսցէ աշխարհի. մանաւանդ զի մեծամեծ ունելով զաւրութիւն բժշկութեան՝ զհիւանդս բժշկիցէ, եւ զայլս
քաջատես քաջատես - clear-sighted, perspicacious
առնիցէ, եւ ի վերայ ծովու գնալ տացէ, եւ իմաստութեամբ զտգէտս
լցուսցէ լցուցանել - to fill
։ Եւ ապա ամենեցուն
հաւանութեամբ հաւանութիւն - approval, consent
թագաւորեաց համասպրանն։ Եւ կարգեաց նոցա կարգս, զի արար
զբնաբոյսս բնաբոյս - natural
ծաղկանց ի
զբաւսանսզբօսանք - recreation
եւ ի բժշկութիւնս, եւ զբանջարս
դալարիսդալար - green
ի կերակուրս եւ ի
դարմանսդարման - remedy
, սոյնպէս եւ
զսերմանսսերմ - seed
ամենայն. եւ
զարդարեացզարդարել - to adorn
ամենայնիւ զտուն թագաւորութեան իւրոյ. եւ խնդութիւն եղեւ
բնաւիցնբնաւ - at all
։

Իմաստք առակիս ծանուցանի այսպէս։ Տեսեալ
ազգի մարդկան the human race
զերկրաւորս թագաւորութիւն, ըստ կարգի եւ զերկնաւորն խնդրէին թագաւորութիւն. բայց
ոմանքոմն - someone
կարծեցին զարեգակն, եւ այլք զլուսին, եւ այլք զայլ ինչս բազումս։ Իսկ յերեւել
Բանին Աստուծոյ Բանն Աստուծոյ - the Word of God
եւ ի ստանալ երկոտասան առաքեալս եւ առնելն զնշանս եւ զբժշկութիւնս,
ծանեան ծանիլ - to learn, to recognize
զճշմարիտս, զնա լինել թագաւոր աշխարհի։ Եւ ի թագաւորելն իւրում զոմանս արար
աւետարանիչս աւետարանիչ - evangelist, preacher
, որպէս զախրիզանն՝
երիս ունելով կենդանութիւն յարմատսhaving three roots of life
, զի եւ նա
զբնաւորական եւ զգրաւորականն natural and written
ընդ ինքնեան ունի զաւրութիւն. եւ զոմանս հովիւս եւ վարդապետս ի զբաւսանս հոգւոյ եւ ի բժշկութիւնս ի կերակուրս բանք նոցա եւ ի սերմանս, ի խորհուրդս եւ ի միտս։ Իսկ ըստ
կերպարանի կերպ - form, appearance
շուշանի զբնաւս կարգեաց զեկեղեցի ընդ իմաստութեամբ աւետարանին ծաղկեալ, որպէս նա ի գետն
գետն Եփրատէսգետն Եփրատ - the Euphrates river
եւ յայլսն։ Եւ եղեւ ուրախութիւն մեծ ամենեցուն ի թագաւորելն նորա։


When the plants saw that the shrubs and trees had set up a kingdom and were conducting themselves in good order, they were envious and wanted to set up their own kingdom. And there was no little resistance, for some said that [the king] should be the lily, others said the nasturtium, and many, the hamaspran. The hamaspran became agreeable to all for the following reason: the world is in twelve parts and the hamaspran has twelve branches and ought to reign so that it rule the whole world. Especially since it has very great powers of healing, cures the sick, makes others far-sighted, permits travel over the sea and fills the ignorant with wisdom. So, with everyone's agreement, the hamaspran became king and ranked them in order, for he made the natural flowers [responsible for] recreation and medicine, green vegetables for food and nourishment/cures, and similarly [he ranked] all the seeds. And he adorned his royal house with everything. And all rejoiced.

The meaning of this fable should be understood as follows: when humankind observed the temporal kingdom, they sought a kingdom patterned after the heavenly one. But some thought that the sun [should rule], others, the moon, and still others many things besides. Now upon the appearance of the Word of God and [His] acceptance of twelve apostles and the working of signs and healings, they recognized the truth, that He should be king of the world. and when He reigned, He made some evangelists—like the nasturtium—having three roots of life for it has power over the oral and the written; some He established as shepherds and vardapets for the recreation of the soul and for healing. Their words are food and seeds for thought and planning. He set the entire Church, with the aspect of a lily, to flower with the wisdom of Gospel as [the lily] does in the Euphrates river and elsewhere. And there was great joy when He ruled.


(Translated into English by Robert Bedrosian)



Demonstration of the Apostolic Preaching: Chapter 42


Սուրբ Իրենեոսի

Ցոյցք Առաքելական Քարոզութեան


ԽԲ.


Քանզի այսպէս ունել զհաւատացեալսն՝ կացեալ մնացեալ յա՛ր ի նոսա Հոգին Սուրբ, որ տուեալ լինի ի մկրտութեանն ի նմանէ եւ պահի յառողէն ճշմարտութեամբ եւ սրբութեամբ եւ արդարութեամբ եւ համբերութեամբ վարեցեալ, քանզի այսր ոգ յարութիւն լինի հաւատացելոցն՝ մարմնոյ անդրէն ընդունելով զանձն եւ հանդերձ ընդ նմա զաւրութեամբ Հոգւոյն Սրբոյ, յարուցելոյ եւ ի ներքս մուծել յարքայութիւնն Աստուած։ Այս է աւրհնութեանն Յափեթի պտուղն ի կոչմանն հեթանոսաց, ի ձեռն եկեղեցւոյ երեւեալ, կացեալ անսացեալ զբնակութիւնն ընդունել ի տուն Սեմա ըստ խոստմանն Աստուծոյ։ Զամենայն զայսոսիկ այսպէս եղիցին յառաջագոյն զեկոյց Հոգին Աստուծոյ ի ձեռն մարգարէիցն, առ ի հաստատուն առ նոսա զհաւատսն լինել ճշմարտութեամբ զԱստուածն պաշտողաց. քանզի որ ինչ միանգամ անկարութիւն էր մեր բնութեանս, եւ վասն այսորիկ վատահաւատութիւն հանդերձեալ էր մատուցանել մարդկան՝ զայսոսիկ Աստուած ի ձեռն մարգարէիցն արար յառաջագոյն զեկուցանիլ, զի ի յառաջագունէն ասիլ՝ յառաջ բազում ժամանակաւք, ապա հուսկ յետոյ զելսն առնուլ այսպէս, որպէս եւ յառաջագոյն ասացեալ եղեւ՝ ծանիցուք զի Աստուած էր, որ յառաջագոյնն պատմեաց մեզ զփրկութիւնն մեր:


XLII.


For this is how the faithful hold fast with the Holy Spirt, bestowed upon them at baptism by Him, and maintained by the recipient truthfully, purely, justly and patiently; for by this Spirit does the resurrection come to the faithful, the body receiving again the soul, and with it, the Holy Spirit, by which it is raised and made to enter into the kingdom of God. This is the fruit of the blessing of Japheth made visible by the Church for the calling of the Gentiles who were waiting obediently to dwell in the house of Shem according to God’s promise. That all this would occur was foretold by the Spirit of God through the prophets, that the faith of the true worshippers of God hold fast, for God foretold through the prophets of the things that our natures were incapable of, and thus would bring about man's disbelief, so that when they were carried out at long last, as had been foretold, we would know that it was God who had foretold of our salvation.