Man Before Darwin

But what means the uprightness of his figure? And why is it that those powers which aid life do not naturally belong to his body? But man is brought into life bare of natural covering, an unarmed and poor being, destitute of all things useful, worthy, according to appearances, of pity rather than of admiration, not armed with prominent horns or sharp claws, nor with hoofs nor with teeth, nor possessing by nature any deadly venom in a sting — things such as most animals have in their own power for defense against those who do them harm: his body is not protected with a covering of hair: and yet possibly it was to be expected that he who was promoted to rule over the rest of the creatures should be defended by nature with arms of his own so that he might not need assistance from others for his own security. Now, however, the lion, the boar, the tiger, the leopard, and all the like have natural power sufficient for their safety: and the bull has his horn, the hare his speed, the deer his leap and the certainty of his sight, and another beast has bulk, others a proboscis, the birds have their wings, and the bee her sting, and generally in all there is some protective power implanted by nature: but man alone of all is slower than the beasts that are swift of foot, smaller than those that are of great bulk, more defenseless than those that are protected by natural arms; and how, one will say, has such a being obtained the sovereignty over all things?

Well, I think it would not be at all hard to show that what seems to be a deficiency of our nature is a means for our obtaining dominion over the subject creatures. For if man had had such power as to be able to outrun the horse in swiftness, and to have a foot that, from its solidity, could not be worn out, but was strengthened by hoofs or claws of some kind, and to carry upon him horns and stings and claws, he would be, to begin with, a wild-looking and formidable creature, if such things grew with his body: and moreover he would have neglected his rule over the other creatures if he had no need of the co-operation of his subjects; whereas now, the needful services of our life are divided among the individual animals that are under our sway, for this reason — to make our dominion over them necessary.

It was the slowness and difficult motion of our body that brought the horse to supply our need, and tamed him: it was the nakedness of our body that made necessary our management of sheep, which supplies the deficiency of our nature by its yearly produce of wool: it was the fact that we import from others the supplies for our living which subjected beasts of burden to such service: furthermore, it was the fact that we cannot eat grass like cattle which brought the ox to render service to our life, who makes our living easy for us by his own labor; and because we needed teeth and biting power to subdue some of the other animals by grip of teeth, the dog gave, together with his swiftness, his own jaw to supply our need, becoming like a live sword for man; and there has been discovered by men iron, stronger and more penetrating than prominent horns or sharp claws, not, as those things do with the beasts, always growing naturally with us, but entering into alliance with us for the time, and for the rest abiding by itself: and to compensate for the crocodile's scaly hide, one may make that very hide serve as armor, by putting it on his skin upon occasion: or, failing that, art fashions iron for this purpose too, which, when it has served him for a time for war, leaves the man-at-arms once more free from the burden in time of peace: and the wing of the birds, too, ministers to our life, so that by aid of contrivance we are not left behind even by the speed of wings: for some of them become tame and are of service to those who catch birds, and by their means others are by contrivance subdued to serve our needs: moreover art contrives to make our arrows feathered, and by means of the bow gives us for our needs the speed of wings: while the fact that our feet are easily hurt and worn in traveling makes necessary the aid which is given by the subject animals: for hence it comes that we fit shoes to our feet.

        But man's form is upright, and extends aloft towards heaven, and looks upwards: and these are marks of sovereignty which show his royal dignity. For the fact that man alone among existing things is such as this, while all others bow their bodies downwards, clearly points to the difference of dignity between those which stoop beneath his sway and that power which rises above them: for all the rest have the foremost limbs of their bodies in the form of feet, because that which stoops needs something to support it: but in the formation of man these limbs were made hands, for the upright body found one base, supporting its position securely on two feet, sufficient for its needs. 

        Especially do these ministering hands adapt themselves to the requirements of the reason: indeed if one were to say that the ministration of hands is a special property of the rational nature, he would not be entirely wrong; and that not only because his thought turns to the common and obvious fact that we signify our reasoning by means of the natural employment of our hands in written characters. It is true that this fact, that we speak by writing, and, in a certain way, converse by the aid of our hands, preserving sounds by the forms of the alphabet, is not unconnected with the endowment of reason; but I am referring to something else when I say that the hands co-operate with the bidding of reason.

        Let us, however, before discussing this point, consider the matter we passed over (for the subject of the order of created things almost escaped our notice), why the growth of things that spring from the earth takes precedence, and the irrational animals come next, and then, after the making of these, comes man: for it may be that we learn from these facts not only the obvious thought, that grass appeared to the Creator useful for the sake of the animals, while the animals were made because of man, and that for this reason, before the animals there was made their food, and before man that which was to minister to human life.

        But it seems to me that by these facts Moses reveals a hidden doctrine, and secretly delivers that wisdom concerning the soul, of which the learning that is without had indeed some imagination, but no clear comprehension. His discourse then hereby teaches us that the power of life and soul may be considered in three divisions. For one is only a power of growth and nutrition supplying what is suitable for the support of the bodies that are nourished, which is called the vegetative soul, and is to be seen in plants; for we may perceive in growing plants a certain vital power destitute of sense; and there is another form of life besides this, which, while it includes the form above mentioned, is also possessed in addition of the power of management according to sense; and this is to be found in the nature of the irrational animals: for they are not only the subjects of nourishment and growth, but also have the activity of sense and perception. But perfect bodily life is seen in the rational (I mean the human) nature, which both is nourished and endowed with sense, and also partakes of reason and is ordered by mind.

        We might make a division of our subject in some such way as this. Of things existing, part are intellectual, part corporeal. Let us leave alone for the present the division of the intellectual according to its properties, for our argument is not concerned with these. Of the corporeal, part is entirely devoid of life, and part shares in vital energy. Of a living body, again, part has sense conjoined with life, and part is without sense: lastly, that which has sense is again divided into rational and irrational. For this reason the lawgiver says that after inanimate matter (as a sort of foundation for the form of animate things), this vegetative life was made, and had earlier existence in the growth of plants: then he proceeds to introduce the genesis of those creatures which are regulated by sense: and since, following the same order, of those things which have obtained life in the flesh, those which have sense can exist by themselves even apart from the intellectual nature, while the rational principle could not be embodied save as blended with the sensitive — for this reason man was made last after the animals, as nature advanced in an orderly course to perfection. For this rational animal, man, is blended of every form of soul; he is nourished by the vegetative kind of soul, and to the faculty of growth was added that of sense, which stands midway, if we regard its peculiar nature, between the intellectual and the more material essence being as much coarser than the one as it is more refined than the other: then takes place a certain alliance and commixture of the intellectual essence with the subtle and enlightened element of the sensitive nature: so that man consists of these three: as we are taught the like thing by the apostle in what he says to the Ephesians, praying for them that the complete grace of their body and soul and spirit may be preserved at the coming of the Lord; using, the word body for the nutritive part, and denoting the sensitive by the word soul, and the intellectual by spirit. Likewise too the Lord instructs the scribe in the Gospel that he should set before every commandment that love to God which is exercised with all the heart and soul and mind : for here also it seems to me that the phrase indicates the same difference, naming the more corporeal existence heart, the intermediate soul, and the higher nature, the intellectual and mental faculty, mind.

        Hence also the apostle recognizes three divisions of dispositions, calling one carnal, which is busied with the belly and the pleasures connected with it, another natural, which holds a middle position with regard to virtue and vice, rising above the one, but without pure participation in the other; and another spiritual, which perceives the perfection of godly life: wherefore he says to the Corinthians, reproaching their indulgence in pleasure and passion, You are carnal (1 Corinthians 3:3), and incapable of receiving the more perfect doctrine; while elsewhere, making a comparison of the middle kind with the perfect, he says, but the natural man receives not the things of the Spirit: for they are foolishness unto him: but he that is spiritual judges all things, yet he himself is judged of no man (1 Corinthians 2:14-15) . As, then, the natural man is higher than the carnal, by the same measure also the spiritual man rises above the natural.

        If, therefore, Scripture tells us that man was made last, after every animate thing, the lawgiver is doing nothing else than declaring to us the doctrine of the soul, considering that what is perfect comes last, according to a certain necessary sequence in the order of things: for in the rational are included the others also, while in the sensitive there also surely exists the vegetative form, and that again is conceived only in connection with what is material: thus we may suppose that nature makes an ascent as it were by steps — I mean the various properties of life — from the lower to the perfect form.


—St Gregory of Nyssa, On the Making of Man

Yeghishe's History of the Vartanants Saints as an Apologia

Yeghishe’s History of the Vartanants Saints as an Apologia


by Beyon Miloyan


(DRAFT: 1/27/2023)


In the preface to my upcoming translation of Yeghishe’s History of the Vartanants Saints, I said that the book should be considered as a history, panegyric and martyrology of the Vartanants (and Ghevontiants) saints much more than as a secular-historical account of the Battle of Avarayr. Here, I add that Yeghishe’s History should also be considered as an apologia.

         Yeghishe’s saints are not citizens of the world but citizens of heaven, a sense with which he starts and ends his narrative, and one that he evokes throughout, perhaps most eloquently in Chapter 5: “Although we are of this earth in flesh, in faith we are made in heaven.” Like the unknown author of the Epistle to Diognetus, the saints aspire to live in this world as though they were only passing through. They are constantly persecuted. They have no desire for material gain, so they cannot be bribed. They are taxed oppressively but continue to live happily. They rejoice in the face of the cruelest torments. Yeghishesometimes through his own mouth and sometimes through the mouths of his charactersevokes imagery of flying, soaring, and watching the world from above, detached in a sense from its currents and vicissitudes. The earth is full of war, corruption, filth and pestilence; hunger and thirst; and wild fluctuations in temperature. But as citizens of heaven, the saints watch all this as though from on high, where they seek to establish themselves in life and death.

War is not the focal point of Yeghishe’s narrative but a stimulus for the virtuous Christian, for it is in the face of injustice and mortal danger where Christian virtue can be unquestionably demonstrated and where martyrs are made in the likeness of the Lord. Indeed, the largest block of Yeghishe’s narrative describes the virtues of saints outside the battlefield, for to Yeghishe Christian virtue was nowhere to be found at Avarayr, where “brave men rose up against brave men and both sides suffered defeat.”

It is not until halfway through Volume II when the Persian nobles come to realize that the saints were not moved, at last, by a desire for worldly gain, but by something rather otherworldly:


What should we do? What should we do about this unfathomable Christian sect? For as long as they live, their lives are astonishing; they despise possessions as though they had no need of them, they love saintliness as though they are bodiless, they are impartial like equitable judges and fearless like immortals. If we attribute all of this to their ignorance and audacity, how can we explain the fact that everyone who was ill in the army here was healed by them?


         But to the careful reader, the question inevitably arises: How can these saints go to such great lengths to resist their king, whom, as the author himself emphasizes, it is incumbent upon them to obey? How can they, whom the king and his mages view as stray members of an aberrant sect, be said to live up to the godly commandment to not oppose their earthly king, but, in their words, “to honor and to love him with all our might, not as some insignificant man, but as truly as we serve God”? Yeghishe does not attribute the saints’ resistance to politics, language or nationality, but solely to the salvation of their souls, for which the saints spared themselves no suffering or persecution.

         This element of Yeghishe’s narrative contains a self-similarity with the materials he cites and the words that are spoken through the mouths of the saints. Volume I, for example, is said to contain a facsimile of the letter from the Council of Artashat in defense of the Christian faith composed in response to Yazdegerd II’s edict to make Zoroastrianism compulsory throughout the Persian empire. Saint Vartan's speech to his soldiers on the eve of battle and the saints' prayers also follow similar lines. So it is surprising to consider that Yeghishe's History has come to be understood by so many modern readers in a Westphalian sense.

Movses Khorenatsi's History of the Armenians: Chapter 20

 Movses Khorenatsi's History of the Armenians
(Translated by Robert Bedrosian)

Book I

Genealogy of Greater Armenia
Chapter XX

About Ara, the [son] of Ara, and his son Anushawan Sawsanue'r


Ara had fathered a son from his beloved wife, Nuard, during Shamiram's lifetime, a boy who was twelve years old at the time of Ara's death. Shamiram named him Ara after her earlier infatuation for Ara the Handsome. She set him up as overseer of our land, having full confidence in him. [Some] say that [this Ara also] died in a war with Shamiram.

But [Mar Abas Catina] narrates affairs after this as follows: Ara [son of] Ara, died in the war with Shamiram, leaving a male child who was exceedingly accomplished and gifted in word and deed. [This child] was named Anushawan So'sanue'r [dedicated to the sos tree].

[He was so called] because he had been dedicated to the worship of the sos [poplar tree] at [the grove of] Aramaneak in Armawir. The rustling of their leaves and the direction of their movement at the gentler or stronger blowing of the wind was used for divination in the land of the Armenians, [a practice which] went on for a long time. 

This Anushawan, who had endured Zames' [Ninuas'] contempt for a long time, was embittered at the royal court. But helped by friends, he gained control over part of the land, accumulated money through taxation, and later [gained control] over the whole land. However, it would be far too much if we were to repeat in this account everything worthwhile in the words and deeds of the men mentioned above.



Ծննդաբանութիւն Հայոց Մեծաց

Գլուխ Ի

Վասն արայեանն Արայի, եւ եթէ սորա որդի Անուշաւան Սաւսանուէր


Այլ անդէն իսկ ի կենդանութեան իւրում Շամիրամ զծնեալն ի Նուարդայ ի սիրելի կնոջէն Արայի, որ էր երկոտասան ամաց մնացեալ ի մահուանն Արայի, վասն առաջին իւրոց խանդաղատանացն որ առ Արայն գեղեցիկ` կոչէ զանուն նորա Արայ, եւ կարգէ զնա ի վերակացութիւն աշխարհիս, մտերմութեամբ հաւատացեալ ի նա. զորմէ եւ մեռանել ասեն ընդ Շամիրամայ ի պատերազմին: 
        Բայց յարէ զկարգ բանից զկնի այսորիկ աւրինակ զայս: Արայեանն Արայ մեռանի ընդ Շամիրամայ ի պատերազմին, թողլով արու զաւակ ամենահարուստ եւ շատահանճար յիր եւ ի բան` զԱնուշաւանն Սաւսանուէր: 
        Քանզի ձաւնեալ էր ըստ պաշտամանց ի սաւսիսն Արամանեկայ որ յԱրմաւիր. զորոց զսաղարթուցն սաւսաւիւն, ըստ հանդարտ եւ կամ սաստիկ շնչելոյ աւդոյն, եւ թէ ուստի շարժումն` սովորեցան ի հմայս յաշխարհիս Հայկազնաց, եւ այս ցբազում ժամանակս: 
        Այս Անուշաւան բաւական ժամանակս արհամարհութիւն կրեալ ի Զամեսեայ` տուայտի ի դրանն արքունի. իսկ աւգնեալ ի բարեկամաց` շահի զմասն ինչ աշխարհիս, հարկահանութեամբ խնամել, զկնի ապա եւ զբոլորս: Այլ կարի շատ լինի, եթէ զամենայն որ ինչ արժանն իցէ` ասիցեմք ի ճառիս զնախակարգելոց արանց զբանս եւ զգործս:



Բան խրատու յաղագս միանձանց

A Word of Advice Concerning Monastics
by Yeghishe

(Translated by Beyon Miloyan)

Men who are dedicated to the worship of God in body and in will begin contemplation from youth, and are inclined to long-suffering: They depart from their native habitation and retreat to hermitages in deserted lands; not out of envy for the poor do they flee, but seeing the world to be full of all manner of evils, they escape unto their cells in the foothills of desolate places.

As indeed we see frequently in the south, multitudes of men, of one azg and one tongue, dwell in brotherhood without women. Gathered in one place, as though in their native district, they dwell in twos, threes, or in larger companies in separate habitations, with meager walls for protection from the cold, similar ceilings for protection from the sun, and simple floors enhanced with beds of grass. And as it is in our nature to cover ourselves, they like to cover their nudity, so they take with them simple habits of the basest quality with tunics for the summer and cloaks for the winter. They also wear hoods.

Above all, it is their duty to constantly go about in worship, and with joyous spirit they all devote spiritual songs to God. On facing one another, they lower their eyes and gaze at the ends of their toes, as though they were all fixed upon the same point. They put their right hand on their chin and their left upon their breast, as I think they have learned from their natural fathers. The two most precious things in the body are the vital and the thoughtful, which are in service to one another: the vital stands contrary to the irascible, and the thoughtful, to the expression of words. So in the left hand is the bridle, with chin on the right hand serving the thoughtful, bearing the burden of the door of the mouth, so that it does not dilute [words of] glorification. Before these two parts all sentiments retreat, with the eyes in true vision, the ears in vigilant audition, the mind in holy wisdom, and so on, each in its part.

And with everything thus ordered and disposed, and everyone surrounded as though by the six-winged seraphim, with their voices resounding upwards in unceasing prayer, they complete their blessings to their Creator thrice in a spirit of brotherhood. Thus they pass the whole day in sweet song, sated and enchanted with the heavenly food, until the vespers service. And as their bodies be of the same nature as ours, they eat that they be not famished, and they drink that they be not parched.

Now when you hear what they eat, hunger not after ours, for their bread is simple, their vegetables are wild, and they season them with savory salt; and pure is their water, which they collect in cisterns from the rain. Yet they never tend to their physical needs by day; rather, remaining in brotherhood for the length of the day, they bide their time until sunset, until each of the stars goes to its station and shines brightly. Then with one accord they praise the Lord, saying: “at this dark hour we shall give dark food to our dark bodies.”

Saying this, they raise their voices in company, each in his place, and praise the Holy Trinity with great joy. And as we said they eat bread and hyssop, and drink cold water. Since there are among them delicate older people, they also prepare warm water, which they call temperate, but wine and similar things are not to be found in their monasteries.

Then, rising from their simple supper, they say together, “Glory to you, Lord, glory to you, king, for you gave us food with joy. Fill us with your Holy Spirit, that we be found pleasing before you and not be ashamed. For you recompense each according to his works.” (See History of the Vartanants Saints, Vol. 2, p. 137) And thus, crossing themselves, they give themselves over to a light sleep, lest their fine bodies be disturbed by indigestion. Moreover, when they sleep they see dreams and interpret these visions as words from the holy prophets.

When they awake, they all gather in a circle to dance—not in competition, but meekly and calmly, in sweet consent. The leaders [among them] sound their voices, alternating between melodious spiritual songs, while the juniors attend to their voices, each adapting his own voice to the ensemble. Thus they form a choir such that the sound of the multitude echoes as though from one mouth, and prolong their musical service until everyone takes a knee and prays in silence. Then, under the authority of a leader they all stand in prayer and finish by giving praise [to the Lord].

Completing the daytime service, and having risen at night and prayed until dawn, they elect to read Holy Scripture. As for those with the grace of teaching, they interpret these readings for the consolation of the listeners. They recount the creation of the world from nothing, and one by one they give beneficent advice to the crowd of listeners with testimonies from Holy Scripture, and thus instruct all the listeners until they forget about worldly things and so much as their need of food and drink.

And thus rejoicing in the love of God, to the point that they no longer consider themselves as in the flesh but in heaven, they easily pass the long night until morning, for they shudder from the earth and are clothed with heaven. Death is ashamed when it arrives at their doors and hell turned bitter when it descended upon them [դառնացան դժոխք յիջանել նոցա]. Their lives are doors to the prayers of the world and their bones are treasures for all who trust in them. (cf. History of the Vartanants saints, Vol. 2, p. 213) Their news is a stimulant to all idlers and their works are precepts to the willing. They are in the ranks of angels and their bodies are rest houses for the Holy Spirit.

Now knowing all this, brothers, we ought to bring ourselves to strive for the same zealous holiness and become like the myriad monastics [who have retreated] from the world and turned toward the heavenly capital, which is free from the diseases of this world: for they are our companions who share of our nature and strengthen our weaknesses. Only will it, take hold of faith, have hope and love, and you shall be able to witness such nahatakutyun, for these temporary torments are nothing next to the lives that have been prepared for such devout ascetics.

For I am greatly terrified at our slothfulness when I see the better part of men wallowing in their earthly possessions. Now does my nature not rebuke me for this, seeing that I was created naked, and placed in paradise naked, and left there naked, and was born naked, and went into the world naked? If we cannot bear it here, why then do we go on idling in this world? Become naked and take fright, O anchorite, lest you grow receptive to the deceitful enemy, for if you fall into his snare, he shall trap you and despoil you of your heavenly treasures. Consider as sufficient the Lord’s canon, that no man can serve two masters, expressed more clearly [as follows] without need for commentary: “You cannot serve both God and mammon.” (Matthew 6:24)

Now I see in our land none rescued from such misfortunes. Rather, we inverted the meaning of the beautiful Scriptures: under the pretext of our pilgrimage, we departed from our holy fathers and took on other fathers instead; those whom it was worthy to honor, we dishonored; and those upon whom we had no power to place honors, from the agonies of our misfortunes we betrayed. We were rescued from paying taxes to the king, which were not exacted upon us due to our sins, and instead became beholden to our possessions, full of covetousness. We did not ascend the holy marriage-bed but gave ourselves precedence over the earth, yet while we sleep in our soft beds every night our minds are struck with impure thoughts.

The shoes on our feet scold us if our ways not be holy. Our clothes bewail our deeds if we are denuded of heavenly garb; our horses warn us if we are not carried away to meet the Lord in the air; (Cf. History of the Vartanants Saints, Vol. 2, p. 29) our lofty mansions indicate to us if we do not have churches in heaven that are not the work of hands in which all the ranks of those who are terrified of earthly diseases shall enter; (Cf. History of the Vartanants Saints, Vol. 2, p. 114) and our properties scold us if our portion be not of the heavenly inheritance.

We turned abject and insatiable in matters of food, and drank measureless wine, which perverts our thoughts and minds. We all fall into deep slumber and our dreams seem to us as real. The eyes of our minds are closed to the visible mystery and are insatiably attracted by the obscenities of worldly life. Our ears are shut to holy lections yet we give ear to the bellowing of our flocks. The sweet fragrance of the Holy Spirit did not reach us for we preferred the perfumes of our diseased world. The palates of our souls did not taste of the heavenly food for we fattened ourselves with delicious foods. Our countenances are darkened for our faces did not rejoice at the Holy Sacraments. The limbs of our bodies are in pain for we first diseased our souls. Our souls resemble whitewashed tombs for we are devoid of the grace of the Holy Spirit. (Matthew 23:27)

Therefore, all manner of evils visited us in our days: We witnessed ourselves turn into corpses, our valiant martyrs fell in battle, and our holy priests were slaughtered by the lawless ones. Beautiful youths were sacrificed to death and many virgins were taken captive. Tender women fell into the tribulations of widowhood and many orphans mourn bitterly. The liberty of the church fell into the yoke of the heathens (see History of the Vartanants Saints, Vol. I, p. 45) and its priests are stricken and tormented by ungodly tax-collectors. Mercy has been carried away from the land and compassion has departed from everyone’s thoughts. The heavens above are angry and the earth beneath us trembles and convulses.

Our buildings became tombs for our corpses and the labors of our hands collapsed upon us. Our abundant land tore asunder and many people fell through. Father did not wait for son, sister did not keep an eye on brother, and no longer did we hear the cries of women giving birth, for they were struck with famine. The mighty were suddenly destroyed like the high cedars of Lebanon; they became winetroughs of wrath, and everyone was crushed like grapes beneath their feet— only that instead of wine, it was the blood of innocents that splattered over our clothes. [The taste of] food turned more bitter than gall on our palates and vinegar became our holy drink. With the stricken we struck our souls and bodies and with the dead we tasted of death. Now is it not on account of our idleness that these torments came to pass in our land?

Go on then, away from the world, having already left behind these misfortunes! Shake off the shell of this diseased world. Strip yourself like an athlete and anoint yourself with the oil of Christ, (cf. History of the Vartanants Saints, Vol. 2, p. 131) lest the hand of the rival rises against you. Now if the heathens who have grasped perceptible wisdom have not only abandoned their possessions but also abstained from their customary foods and sated themselves with modest, simple drink, and died virtuous deaths, how much more ought we to resemble the beloveds of Christ, who established themselves in angelic faith, mingling with the heavenly hosts!

Let us go, too, O anchorites, and submit to the enemy with our belongings as if to a foreign land and uproot and destroy their trees. Let us dispose of our belongings as though we were afflicted captives—not out of hate for our relatives but out of our love for the poor, who are soldiers of Christ and true intercessors. Otherwise, by growing attached to your belongings here, you shall lead yourself into irredeemable captivity where there is no price for redemption. Hurry, hurry, brother, make haste and save yourself from such a pitiless hell, that you may reach the strong city, where no doubt or fear can displace or drive you into captivity.

And if you should follow the beautiful teachings of the Fathers which I illustrated above in describing the conduct of the holy anchorites, then you shall be able to raise the eyes of your mind without the torments of diseases and to see yourself above all the heavens. (cf. History of the Vartanants Saints, Vol. 1, p.7; Vol. 2, p. 35, p. 243) Blessed is he who bravely slips away from the sorrowful life of this world and mingles in the company of the anchorites, in the bands of the holy just ones, in the ranks of the apostles, in the numbers of the prophets, in the assemblies of the martyrs, in the hosts of angels and in fellowship with the firstborns in the great heavenly city as the table-companions of Abraham, with heavenly food and without need of drink. Then will you become the prophet, who were not honored in the material world, but rather spread your wings and flew to the immaterial world where you reposed in incorruptible joy. And may we also be found there, with this last composition of ours, in joy with the brotherhood of the faithful and with the grace of our Lord Jesus Christ, to whom glory forever. Amen.

Բան խրատու յաղագս միանձանց
Հեղինակ՝ Եղիշէ

Մարդիկ, որ են ի մարմնի եւ կամաւք ետուն զանձինս իւրեանց յաստւածապաշտութիւն, անդստին ի տղայութենէ խոկան՝ կրթին ի վշտամբերութիւն. հեռանան ի հայրենի բնակութենէն, եւ վարին յանապատ յանշէն երկիր. ոչ իբրեւ չարակնելով նախանձոտք փախուցեալք ի բազմամարդոյ աղքատաց, այլ զի տեսանեն զաշխարհս լի ամենայն չարեաւք, խոյս տան ի խորշս եւ ի ստորոտս անապատ վայրաց։

Զոր տեսանեմք իսկ յաճախ ի կողմանս հարաւոյ բազմութիւն արանց՝ առանց կանանց միաբանութեան, յազգաց եւ ի լեզուաց զմիով վայրաւք հասեալք, ժողովեալք իբրեւ ի հայրենի գաւառս՝ առնեն զբնակութիւնս երկու ընդ երկուս, եւ կամ երեք ընդ երիս, եւ կամ եւս բազումս քան զսոյնս։ Եւ շինեն իւրաքանչիւր խցկունս զատուցեալս ի միմեանց. որմք դուզնաքեայ առ ցրտոյն պահպանութիւն, եւ զոյգ նմին ձեղուն՝ առ արեգական պահպանիլ. յատակք անպաճոյճք՝ շատացեալք խոտեղէն անկողնաւք։ Եւ քանզի բնութիւնս մեր ղուղակ է՝ սիրէ ծածկել զմերկութիւն, առնեն եւ նոքա հանդերձս անպաճոյճս եւ յոյժ գձուձս, կողոբս ամարանի եւ թեղնաւորս ձմերանի. արկանեն եւ աղաբողոնս մեկնաւորս։

Մանաւանդ ի պարտ շրջագայ անդադար պաշտամանն՝ երգս հոգեւորս Հաւրն բոլորեցուն մատուցանեն զուարթ հոգւով։ Վասն ընդդէմ միմեանց զաչս ի վայր արկեալ՝ զծայրս ոտից մատանցն նկատելով, իբր թէ մի կէտ տեսակի ամենեքեան հայեսցին. զաջ ձեռն ի վերայ ծնաւտին եդեալ եւ զահեակն ի վերայ կրծիցն, որպէս կարծեմ ուսեալ ի բնական հարցն։ Երկու են պատուականագոյնք ի մարմնի, կենդանական եւ խոհական, երկոքումք երկոցունց սպասաւորեալ. կենդանական՝ սրտմտականն է հակառակ, իսկ խոհականին՝ արտաբերական բանս։ Արդ ձախուն զերասանակ ի ձեռն ի վերայ աջոյ ծնաւտին եդեալ՝ խոհականին սպաս ունի առ դրան բերման բանին, զի մի՛ այլակութիւն յուղիղ փառատրութիւն խառնեսցի։ Եւ ընդ այսու երկու մասամբքս նահանջին ամենայն զգայութիւնքս. աչք յուղիղ տեսութիւն եւ ականջք ի զգաստ լսողութիւն, միտք ի սուրբ իմաստութիւն եւ այլն ըստ իւրաքանչիւր մասին։

Եւ իբրեւ այսպէս կարգեալք եւ յաւրինեալք, ամենեքեան ի նմանութիւն վեցթեւեան սերովբէից շուրջ պարփակեալք, զձայնս անհատս ի վեր հնչեցուցանեն, եւ աւրնհութիւն եռաչափս ի խորհուրդս միաբանութեան արարչին իւրեանց բոլորեն։ Զտիւն ամենայն պարապեն երգոցն քաղցրութեան, յագեալք եւ զմայլեալք ի կերկուրսն երկնայինս՝ եռլցեալք հասանեն ի ժամ երեկոյին։ Եւ քանզի մարմին ունին ըստ բնութեանս մերում զգայութեանս, ուտեն՝ զի մի՛ քաղցիցեն, եւ ըմպեն՝ զի մի՛ ծարաւեսցեն։

Արդ դու իբրեւ լսիցես զուտելն, մի՛ առ մերս ընթանայցես. զի հաց է նոցա անպաճոյճ եւ բանջար վայրենի՝ զոր համով աղին համեմեն, եւ ջուր յստակ՝ զոր յամպոց բերմանէ ի գուբս ժողովեն։ Սակայն եւ զայս ոչ երբէք ի տուընջեան մատուցանեն ի դարմանս պիտոյից մարմնոց. այլ միաբան պահելով զերկայնութիւն աւուրն, տեղի տան արեգական մտանելոյ. ձգեն երկայնեն զերեկունն, մինչեւ աստեղք յիւրաքանչիւր կայանս պայծառանան. գոհանան իբրեւ ընդ մի բերան ասելով. ի խաւարային ժամու զխաւարային կերակուրս խաւարային մարմնոյս տացուք։

Եւ զայս ասելով, ի ձայն բարձր փառատրեն զսուրբ երրորդութիւն, խնդալից ուրախութեամբ ակըմբին յիւրաքանչիւր տեղիս։ Եւ որպէս ասացաքն՝ ուտեն հաց եւ զոպա, եւ ըմպեն ջուր ցուրտ։ Քանզի գոն ի նոսա ծերք փափկավարք, մատուցանեն ջուր ջերմ, զոր եւ բարեխառն անուանեն. այլ գինի եւ կամ այլ ինչ զանազանեալ, եւ գտանի ոչ ի սուրբ միայնանոցս նոցա։

Եւ յարուցեալ յանպաճոյճ ընթրեացն, միաբանութեամբ ասեն. Փառք քեզ Տէր, փառք քեզ թագաւոր մեր, զի ետուր մեզ կերակուր ուրախութեամբ. լցո զմեզ հոգւով սրբով, զի գտցուք առաջի քո հաճոյք, եւ մի՛ ամաչեսցուք. Զի դու հատուցանես իւրաքանչիւր ըստ գործոց իւրեանց։ Եւ այսպէս տեառնագրելով զինքեանս՝ տան զանձինս սակաւ մի անաւսր քնոյ. զի մի՛ տհալ կերակրովք գեղեցիկ շինուած մարմնոյն շփոթեալ խանգարիցի։ Նա եւ եթէ յամեն եւս ի քունն, երազ հոգեկան տեսանեն, եւ անդէն զանուրջսն մեկնեն իբր զբանս սուրբ մարգարէիցն։

Եւ զարթուցեալք առ հասարակ անդէն ի շրջանս պարուց բոլորին. ոչ հակառակք եւ ոչ ընդդիմացեալք, քաղքր հաւանութեամբ եւ հեզ հանդարտութեամբ։ Առաջնորդք դասուցն հնչումն ձայնի արձակեն, երգս հոգեւորականս քաղցրանուագս փոփոխելով. իսկ այլ կրսերագոյնքն ձայնիցն միտ դնելով, խառնեն զիւրաքանչիւր բարբառսն յարմարելով եւ կազմելով զմիաբանութիւն հնչմանն, զի իբրեւ ի միոջէ բերանոյ ամենայն բազմութիւն ձայնիցն հնչիցէ։ Եւ այսպէս յերկարելով զձայնաւոր պաշտաւնն, ծունր դնեն ամենեքեան, յաղաւթս կան լռութեամբ. եւ ի ձեռն առաջնորդի աղաւթիցն կանգնեալք ամենեքեան զփառատրութիւն կատարեն։

Եւ կատարեալ զտուընջեան պաշտաւնն, լաւ համարեցան զգիշերան վաղայարոյց լինելով մինչեւ յառաւաւտ աղաւթիցն պարապեալք, եւ ընթեռնուն զգիրս սուրբս. Իսկ որք ունին շնորհս վարդապետութեան, առնեն մեկնութիւնս ի մխիթարութիւն լսողացն։ Պատմեն վասն լինելութեան աշխարհի յոչընչէ եղեալ, եւ կարգեալ մի ըստ միոջէ զխրատս բարեաց կարգեն ի լսելիս ժողովրդոցն վկայութեամբ սուրբ գրոց։ Եւ այսպէս ուսուցանելով մինչեւ մոռանալ լսողացն զամենայն իրս աշխարհականս, եւ չյիշել ամենեւիմբ զհարկաւոր կերակուր եւ ըմպելիս։

Եւ այնպէս ուրախացեալք ի սէրն Աստուծոյ, մինչեւ չհամարեալ զինքեանս ի մարմնի, այլ յերկինս. եւ հեշտութեամբ անցուցանեն զերկայնութիւն գիշերոյն մինչեւ յառաւաւտ։ Քանզի սոսկացեալք են յերկրէս եւ զգեցեալք զերկինս։ Ամաչէ մահ առ դրունս նոցա, եւ դառնացան դժոխք յիջանել նոցա։ Կենդանութիւն նոցա դրունք են աղաւթից աշխարհի, եւ ոսկերք նոցա գանձ են ամենայն ապաւինելոց։ Լուր նոցա յորդորիչ է ամենայն հեղգացելոց, եւ գործք նոցա վարդապետութիւն ամենայն կամեցողաց. դասակիցք են հրեշտակաց, եւ աւթեւանք սուրբ երրորդութեանն։

Արդ զայս ամենայն գիտելով, եղբարք, պարտիմք թեւակոխել. եւ զնոյն նախանձ սրբութեան յանձինս բերելով, նմանողք լիցուք այնպիսւոյ բազմագունդ միայնացելոց յաշխարհէ եւ դիմելոց ի քաղաքամայրն վերին, որ ազատ է յախտից երկրաւորաց. քանզի ընկերակիցք են մերոյ բնութեանս, որ զաւրացուցանէ զտկարութիւնս։ Միայն կամեաց, բուռն հար հաւատովք, յուսա, սիրեա եւ կարես տեսանել զայնպիսի նահատութիւն։ Զի ոչ ինչ համեմատ են չարչարանք ժամանակեանք առ կեանսն՝ որ պատրաստեալ է այնպիսի ճգնաւղաց։

Քանզի յոյժ իսկ երկուցեալ եմ ես ընդ հեղգութիւնս մեր. Գրեթէ զամենեսեան տեսանեմ թաւալեալ յերկրաւոր ստացուածս։ Իսկ արդ բնութիւնս իմ ո՞չ կշտամբել յանդիմանէ զիս, եթէ ստեղծայ մերկ, եւ եթէ եդայ ի դրախտին մերկ, եւ եթէ ելի անտի մերկ, եւ եթէ ծնայ մերկ, եւ եթէ անդրէն յերկիր մերկանդամ երթամ։ Արդ եթէ տանել աստի ոչ կարեմք, զի՞ եւս աստէն ի սմին թարթափիմք յաշխարհիս։ Մերկացիր սոսկացիր, ով միայնակեացդ, մի՛ թաւ ամուր ընդունակ լինիր նենգաւոր թշնամւոյն. Գուցէ ի դարան մտեալ մաւտալուտ՝ զքեզ անդէն ի քեզ արշաւեսցէ կողոպտել, զերծանել ի քէն զգանձսն երկնաւորս։ Բաւական համարեաց զքեզ զտերունեան կանոն, ոչ ոք յերկրաւորացս կարէ երկուց տերանց ծառայել. որ յայտնագոյն իսկ ցուցանէ առանց միջնորդի մեկնութեան. «Ոչ կարէք դուք, ասէ, Աստուծոյ հաճոյ լինել եւ Մամովնայի»։

Եւ արդ ես տեսանեմ ի մերում աշխարհիս եւ ոչ զոք ազատեալ յայսպիսի աղետից։ Յետս ընդդէմ ընթերցաք զգեղեցիկ գրեալսն. ի պատճառս ուխտաւորութեան հեռացաք ի սուրբ ծնողացն, եւ արարաք բազում հարս աւտարոտիս. զորս պատուելոյ արժանի էր՝ անարգեցաք, եւ յորս ոչն ունէաք իշխանութիւն դնել մեծարանս՝ զախտ աղետից մերոց յոյժ ծախեցաք։ Ազատացաք ի հարկաց արքունի՝ զորս առանց մեղաց էր հարկիլն, եւ մտաք ընդ հարկաւ ստացուածոց, որ լի են անառակ ագահութեամբ։ Չելաք յանկողինս սուրբ հարսանեաց, եւ արարաք մեզ բարձրագահոյս առաւել քան զաշխարհի։ Փափկանամք յանկողինս յարմարեալս, եւ յածեալ կոծին միտք մեր ի խորհուրդս աղտեղիս զգիշերն ամենայն։

Կաւշիկք ոտից մերոց յանդիմանեն զմեզ, եթէ ոչ են սուրբ ճանապարհք մեր։ Հանդերձք մեր աղաղակեն զգործոց մերոց, եթէ մերկ եմք յերկնաւոր զգեստուցն։ Երիւարք մեր ցուցանեն զմեզ, եթէ ոչ եմք յափշտակելոց ընդ առաջ տեառն ի վերայ աւդոց։ Շինուածք ապարանից մերոց յայտ առնեն, եթէ ոչ ունիմք մեք տաճար առանց ձեռագործի յերկինս, յոր մտանելոց են ամենայն դասք սոսկացելոցն յերկնաւոր ախտից։ Կալուածք անդաստանաց մերոց կշտամբեն զմեզ, եթէ չիք մեր բաժին ի վիճակսն երկնաւորս։

Մրգուզք անյագք եղաք ի կերակուրս, եւ առանց չափոյ արբաք գինի պղտորիչ խորհրդոց եւ մտաց։ Խոր ի քուն ննջեմք ամենեքեան, եւ երազ թուի մեզ ճշմարտութիւն։ Կափուցեալ են աչք մտաց մերոց ի տեսական խորհրդոց, եւ անյագ պակշոտեալ հայել ի կեանս աշխարհիս։ Արգելեալք զլսելիս ի սուրբ ընթերցուածոց, եւ ունկնդիր եմք բառաչման խաշանց մերոց։ Ոչ եկն մեզ հոտ անոյշ ի հոգւոյն սրբոյ, վասն զի սիրեցաք մեք զեւղ ախտալից աշխարհիս։ Ոչ ճաշակեցին քիմք ոգւոց մերոց զկերակուր երկնային, վասն զի պարարեցաք զանձինս մեր ի զանազան խորտիկս։ Մութ է գոյն դիմաց մերոց, վասն զի ոչ զուարթացան երեսք մեր ի խորհուրդս սրբութեան։ Ցաւալից են անդամք մարմնոց մերոց, վասն զի յառաջ քան զմարմինս՝ զոգիս ախտացուցաք։ Գերեզմանաց բռելոց նմանեցաք յանձինս մեր, վասն զի ունայն եմք ի շնորհաց սուրբ հոգւոյն։

Վասն այսորիկ եւ ամենայն չարիք եկին հասին յաւուրս մեր. կենդանեաւ մերով տեսաք զդիակունս անձանց մերոց։ Քաջ նահատակք մեր անկան ի պատերազմի, եւ սուրբ քահանայք մեր խողխողեցան ի ձեռաց անաւրինաց. գեղեցիկ երիտասարդքն զենան ի սպանումն, եւ բազում կուսանք վարեցան ի գերութիւն. գիրգ կանայք անկան ի տառապանս այրութեան, եւ բազում որբք կականին դառնապէս։ Ազատ եկեղեցի անկաւ ի ծառայութիւն հեթանոսաց, եւ սուրբ քահանայք նորա կռփին չարչարին յանաւրէն հարկահանաց։ Բարձեալ է ողորմութիւն յաշխարհէ, եւ հեռացեալ է գութ յիւրաքանչիւր մտաց։ Երկինք ի վերուստ բարկացեալ են, եւ երկիր ի ներքուստ կայ յերերի տատանման։

Շինուածք մեր եղեն գերեզմանք դիականց մերոց, եւ վաստակք ձեռաց մերոց տապալեցան ի վերայ մեր։ Պայթեաց եւ պատառեցաւ թանձրութիւն երկրիս, եւ բազում մարդիկ ի վայր հոսեցին։ Ոչ սպասեաց որդի հաւր, եւ ոչ քոյր զաչս եղբաւր կալաւ, եւ ոչ ել ձայն լալոյ կանանց ի վերայ ծննդոց իւրեանց, վասն զի լքոյց սով զբերանս նոցա։ Հզաւրք խորտակեցան յանկարծակի իբրեւ զմայրս բարձունս Լիբանանու. հնծանք եղեն բարկութեան, եւ ճմլեցան ամենեքեան իբրեւ զողկոյզս ընդ ոտամբ, փոխանակ գինւոյ՝ արիւն անմեղաց ցայտեցաւ ի հանդերձս մեր։ Դառնացաւ քան զղեղի կերակուր ի քիմս մեր, եւ ի քացախ դարձաւ սուրբ ըմպելիք մեր։ Ընդ հարեալսն հարաք ամենեքեան յոգի եւ ի մարմինս մեր, եւ ընդ մեռեալսն զմահ ճաշակեցաք։ Արդ ո՞չ ապաքէն վասն մերոյ հեղգութեան անցին այս անցք չարչարանաց ընդ աշխարհ։

Աւն անդր ի բաց կաց յաշխարհէ, որ վաղդ ելեր մեկնեցար յաղետից սորա. թաւթափեալ ընկեա ի բաց զկեղեւանս ախտալից աշխարհիս։ Մերկեաց իբր զըմբշամարտիկ, աւծ իւղովն Քրիստոսի, զի մի՛ կռուեսցին ի քեզ ձեռք ախոյանին։ Իսկ արդ եթէ հեթանոսք, որ ըմբռնեցան ի տեսական իմաստութիւն, ոչ միայն ի ստացուածոց ի բաց կացին, այլ եւ յաւրինաւոր կերակրոց հրաժարեցին, համառաւտ եւ անպաճոյճ ըմպելեաւք շատացան յանձինս իւրեանց, եւ առաքինի մահուամբ վախճանեցան ի կատարած կենաց իւրեանց, ո՛րչափ եւս առաւել մեք պարտիմք նմանողք լինել սիրելեացն Քրիստոսի, որք հրեշտակակրաւնք զանձինս կարգեցին, խառնելով զինքեանս ի գունդս վերնոցն։

Եկայք եւ մեք, ով միայնացեալք, զաւրէն թշնամեացն մտցուք ի մերն ստացուած իբր յաւտար երկիր, արմատախիլ զծառատունկս թշնամւոյն կոտորեսցուք. իբրեւ զգերի առեալ ծախիցեմք ի նեղեալս զինչս մեր, ոչ զի ատիցեմք զազգականս, այլ զի սիրիցեմք զաղքատսն, որ են զաւրականք Քրսիտոսի եւ ճշմարիտ բարեխաւսք։ Ապա թէ աստէն կապիս ընչիւք, եւ քեզէն վարես զքեզ յանդարձ գերութիւն, ուր չիք անդ գինք փրկանաց։ Փութա փութա ճեպեա, եղբայր, ապրիլ յայնպիսի անողորմ գեհենէ. զի կարիցես հասանել յամուր քաղաքն, ուր ոչ գոյ քեզ կասկած կամ երկեւղ խախտիլ եւ վարիլ ի գերութիւն։

Եւ եթէ եկեսցես զհետ գեղեցիկ վարդապետութեան հարցն, զորս վերագոյնն գծագրեցի քեզ զվարս սուրբ միայնակեցացն, յայնժամ կարասցես համբառնալ զաչս մտացդ առանց ախտից չարչարանաց, հայել եւ տեսանել զքեզ գեր ի վերոյ քան զամենայն երկինս։ Երանի տայցես անձինդ քաջապէս ճողոպրեալ ի վշտալից կենաց աշխարհիս, եւ խառնեսցիս յերամ միայնակեցացն, ի գունդս սրբոց արդարոցն, ի վիճակ առաքելոցն, ի գումարս մարգարէիցն, ի կաճառս մարտիրոսացն, ի բանակս հրեշտակացն եւ ժողովս անդրանկացն, ի մեծ քաղաքն երկնից, ի բազմականսն Աբրահամեան, եւ ի կերակուրս երկնայինս եւ յըմպելիս անկարաւտս։ Դու ես այնուհետեւ մարգարէն, որ ոչ պատուեցար ի մարմնական աշխարհիս. այլ թեւածեալ թռուցար յանմարմին աշխարհի, եւ հանգուցեալ դադարեցեր յանապական ուրախութիւնսն։ Յորս լիցի եւ մեզ՝ վերջին գրչութեամբ աշխատողացս՝ միաբանութեամբ սուրբ ուխտիւս վայելել, շնորհաւքն Տեառն մերոյ Յիսուսի Քրիստոսի, որում փառք յաւեիտեանս. ամէն.

The Birds, the Beasts, and the Bat (from the Fables of Aesop)

Չղջիկան եւ թռչունք
յԱռակք Եզովբոսի

Թէ չես մեծիդ հաւատարիմ,
Անարգ կ’ըլլաս ամէն ազգին։

Թռչուններն ու չորքոտանիները իրարու հետ կռիւ
ունենալովունենալ - to have
պատերազմ բացինպատերազմ բանալ - to open battle
, երբոր երկու դաս
բաժնուեցանբաժնուիլ - to be divided
սկսանսկսիլ - to start
ծեծկուիլծեծկուիլ - to fight
, չղջիկը կամ գիշերահաւը անոնց
կողմէն ելաւկողմէն ելլել - to take the side of
թշնամիներուն կողմն անցաւթշնամիներուն կողմն անցնիլ - to take the side of the enemy
, որ թռչունները
տկար մնանտկար մնալ - to remain weak
, վասն զի անոնց կորուստը կ’ուզէր։ Բայց երբոր տեսաւ թէ յաղթութիւնը թռչուններն ըրին, որ զանոնք
թողուցերթողուլ - to abandon
էր, շատ
զղջացաւզղջալ - to regret
։ Իսկ յաղթող թռչունները, եւ յաղթուած կենդանիները իրաւամբ
բարկացանբարկանալ - to become angry
անոր անշահ անհաւատարմութեանը վրայ, ու
հալածելովհալածել - to hound
պատուիրեցինպատուիրել - to command
որ կենացը մէջ անոնց առջին
չերեւնայերեւնալ - to appear
։ Ասկէ եղաւ որ չղջիկը
չհամարձակիրհամարձակիլ - to dare
ցորեկն երեւնալու, գիշերը միայն
կը թռչիթռչիլ - to fly

Խրատ թո՛ղ առնեն անհաւատարիմ մարդիկ, ու զիրենք շտկեն. վասն զի ասանկները մէկուն քով հաւատարմութիւն չունին, եւ ամէնէն կը նախատուին։

Once upon a time there commenced a fierce war between the Birds and the Beasts; when the Bat, taking advantage of his ambiguous make hoped, by that means, to live secure in a state of neutrality, and save his bacon. It was not long before the forces on each side met, and gave battle; and, their animosities running very high, a bloody slaughter ensued. The Bat, at the beginning of the day, thinking the birds most likely to carry it, listed himself among them; but kept fluttering at a little distance, that he might the better observe, and take his measures accordingly. However, after some time spent in the action, the army of the Beasts seeming to prevail, he went entirely over to them, and endeavoured to convince them, by the affinity which he had to a Mouse, that he was by nature a beast, and would always continue firm and true to their interest. His plea was admitted; but, in the end, the advantage turning completely on the side of the Birds, under the admirable conduct and courage of their general the Eagle, the Bat, to save his life, and escape the disgrace of falling into the hands of his deserted friends, betook himself to flight; and ever since, skulking in caves and hollow trees all day, as if ashamed to show himself, he never appears till the dusk of the evening, when all the feathered inhabitants of the air are gone to roost.


For any one to desert the interest of his country, and turn renegado, either out of fear, or any prospect of advantage, is so notoriously vile and low, that it is no wonder if the man, who is detected in it, is for ever ashamed to see the sun, and to show himself in the eyes of those whose cause he has betrayed. Yet, as there is scarce any vice, even to be imagined, but there may be found men who have been guilty of it, perhaps there have been as many criminals in the case before us, as in any one particular besides, notwithstanding the aggravation and extraordinary degree of its baseness. We cannot help reflecting upon it with horror: but, as truly detestable as this vice is, and must be acknowledged to be, by all mankind, so far are those that practise it from being treated with a just resentment by the rest of mankind, that by the kind reception they afterwards meet with, they rather seem to be encouraged and applauded, than despised and discountenanced, for it.

(Translated into English by Samuel Croxall)


Online Classical Armenian Conjugation Exerciser

Classical Armenian (Grabar) Conjugation Exerciser

Movses Khorenatsi's History of the Armenians: Chapter 19

 Movses Khorenatsi's History of the Armenians
(Translated by Robert Bedrosian)

Book I

Genealogy of Greater Armenia
Chapter XIX

What transpired after the death of Shamiram

Having put everything in order, I shall present to you in this book the greatest men among our people and our greatest ancestors, the stories that concern them and each one's deeds, not inserting anything fictitious or improper, but only what has been taken from books and similarly from wise men learned in these matters. From [these sources] we have attempted to make an accurate collection [relating to] antiquities. And I will say that in this history we adhere to the truth according to our commitment to truthfulness. God knows that our [entire] collection has been made according to these principles. But whether people will praise or criticize it is of no importance to us. Nonetheless, the conformity of the accounts and the equivalence of the numbers of descendants suggest the accuracy of our labor. Having arranged all this in such a fashion, either with [complete] certainty, or with minor deviations from the truth, I shall begin to tell you about further events from the history [called] the Web of Chries.
        Now after the death of Shamiram, caused by her own son Zames, that is, Ninuas, which occurred following the killing of Ara, we can know for certain the order of the following events. Ninuas came to the throne and lived in peace after killing his lascivous mother. It was in his time that the days of Abraham came to an end.


The agreement of the genealogy of our people with those of the Hebrews and Chaldeans down to Sardanapalus, who was called Tawnos Konkoleros.

From the Hebrews


After him, [leaders are listed] not according to family but by their precedence, and all of them descend from Abraham.
        Now when it came about that Joshua killed the Canaanites, [some of them] fled from him to Agras, sailing for Tarsis. [The truth of] this can be seen from the inscriptions on stone pillars, in the land of the Africans, which have survived to this day, on which is written precisely this: "We, the Canaanite lords, fled from the thief Joshua, and came here to dwell." One of them—our most venerable Kananidae—[appeared here] among the Armenians. We made inquiries and found out, accurately, that the generations of the Gnt'uni family undoubtedly descend from him. Moreover, the character of men of this family reveal them to be Canaanites.

[From the Canaanites]

and his descendants.

The Chaldeans

Ar'alios, [who is] Amiwr'os
Xerxes, [who is] Baghe'os

The Armenians

Ara, [son] of Ara.

He is the son of our Ara, called Ara by Shamiram. She entrusted him with the overseership of our land. From him [descend]:







In his time lived Joshua son of Naw.


They say about him that he lived in the time of Belok'os and that he caused senseless riots and died in them.


He was sent by Tewtamos to help Priam with the Ethiopian army and was killed by the braves of the Hellenes.




Ծննդաբանութիւն Հայոց Մեծաց

Գլուխ ԺԹ

Որ ինչ զկնի մահուանն Շամիրամայ


Յարմարեալ զամենայն կարգեցից քեզ ի գիրսս յայսոսիկ զազգիս մերոյ աւագագոյն արս եւ զնախնիս, եւ որ ինչ վասն նոցա զրոյցք եւ իրականութիւնք իւրաքանչիւր, ոչ ինչ կամաց մտածական եւ ոչ ինչ անպատշաճ ի սմա յաւրինելով բան, այլ որ ինչ ի գրոց իսկ. ըստ նմանեացն ապա եւ որ ինչ ի բանից արանց իմաստնոց եւ յայսոսիկ քաջախոհաց, յորոց մեք արդարապէս ջանացաք հաւաքել զհնագրութիւնս: Եւ ասեմք լինել արդարաբան ի պատմութեանս յայսմիկ ըստ մերոյ յաւժարութեան եւ ուղղամտութեան. իսկ ըստ որոց հաւաքումնն` Աստուծոյ լինել յայտնիս, եւ մարդկան գովելիս կամ բասրելիս. մեք այնոցիկ աւտար եւ ի բաց կացեալ: Բայց զուգութիւն բարբառոց եւ հաւասարութիւն թուոյ կարգի պատանեացն` զճշմարտութիւն աշխատասիրութեանս մերոյ ակնարկէ: Եւ այսոցիկ այսպէս կարգելոց, կամ հաւաստի եւ կամ դոյզն ինչ կասեալ յարդարոյն` սկսայց քեզ եւ որ ինչ զկնի այսոցիկ ի Հիւսման պատմութենէ Պիտոյից:

Արդ` յետ մահուանն Շամիրամայ ի Զամեսեայ որդւոյ իւրմէ, որ է Նինուաս, որ եղեւ յետ սպանանելոյն զԱրայն, այսպէս հաւաստեաւ գիտասցուք զկարգ բանից: Թագաւորէ Նինուաս, սպանեալ զմայրն հեշտասէր եւ խաղաղական կեցեալ. եւ առ սովաւ Աբրահամու աւուրք բաւեալք:




Համեմատութիւն ծննդաբանութեան ազգիս մերոյ ընդ Եբրայեցւոցն եւ ընդ Քաղդէացւոցն մինչեւ ցՍարդանապաղդոս, որ կոչէր Թաւնոս Կոնկողերոս:











Ի սմանէ յառաջ` ոչ ըստ ազգի, այլ ըստ յառաջադիմութեան արանց. զի եւ ամենեքեան յԱբրահամէ: Ի սատակել սորա զՔանանացիս` անցին ի սմանէ փախստականք յԱգռաս, նաւելով ի Թարսիս. եւ այս յայտնի է դրոշմամբն, որ յարձանսն Ափրիկեցւոց աշխարհին գրեալ կան մինչեւ ցայսաւր ժամանակի արդարապէս այսպէս. «Ի Յեսուայ գողոյ փախուցեալ՝ մեք նախարարք Քանանացւոց եկաք բնակել աստ: Յորոց մի եւ Քանանիդաս պատուականագոյն մեր ի Հայս: Եւ ստուգեալ հաւաստի գտաք զսերունդս ազգին Գնթունեաց ի սմանէ առանց հակառակութեան լեալ. զայս եւ բարք արանց ազգին յայտնեն` Քանանացի գոլ:

















Դաւիթ, եւ որ ի կարգին։





Առալիոս, որ Ամիւռոս։

Քսերքսէս, որ եւ Բաղէոս։

































Արայեան Արայ:

Սա մերոյն Արայի որդի, Արայ ի Շամիրամայ կոչեցեալ, եւ զգործ վերակացութեան աշխարհիս նմա հաւատացեալ:

Իսկ նորա` Անուշաւան:






Առ սովաւ Յեսու որդի Նաւեայ:




Զսմանէ ասեն լինել առ Բելոքոսիւ եւ ամբոխս իմն արարեալ անխորհուրդս եւ մեռանել ի նմին:












Սա աւգնական Պռիամու ի Տեւտամայ առաքեալ ընդ եթովպացի զաւրուն` մեռանի ի քաջացն Հելլենացւոց: