Movses Khorenatsi's History of the Armenians: Chapter 13 (Book 2)

Movses Khorenatsi's History of the Armenians

(Translated by Robert Bedrosian)

Book II

The Middle Portion of the History of Our Ancestors


The Armenian Antilibrary eBook of Movses Khorenatsi's History of the Armenians

Testimonies from other historians about the empire of Artashe's and his taking Croesus prisoner.

Greek historians—not one or two but many of them—also speak of these [events]. Being doubtful about these same events, we made many investigations because we had heard from some histories that [it was] Cyrus [not Artashe's] who had killed Croesus and had destroyed the Lydian kingdom. Also related [by some historians] is the rivalry of Croesus and Nectanebo. According to Manetho, this same Nectanebo is said to have been the last king of Egypt, while others have called him the father of Alexander. But we have found the period of Croesus to be two hundred years before that of Nectanebo, while Nectanebo's period is more than another two hundred years before that of Artashe's the First, king of the Armenians.

However, there are many who say that it was our Artashe's who captured Croesus and narrate this convincingly, and I agree with them. Polycrates puts it this way: "To me, Artashe's the Parthian is superior to Alexander the Macedonian, because while remaining in his own land he [was able] to rule over Thebes and Babylon; and without crossing the Halys River he destroyed the Lydian army and captured Croesus. Furthermore, [even] before arriving in Asia he was declared [the victor] in the fortress of Attica. Alas for his fate! If only he had died [ruling] in his lordship and not in flight!"

Evagaros, [who] is in agreement with him, says: "The war of Alexander and Darius is minor compared to that [fought by] Artashe's. For in the first case, the light of day was obscured by the dust, but in the latter [Artashe's himself] hid and darkened the sun by his volleys of arrows, turning mid-day into an artificial night. He did not allow the Lydians to flee and bring the news, but even their king, Croesus, he ordered to be placed in a cauldron. Because of him the streams did not fill up the river [they debouched into], since due to [the water] being consumed [by his soldiers] it lowered down to its winter level. Due to the multitude of his army, he rendered the use of numbers inadequate so that there was need for measurement rather than counting. At this [Artashe's] was not boastful, but wept, saying: 'Alas for my transitory glory.'"

Scamandros also wrote [about Artashe's] as follows: "The prideful Croesus, king of the Lydians, was fooled by the response of the Pythian oracle [which said]: 'Croesus, after crossing the Halys River, will destroy principalities.' [Croesus,] thinking that this referred to others, ended up destroying himself. For Artashe's the Parthian seized [Croesus] and ordered that he be thrown into an iron cauldron. Croesus, recalling the words of Solon of Athens, began to speak in his own language: "O Solon, Solon! Wisely you said that a person should not be adjudged happy until his death." Those who were nearby heard this and told Artashe's that Croesus was invoking some new deity. Artashe's had mercy and ordered them to bring and interrogate him. When [Artashe's] learned what [Croesus] had cried out, he ordered that he be spared torments.

[On the same topic], Phlegonius wrote: "The most powerful of all kings was the Parthian Artashe's. Not only did he put the Lydians to flight and capture Croesus, but in the Hellespont and in Thrace he changed the nature of the elements. Travelling over land, he was taken along as if sailing on the sea; while [when travelling] over the sea, he marched as if on foot. He threatened the Thessalians and his renown astounded the Hellenes. [Artashe's] destroyed the Lacedemonians, and put the Phocians to flight. The Locrians surrendered, the Bithynians were [made] a part of his forces; all Hellas feared him. And yet, a short time later his disasters surpassed everyone's. [Compared with other kings in flight], Cyrus was not so unfortunate [when he fled after] warring against the Massagetae. Darius, fleeing from the Scythians, did not suffer so many misfortunes, nor did Cambyses [fleeing] from the Ethiopians. Less [devastating] was [the fate of] Xerxes, who went against Hellas with an army [but was defeated] and escaped alive by a hairsbreadth, leaving them his treasures and tents. But he [Artashe's], prideful because of his very great victories, was killed by his own army."

Now I regard these accounts as trustworthy. As for that Croesus, who is [said to have lived in] the time of Cyrus or Nectanebo, either he is a fictitious person, or else many kings bore the same name, as is often the case.


Բան միջակ պատմութեան մերոցն նախնեաց։


Վկայութիւնքվկայութիւն: Eng: witness տիեզերակալութեաննտիեզերակալութիւն: Eng: universal dominion Արտաշիսիprop. եւեւ: conj. Eng: and կապելոյնկապել: verb.inf.gen.dat.abl.def./ Eng: tie զԿրիւսոս,prop. յայլոցայլ: Eng: other/but պատմագրաց:պատմագիր: Eng: historian

Զայսայս (սա): Eng: this ասացեալասել: Eng: say պատմագրացնպատմագիր: Eng: historian Յունաց,prop. ոչոչ: part. Eng: not միոյմի (մէկ): num. Eng: one կամկամ: conj. Eng: or երկուց,երկու: num. Eng: two այլայլ: Eng: other/but բազմաց.բազում: Eng: many ընդընդ: prep. Eng: with, during, for որոր: Eng: who, which տարակուսեալտարակուսել: Eng: doubt մեր`մեր: Eng: our բազումբազում: Eng: many խոյզխոյզ: Eng: search խնդրոյխնդիր: Eng: request արարաք:առնել: Eng: make Քանզիքանզի: conj. Eng: for լուաքլսել: Eng: hear իի: prep. Eng: in, at, to, from պատմութեանցպատմութիւն: Eng: history ոմանց`ոմն: Eng: someone, a certain Կիւրոսիprop. սպանեալսպանանել: Eng: kill զԿրիւսոսprop. եւեւ: conj. Eng: and բարձեալբառնալ: Eng: lift, bring, remove զթագաւորութիւննթագաւորութիւն: Eng: kingdom Լիւդացւոց:prop. Եւեւ: conj. Eng: and դարձեալդարձեալ: adv. Eng: again պատմիպատմել: Eng: tell առարկութիւննառարկութիւն: Eng: objection Կրիւսեայprop. եւեւ: conj. Eng: and Նեքտանեբայ.prop. եւեւ: conj. Eng: and էլինել: Eng: be Նեքտանեբոսսprop. այսայս (սա): Eng: this վերջինվերջին: Eng: last թագաւորթագաւոր: Eng: king Եգիպտացւոց,prop. իի: prep. Eng: in, at, to, from Մանեթոսէprop. պատմեալ,պատմել: Eng: tell զորոր: Eng: who, which ոմանքոմն: Eng: someone, a certain հայրհայր: Eng: father Աղեքսանդրիprop. ասացին:ասել: Eng: say Եւեւ: conj. Eng: and գտանեմքգտանել: Eng: find զժամանակսժամանակ: Eng: time Կրիւսոսիprop. երկերիւրերկերիւր: num. Eng: two-horned ամաւամ: Eng: year յառաջյառաջ: Eng: forward քանքան: conj./prep. Eng: than զՆեքտանեբայն,prop. իսկիսկ: conj./ Eng: but, and զՆեքտանեբայprop. ժամանակսժամանակ: Eng: time աւելիաւելի: Eng: more եւսեւս: adv. Eng: again երկերիւրերկերիւր: num. Eng: two-horned ամաւամ: Eng: year յառաջյառաջ: Eng: forward եղեալլինել: Eng: be քանքան: conj./prep. Eng: than զառաջնոյնառաջին: Eng: first Արտաշիսիprop. թագաւորիթագաւոր: Eng: king Հայոց:prop.

Բայցբայց: conj. Eng: but քանզիքանզի: conj. Eng: for բազումքբազում: Eng: many են,լինել: Eng: be որոր: Eng: who, which ասենասել: Eng: say զԿրիւսոսprop. մերոյմեր: Eng: our Արտաշիսիprop. կալեալ,ունել: Eng: have, take եւեւ: conj. Eng: and ոճովոճ: Eng: style իմնիմն: Eng: a certain պատմեն`պատմել: Eng: tell եսես (ինքս): Eng: I հաւանեալհաւանել: Eng: approve եմ:լինել: Eng: be Քանզիքանզի: conj. Eng: for ասէասել: Eng: say Պոլիկրատէսprop. այսպէս.այսպէս: adv. Eng: this way «Վեհվեհ: Eng: sublime ինձես (ինքս): Eng: I Արտաշէսprop. Պարթեւprop. քանքան: conj./prep. Eng: than զՄակեդոնացինprop. Աղեքսանդր,prop. զիզի: conj. Eng: that կալովկալ (կանգնել): verb.inf.ins. Eng: stand յիւրումիւր: Eng: his/her աշխարհին`աշխարհ: Eng: world իշխեացիշխել: Eng: rule Թեբայprop. եւեւ: conj. Eng: and Բաբելոնի.prop. եւեւ: conj. Eng: and չեւչեւ: conj. Eng: until ընդընդ: prep. Eng: with, during, for Ալիւսprop. գետգետ: Eng: river անցեալ`անցանել: Eng: pass զլիւդականնprop. սատակեացսատակել: Eng: die (animal) զզաւրս,զօր: Eng: army, force եւեւ: conj. Eng: and կալաւունել: Eng: have, take զԿրիւսոս.prop. եւեւ: conj. Eng: and յառաջյառաջ: Eng: forward քանքան: conj./prep. Eng: than յԱսիայprop. հասանելն`հասանել: verb.inf.nom.acc.loc.def. Eng: arrive յԱտտիկէprop. դղեկինդղեակ: Eng: castle քարոզեցաւ:քարոզել: Eng: preach Աւա՜ղաւաղ: intj. Eng: woe բախտին.բախտ: Eng: fate միայնմիայն: Eng: only թէթէ: conj. Eng: that իի: prep. Eng: in, at, to, from տէրութեաննտէրութիւն: Eng: dominion եւեւ: conj. Eng: and ոչոչ: part. Eng: not իի: prep. Eng: in, at, to, from փախստեանփախուստ: Eng: flight էրլինել: Eng: be վախճանեալ:վախճանել: Eng: die

Հանգոյնհանգոյն: Eng: like դմինդոյն: Eng: that ասէասել: Eng: say Եւագարոս.prop. «Փոքրփոքր: Eng: little Աղեքսանդրիprop. եւեւ: conj. Eng: and Դարեհիprop. պատերազմնպատերազմ: Eng: war առառ: prep. Eng: by, near Արտաշիսիprop. բաղդատեալ.բաղդատել: Eng: compare քանզիքանզի: conj. Eng: for նոցայննա: Eng: s/he, they ոչոչ: part. Eng: not իի: prep. Eng: in, at, to, from փոշւոյնփոշի: Eng: dust մաքուրմաքուր: Eng: clean երեւէրերեւել: Eng: appear լոյսլոյս: Eng: light տուընջեանն.տիւ: Eng: day այլայլ: Eng: other/but սասա: Eng: this one ծածկեացծածկել: Eng: cover նետաձգութեամբննետաձգութիւն: Eng: archery եւեւ: conj. Eng: and ստուերացոյցստուերացուցանել: Eng: make dim զարեգակն,արեգակն: Eng: sun ձեռագործձեռագործ: Eng: hand-made գիշերգիշեր: Eng: night զմիջաւրէիւմիջօրեայ: Eng: mid-day արարեալ:արարեալ: Eng: make Ոչոչ: part. Eng: not փախստեայ`փախստեայ: Eng: refuge համբաւաբերհամբաւաբեր: Eng: messenger Լիւդացւոցնprop. թողեալ.թողուլ: Eng: forgive, permit այլայլ: Eng: other/but եւեւ: conj. Eng: and զթագաւորնթագաւոր: Eng: king նոցիննոյն: Eng: same զԿրիւսոսprop. իի: prep. Eng: in, at, to, from տապակիտապակ: Eng: frying pan հրամայեացհրամայել: Eng: order կացուցանել:կացուցանել: verb.inf.nom.acc.loc. Eng: stand Վասնվասն: prep. Eng: about, for the sake of սորասա: Eng: this one եւեւ: conj. Eng: and ոչոչ: part. Eng: not ուղխքուղխ: Eng: mountain stream զգետնգետ: Eng: river ստուարացուցին,ստուարացուցանել: Eng: thicken արբմամբնարբումն: Eng: get drunk իի: prep. Eng: in, at, to, from ձմեռնայինձմերային: Eng: winter նուազութիւննուազութիւն: Eng: scarcity իջուցանելով.իջուցանել: verb.inf.ins. Eng: lower վասնվասն: prep. Eng: about, for the sake of զիզի: conj. Eng: that եւեւ: conj. Eng: and զթուոցնթիւ: Eng: number եցոյցցուցանել: Eng: show տկարտկար: Eng: weak լինել`լինել: verb.inf.nom.acc.loc. Eng: be բազմութեամբբազմութիւն: Eng: multitude զաւրացն,զօր: Eng: army, force մինչմինչ: conj. Eng: while զիզի: conj. Eng: that չափոյչափ: Eng: measure պէտքպէտ: Eng: need եղենլինել: Eng: be առաւելառաւել: adv. Eng: more քանքան: conj./prep. Eng: than զհամարոյ:համար: Eng: number Նանա: Eng: s/he, they ընդընդ: prep. Eng: with, during, for այսայս (սա): Eng: this ոչոչ: part. Eng: not հպարտացաւ,հպարտանալ: Eng: become proud այլայլ: Eng: other/but արտասուեացարտասուել: Eng: cry ասելով.ասել: verb.inf.ins. Eng: say «Աւա՜ղաւաղ: intj. Eng: woe փառացսփառք: Eng: glory անցաւորի»:անցաւոր: Eng: passerby, ephemeral

Գրէգրել: Eng: write եւեւ: conj. Eng: and Սկամադրոսprop. այսպէս.այսպէս: adv. Eng: this way «Խաբկանքխաբկանք: Eng: deception լինէինլինել: Eng: be հպարտացելոյնհպարտանալ: Eng: become proud Լիւդացւոցprop. Կրիւսեայ`prop. Պիւթիայprop. հարցուկնհարցուկ: Eng: divination պատասխանելով.պատասխանել: verb.inf.ins./ Eng: answer «Կրիւսոսprop. անցեալանցանել: Eng: pass ընդընդ: prep. Eng: with, during, for Ալիւսprop. գետ`գետ: Eng: river քակեսցէքակել: Eng: take apart զիշխանութիւնս:իշխանութիւն: Eng: power Զորոր: Eng: who, which նորանա: Eng: s/he, they զաւտարացօտար: Eng: foreign կարծեցեալ`կարծել: Eng: think զինքնինքն: Eng: he, she, self քակէ.քակել: Eng: take apart քանզիքանզի: conj. Eng: for կալեալունել: Eng: have, take զնանա: Eng: s/he, they Պարթեւինprop. Արտաշիսիprop. հրամայեացհրամայել: Eng: order հանելհանել: verb.inf.nom.acc.loc. Eng: take out, bring forth յերկաթեղէներկաթեղէն: Eng: iron տապակ:տապակ: Eng: frying pan Իսկիսկ: conj./ Eng: but, and Կրիւսոսիprop. յիշեալյիշել: Eng: remember զբանսնբան: Eng: word Սողոնիprop. Աթենացւոյ,prop. ասէասել: Eng: say յիւրիւր: Eng: his/her լեզուն.լեզու: Eng: tongue «Ո՜վով: intj. Eng: o! Սողոնprop. Սողոն,prop. գեղեցիկսգեղեցիկ: Eng: beautiful բարբառեցար,բարբառել: Eng: cry ոչոչ: part. Eng: not երանելերանել: verb.inf.nom.acc.loc. Eng: happy զբարեբախտութիւնբարեբախտութիւն: Eng: good fortune մարդոյմարդ: Eng: man մինչեւմինչեւ: conj. Eng: until իի: prep. Eng: in, at, to, from վախճան:վախճան: Eng: end, death Եւեւ: conj. Eng: and լուեալլսել: Eng: hear որքոր: Eng: who, which մերձնմերձ: Eng: near կային`կալ (կանգնել): Eng: stand պատմեցինպատմել: Eng: tell Արտաշիսի,prop. եթէեթէ: conj. Eng: that, if զնորնոր: Eng: new ոմնոմն: Eng: someone, a certain աստուածաստուած: Eng: God կարդայկարդալ: Eng: read Կրիւսոս:prop. Եւեւ: conj. Eng: and գթացեալգթալ: Eng: pity Արտաշիսի`prop. հրամայեացհրամայել: Eng: order ածել.ածել: verb.inf.nom.acc.loc. Eng: drive եւեւ: conj. Eng: and հարցեալհարցանել: Eng: ask եւեւ: conj. Eng: and ուսեալ,ուսանել: Eng: learn թէթէ: conj. Eng: that զի՛նչինչ (ի): Eng: what էլինել: Eng: be որոր: Eng: who, which աղաղակեացն`աղաղակել: Eng: cry հրամայեացհրամայել: Eng: order ներելներել: verb.inf.nom.acc.loc. Eng: forgive զտանջանսն:տանջանք: Eng: torture

Գրէգրել: Eng: write եւեւ: conj. Eng: and Փղեգոնիս.prop. «Ամենեցունամենեքին: Eng: all թագաւորացթագաւոր: Eng: king հուժկուհուժկու: Eng: vigorous եղեալլինել: Eng: be Պարթեւնprop. Արտաշէս,prop. ոչոչ: part. Eng: not միայնմիայն: Eng: only զԼիւդացիսprop. վանեալվանել: Eng: ward off եւեւ: conj. Eng: and զԿրիւսոսprop. կապեալ,կապել: Eng: tie այլայլ: Eng: other/but յԵլէսպոնտոսprop. եւեւ: conj. Eng: and իի: prep. Eng: in, at, to, from Թրակէprop. զտարերցնտարր: Eng: element փոխեացփոխել: Eng: change զբնութիւն.բնութիւն: Eng: nature ծովագնացծովագնաց: Eng: sea-going ընդընդ: prep. Eng: with, during, for երկիրերկիր: Eng: earth, land բերեալբերել: Eng: bring լինէր,լինել: Eng: be եւեւ: conj. Eng: and ընդընդ: prep. Eng: with, during, for ծովծով: Eng: sea հետեւակելով.հետեւակել: verb.inf.ins./ Eng: march Թեթաղացւոցնprop. սպառնալով,սպառնալ: verb.inf.ins. Eng: threaten եւեւ: conj. Eng: and համբաւնհամբաւ: Eng: reputation հիացուցանէրհիացուցանել: Eng: astonish զՀելլենականն:prop. Կործանեացկործանել: Eng: destroy զԼակեդեմոնացիս,prop. փախոյցփախուցանել: Eng: put to flight զՓոկէացիս.prop. Ղովկրացիքprop. անձնատուրքանձնատուր: Eng: selfless եղեն,լինել: Eng: be Բիւտացիքprop. մասնմասն: Eng: part ենլինել: Eng: be իի: prep. Eng: in, at, to, from կազմածոյկազմած: Eng: effects, equipment նորա.նա: Eng: s/he, they առառ: prep. Eng: by, near հասարակհասարակ: Eng: common նմանա: Eng: s/he, they Ելլադայprop. մատուցանէրմատուցանել: Eng: offer զահն:ահ: Eng: fear Յետյետ: post. Eng: after փոքուփոքր: Eng: little ժամանակիժամանակ: Eng: time ժամանակիժամանակ: Eng: time աղէտքաղէտ: Eng: catastrophe անցինանցանել: Eng: pass զամենեքումբք.ամենեքեան: Eng: all ոչոչ: part. Eng: not այնքանայնքան: Eng: that much թշուառացաւթշուառանալ: Eng: be wretched Կիւրոսprop. ընդընդ: prep. Eng: with, during, for Մասքութսprop. պատերազմելով,պատերազմել: verb.inf.ins./ Eng: make war ոչոչ: part. Eng: not այսպիսիայսպիսի: Eng: such կիրսկիր: Eng: lime կրեացկրել: Eng: bear Դարեհprop. իի: prep. Eng: in, at, to, from Սկիւթացւոցնprop. փախուստն,փախուստ: Eng: flight եւեւ: conj. Eng: and ոչոչ: part. Eng: not Կամբիւսէսprop. յԵթովպացիս.prop. փոքրփոքր: Eng: little իի: prep. Eng: in, at, to, from Քսերքսինprop. յԵլլադայprop. զաւրուզօր: Eng: army, force երթալն,երթալ: verb.inf.nom.acc.loc.def. Eng: go թողլովթողուլ: verb.inf.ins. Eng: forgive, permit նոցանա: Eng: s/he, they զգանձսգանձ: Eng: treasure եւեւ: conj. Eng: and զխորանս,խորան: Eng: altar, tabernacle միայնմիայն: Eng: only կենդանիկենդանի: Eng: living փախուցեալփախուցանել: Eng: put to flight մազապուր:մազապուրծ: Eng: escape by hair's breadth Այլայլ: Eng: other/but սասա: Eng: this one մեծամեծմեծամեծ: Eng: great յաղթանակաւքյաղթանակ: Eng: victory պանծացեալ`պանծալ: Eng: proud իի: prep. Eng: in, at, to, from յիւրոցիւր: Eng: his/her զաւրացնզօր: Eng: army, force խողխողի:խողխողել: Eng: butcher

Արդ`արդ: adv. Eng: now եսես (ինքս): Eng: I հաւատարմութեանհաւատարմութիւն: Eng: trustworthy արժանիարժանի: Eng: worthy համարիմհամարել: Eng: consider զայսոսիկայս (սա): Eng: this պատմութիւնս.պատմութիւն: Eng: history եւեւ: conj. Eng: and զայնայն: Eng: that Կրիւսոս,prop. որոր: Eng: who, which առառ: prep. Eng: by, near Կիւրոսիւprop. եւեւ: conj. Eng: and կամկամ: conj. Eng: or Նեքտանեբաւնprop. պատմին,պատմել: Eng: tell կա՛մկամ: conj. Eng: or սուտսուտ: Eng: false լեալլինել: Eng: be եւեւ: conj. Eng: and կամկամ: conj. Eng: or միովմի (մէկ): num. Eng: one անուամբանուն: Eng: name բազումբազում: Eng: many թագաւորացթագաւոր: Eng: king վարեալ,վարել: Eng: conduct, till որպէսորպէս: adv. Eng: as յոլովիցյոլով: Eng: much էլինել: Eng: be սովորութիւն:սովորութիւն: Eng: custom


Popular posts from this blog

Learn Classical Armenian!

Movses Khorenatsi's History of the Armenians

In Defense of Civilization