Yeghishe's History of the Vartanants Saints: Chapter 2 (Part A)

Եղիշէի
Պատմութիւն Սրբոցն Վարդանանցն

Yeghishe's
History of the Vartanants Saints

Translated by Beyon Miloyan

ԳԼՈՒԽ Բ. ԻՐԱՑՆ ՊԱՏԱՀՈՒՄՆ ՅԻՇԽԱՆԷՆ ԱՐԵՒԵԼԻՑ

CHAPTER II: WHAT TRANSPIRED BECAUSE OF THE RULER OF THE EAST


Որոց ոգիքն թուլացեալ են յերկնաւոր առաքինութենէն՝ յոյժ ընդ ահիւ անկեալ է բնութիւն մարմնոյ. յամենայն հողմոյ շարժի, եւ յամենայն բանէ խռովի, եւ յամենայն իրաց դողայ. երազագէտ է այնպիսին ի կեանս իւրում, եւ յանգիւտ կորուստն յուղարկի ի մահուան իւրում։

Those whose souls are slack in heavenly virtue have had their corporeal natures fall into dread; shaken by every wind, perturbed by every word, made to tremble at every turn, such a person dreams throughout life and is sent to his irretrievable destruction at death.


Որպէս եւ ասաց ոմն ի հնումն, մահ ոչ իմացեալ՝ մահ է, մահ իմացեալ՝ անմահութիւն է։ Որ զմահ ոչ գիտէ, երկնչի ի մահուանէ. իսկ որ գիտէ զմահ, ոչ երկնչի ի նմանէ։

As someone of old said, “Death not understood is mortality; death understood is immortality.” He who does not know death fears it, but he who knows death is not afraid of it.


Եւ այս ամենայն չարիք մտանեն ի միտս մարդոյ յանուսումնութենէ։ Կոյր զրկի ի ճառագայթից արեգական, եւ տգիտութիւն զրկի ի կատարեալ կենաց։

All these evils enter people’s minds through a lack of learning. As blindness deprives one from the light of the sun, so does ignorance deprive one from living a consummate life.


Լաւ է կոյր աչաւք քան կոյր մտաւք։ Որպէս մեծ է ոգի քան զմարմին՝ այսպէս մեծ է տեսաւորութիւն մտաց քան զմարմնոց։

But it is better to be blind of eyes than blind of mind, for just as the soul is greater than the body, so too is the vision of the mind greater than the body's.


Եթէ ոք կարի առաւելեալ իցէ աշխարհական մեծութեամբ, եւ մտաւքն աղքատագոյն, այնպիսին ողորմելի է քան զբազումս. որպէս եւ տեսանեմք իսկ՝ ոչ միայն ի չափաւոր մարդիկ, այլ եւ յոր մեծն է քան զամենայն։

If one can abound in worldly greatness, yet be of penurious mind, then he is more pitiable than most; we see the same not only among the average person, but also in the one who ranks above all:


Թագաւոր եթէ ոչ ունի զիմաստութիւն աթոռակից իւր, ոչ կարէ ի վիճակին իւրում վայելուչ գոլ։ Իսկ եթէ առ մարմնաւորս այսպէս, ո՜րչափ եւս առաւել առհոգեւորն։ Բոլոր մարմնոյս հոգի է կենդանութիւն, իսկ մարմնոյ եւ հոգւոյ միտք են կառավար. եւ որպէս առ մի մարդ՝ այսպէս առ բոլոր աշխարհս։

If a king does not rule with wisdom, then he cannot be favored in his rank. And if it is so in the physical realm, then it is much more so in the spiritual! The entire body is animated by the soul, and the body and the soul are driven by the mind: It is so for one man as it is for all the world.


Թագաւոր ոչ զիւրն միայն տացէ պարտիս, այլ եւ որոց եղեւ պատճառք ի կորուստ։ Բայց մեք թէպէտ եւ ոչ ունիմք հրաման բամբասել զիշխանս, եւ ոչ գովողք կարեմք լինել այնմիկ՝ որ աստուածամարտն լինիցի։

And a king is not only accountable for himself, but also for those whom he has been a cause of destruction. But although we are not permitted to speak against the ruler, neither can we praise a man who would fight against God.


Այլ զանցսիրացն պատմեմ, որ ի նմանէ ընդ սուրբ եկեղեցիսն էանց, եւ ոչ դանդաղիմ. ոչ բամբասասէր մտաւք, այլճշմարտութեամբ զելս իրացն ասելով ոչ լռեցից։

Now let me recount what happened because of what he did against the holy church, and without delay: not with the intent of condemning him, but so as not to be silent from delivering the truth about what happened.


Ոչ ի կարծ ընդոստուցեալ, եւ ոչ ի լուր զարթուցեալ. այլ ես ինքնին անձամբ անդէն ի տեղւոջն պատահեցի եւ տեսի եւ լուայ զձայն բարբառոյ յանդգնաբար խաւսելով. իբրեւ զհողմ սաստիկ՝ զի բախիցէ զծով մեծ, այնպէս շարժէր եւ տատանէր զամենայն բազմութիւն զաւրաց իւրոց։

Nor do I do this to stir suspicion or awaken rumors. For I myself happened to be there and saw and heard the sound of his impudent voice, and as the powerful wind stirs the great sea, so did he rouse and excite the multitude of his forces.


Եւ հանդէս առնէր ամենայն ուսմանց, եւ ընդաճէր զմոգութիւնն եւ զքաւդէութիւնն եւ զամենայն ուսմունս աշխարհին իւրոյ։ Արկանէր ի ներքս եւ զքրիստոնէութիւն կեղծաւորութեամբ, եւ ասէր զայրացեալ մտաւք. «Հարցէք, քննեցէք, տեսէք. թող որ լաւն է՝ընտրեալ կալցուք»։ Եւ փութայր որ ինչ ի մտին էր, զի վաղվաղակի կատարեսցէ։

He reviewed all their doctrines and propagated Magiansm, divination and all the doctrines of his land. He deceitfully brought up Christianity among these, and said with rage: “Probe, examine and observe these, and let us hold fast to the good,” but then hurried to immediately carry out what he had in his mind.


Իսկ ի կողմանց կողմանց քրիստոնեայքն, որ ի զաւրուն էին, իմացան զհուրն որ ի ծածուկ վառեալ բորբոքէր, եւ կամէր հրդեհել զլերինս եւ զդաշտս առհասարակ։

Then the Christians who were in different parts of the army came to understand that there was a fire that had been burning in secret, and that it threatened to burn up everything from the mountains to the valleys.


Ջեռան եւ նոքա անծախական հրովն, եւ սաստկապէս պատրաստեցան առ ի փորձութիւն գաղտնի մեքենայիցն։

They, too, burned with an unquenchable fire, boldly preparing themselves for the trials of the king’s secret machinations.


Սկսան այնուհետեւ բարձր բարբառով, սաղմոսիւք եւ երգովք հոգեւորաւք եւ մեծապայծառ վարդապետութեամբ յայտ յանդիման մեծի բանակին զպաշտաւնն ցուցանել. եւ աներկիւղ առանց զանգիտելոյ՝ ո՛ ոք եւ երթայր առ նոսա, ուսուցանէին կամակար։ Եւ Տէր յաջողէր նոցա նշանաւք եւ արուեստիւք. քանզի բազում հիւանդք ընդունէին զբժշկութիւն ի հեթանոսական զաւրուէն։

They began thereafter to loudly sing psalms and other spiritual songs and performed brilliant teachings and acts of worship before the great army. They fearlessly and willingly taught anyone who came to them, and the Lord prospered them with signs and wonders, for many of those who were ill in the army of the heathens were healed.


Իսկ անաւրէն իշխանն իբրեւ գիտաց եթէ յայտնեցաւ խորամանկութիւն խորհրդոյն, եւ պատրաստեալ հուրն՝ մինչչեւ ուրուք ի նա փչեալ՝ վառումն նորայայտնի իմացաւ երկիւղածացն Աստուծոյ, սկսաւ ծածուկ նետիւք խոցոտել զմիտս իւրոյ չարութեանն. եւ անբժշկական վէրս յոգիս եւ ի մարմինս տեսանէր։

When the ungodly ruler saw that his cunning purpose had become known, and that the fire that he had prepared became known to those who fear God before anyone had even fanned the flames, he began to pierce his own evil mind with hidden arrows, thus inflicting incurable wounds to his soul and body.


Մերթ շանթէր գալարէր իբրեւ զաւձ թիւնաւոր, մերթ պարզէր գոչէր իբրեւ զառիւծ զայրացեալ. գելոյր, գլորէր, տապալէր երկդիմի մտաւք եւ զխորհուրդս կամացն կամէր կատարել։

Bursting and coiling like a poisonous serpent, rising and roaring like a raging lion, he writhed, twisted and turned in his duplicitous mind and resolved to fulfill his schemes.


Քանզի ձեռն արկանել եւ ունել ոչ կարէր, վասն զի ոչ էին համագունդ ի միում վայրի առ նմա, սկսաւ այնուհետեւ յառաջ կոչել զկրսերս յաւագաց եւ զանարգս ի պատուականաց եւ զտգէտս ի գիտնոց եւ զանարիս ի քաջ արանց.

But since he could not lay his hands on the Christians, for they were not all assembled together in the same place, he started calling forth youth to replace elders, the contemptible to replace the honorable, the ignorant to replace the knowledgeable and cowards to replace brave men.


եւ զի՞ մի մի թուիցեմ, այլ զամենայն զանարժանսն յառաջ մատուցանէր եւ զամենայն զարժանաւորսն յետս տանէր. մինչեւ զհայր եւ զորդի քակէր ի միմեանց։

But why shall I go on enumerating these? For he promoted all those who were unworthy and relegated the worthy ones to the point that he even loosened father and son from one another.


Թէպէտ եւ ընդ ամենայն ազգս առնէր զանկարգութիւնս զայս, առաւել ընդ Հայոց աշխարհին մարտնչէր. քանզի տեսանէր զնոսա ջերմագոյնս յաստուածպաշտութեան, մանաւանդ որք էին յազգէ նախարարացն Հայոց, եւ անմեղութեամբ ունէին զսուրբ քարոզութիւն առաքելոցն եւ զմարգարէից։

Although he caused disorder in every nation, he fought the Armenians more than all, for he observed that they were the most zealous in the service of God—especially those who were from the families of the nakharars, and who blamelessly held to the holy sermons of the apostles and prophets.


Պատրէր զոմանս ի նոցանէ ոսկւով եւ արծաթով, եւ զբազումս այլով եւս առատ պարգեւաւք. իսկ զոմանս ագարակաւք եւ մեծամեծ գեղաւք, զոմանս պատուովք եւ իշխանութեամբք մեծամեծաւք։

[Nonetheless,] he won some of them over with gold and silver, and others with many presents; some with farms and large villages, and others with honors and great authority.


Եւ այլ եւս սնոտի յոյս ոգւոց առաջին դնէր. եւ այսպէս հրապուրէր եւ յորդորէր հանապազ.

Then he put other vain hopes before their souls, and thus continued to bribe and exhort them:


«Եթէ միայն, ասէ, զաւրէնս մոգութեան յանձին կալջիք, եւ զձեր մոլորութիւնդ սրտի մտաւք դարձուսջիք ի ճշմարտութիւն երեւելի մերոց դից աւրինացս, ի մեծութիւնս եւ յաւագութիւնս հասուցից հաւասար իմոյ սիրելի նախարարացս, եւ առաւել եւս զանցուցից»։

“If only,” he said, “you would conform yourselves to Magian customs, and turn from your errant ways to the worship of our prominent divinities, you would then stand equal to my own dear nobles in greatness and distinction, and I would exalt you still higher.”


Եւ այսպէս կեղծաւորութեամբ խոնարհեցուցանէր զինքն առ ամենեսեան, խաւսելով ընդ նոսա ի պատճառս սիրոյ, զի խորամանկութեամբ որսալ մարթասցէ զնոսա ըստ առաջին խորհրդականացն խրատուց։ Եւ զայս առնէր սկսեալ ի չորրորդ ամէն մինչեւ մետասաներորդ ամն իւրոյ տէրութեանն։

Thus, he humbled himself deceitfully before everyone, speaking on the pretext of love to lure them with tricks, according to the initial counsel of his advisors. He did this from the fourth to the 11th year of his reign.


Եւ իբրեւ ետես եթէ ոչինչ յարգեցաւ ծածուկ հնարագիտութիւնն, այլ ընդդէմքն յոլովագոյն գործէին, քանզի տեսանէր զքրիստոնէութիւն, որ աւրքան զաւր յորդեալ տարածանէր ընդ ամենայն կողմանս հեռաւոր ճանապարհին ընդ որ ինքն անցանէր, սկսաւ հաշել եւ մաշել եւ հառաչելով յոգւոց հանել։ Յայտնեաց ակամայ զծածուկ խորհուրդսն. ետ հրաման բարձր բարբառով եւ ասէ.

However, when he observed that his cunning devices were not respected, and, on the contrary, that his opponents accomplished more because of it, so that Christianity grew stronger and spread itself through even the distant countries through which he had passed, he became sullen, and was consumed, and sighed and sighed. He unwittingly revealed his secret intention, commanding loudly:


«Ամենայն ազգ եւ լեզուք՝ որ են ընդ իմով իշխանութեամբ՝ դադարեսցեն յիւրաքանչիւր մոլոր աւրինաց, եւ միայնոյ եկեսցեն յերկրպագութիւն արեգական, զոհս մատուցանելով եւ աստուած անուանելով, եւ սպաս ունելով կրակի. եւ ի վերայ այսր ամենայնի եւ զմոգութեան աւրէնս կատարելով, զի մի՛ ինչ ամենեւին պակաս առնիցեն»։

“All the nations and tongues throughout my dominions must abandon their errant customs and only worship the sun, offering sacrifices to it, calling it god and administering the fire cult; and on top of all this, they must fulfil all the other Magian ordinances, and nothing less.”


Զայս ասելով քարոզ կարդայր ի մեծի կարաւանին, եւ պատուէր սաստիւ ի վերայ դնէր ամենեցուն. եւ դեսպանս ստիպաւ արձակէր յամենայն ազգս հեռաւորս, զդոյն պատուէր հրամանի առ ամենեսեան արկանէր։

Saying this, he addressed the great multitude of the caravan and gave strict commands to everyone. Then he quickly dispatched ambassadors to all the distant nations and delivered the same command to them all.


Արդ ի սկզբան երկոտասաներորդ ամի թագաւորութեան իւրոյ գունդ կազմէր անհամար բազմութեամբ, յարձակեալ հասանէր յերկիրն Իտաղական։

At the beginning of the 12th year of his reign he assembled an innumerable force and entered the land of Itaghakan.


Զայս տեսեալ թագաւորին Քուշանաց՝ ոչ հանդուրժէր ելանել ընդ առաջ նորա պատերազմաւ. այլ խոյս տուեալ ի կողմանս ամուր անապատին, թագստեամբ ապրէր հանդերձ ամենայն զաւրաւքն իւրովք։

The king of the Kushans saw this but could not stand to go before them in battle, so he took flight toward the dense wilderness and thus escaped with his entire army.


Իսկ սաասպատակ արձակէր գաւառաց, տեղեաց, վայրաց. առնոյր զբազում բերդս եւ զքաղաքս, եւ կուտէր զգերին, զառ եւ զապուռ եւ զաւար, ածէր հասուցանէր յերկիր իւրոյ տէրութեանն։

Then, [Yazdegerd II] sent troops into all the districts and regions [of the Kushans]: He seized many fortresses and cities, gathered captives, took spoils and plunder and bore them away to his dominion.


Եւ անդ այնուհետեւ յընդունայն եղեալ ի նոյն խորհուրդս՝ հաստատէր ի կարծիս մոլորութեան, ասելով ցպաշտաւնեայս ամբարշտութեանն. «Զի՞նչ հատուսցուք մեք աստուածոցն փոխանակ այս մեծ ի յաղթութեանս, որ ոչ ոք կարաց ելանել ընդդէմ մեր պատերազմաւ»։

Thereafter, persisting in the same vain intention, he held firm to his stray thoughts, telling his impious ministers: “What shall we give the gods in exchange for this great triumph, such that no one was able to oppose us in battle?”


Յայնմ ժամանակի առ հասարակ մոգք եւ քաւդեայք բարձին զձայնս իւրեանց միաբան եւ ասեն. «Աստուածքն որ ետուն քեզ զտէրութիւն եւ զյաղթութիւն ի վերայ թշնամեաց քոց, ոչ ինչ են կարաւտ խնդրել ի քէն յերեւելի պատուականացս, այլ զի բարձցես զամենայն ուսմունս մոլորութեան մարդկան, եւ ի մի դարձուսցես աւրէնս զրադաշտական պատուիրանին»։

At this time the magi and astrologers raised their voices in unison and said: “The gods, who have given you empire and victory over your enemies require no other signs of homage from you than that you should banish all errant doctrines of man, and turn [their] customs to the Zoroastrian command.”


Հաճոյ թուէր բանն առաջի թագաւորին եւ ամենայն մեծամեծացն, մանաւանդոր էին առաջակայք աւրինացն։ Խորհուրդ ի մէջ առեալ յաղթէր խրատն։

This speech found favor before the king and all the grandees, and especially those of the highest religious rank. They took counsel and favored that advice.


Անդէն ի ներքոյ Պահ դրանն արգելոյր զբազմութիւն այրուձիոյն Հայոց եւ զՎրաց եւ զԱղուանից, եւ զամենեցուն՝ որ էին հաւատացեալ ի սուրբ աւետարանն Քրիստոսի։

Then, within the Gate of the Guard he enclosed the host of Armenian, Georgian and Aghuanian cavalry, and all others who were believers in the Holy Gospel of Christ.


Եւ հրաման սաստիւ դռնապանացն առնէին, եթէ որ յարեւելս առ մեզ գայցէ՝ թողցեն, իսկ յարեւելից յարեւմուտս անանց լիցի ճանապարհ։

The gatekeepers received strict orders to let everyone who was coming eastward to pass, but to block the road for those going from east to west.


Եւ իբրեւ արգել եւ փակեաց զնոսա յամուր եւ յանել գառագիղն,—եւ յիրաւի ասացի ամուր եւ անել, քանզի չիք անդ տեղի փախստի եւ թաքստի, վասն զի շուրջանակի թշնամիք են բնակեալ,—յայնմ ժամանակի ձեռն արկանէրի նոսա, եւ մեծաւ չարչարանաւք եւ պէսպէս տանջանաւք վատթարէր զբազումս ի նոցանէ, եւ ստիպէր ուրանալ զճշմարիտն աստուած, եւ խոստովանել զերեւելի տարերս։

When they were thus hemmed into that strong and inescapable prison—and truly strong and inescapable, for there was nowhere to run or hide, as the enemy dwelt all around—that’s when he threw his hands on them and inflicted great pains and various tortures, that they might be forced to deny the true God and confess the visible elements.


Իսկ զաւրականքն առհասարակ գեղեցիկ խորհրդով, քաջապէս զաւրութեամբ միաբան աղաղակէին եւ ասէին. «Վկայ են մեզ երկինք եւ երկիր, որ ոչ երբէք հեղ գացեալ եմք յարքունի վաստակս, եւ ոչ խառնեալ վատութիւն ընդ արութիւն քաջութեան. ի զուր եւ անողորմ են հարուածքս ի վերայ մեր»։

But the soldiers cried out together with a beautiful thought and courageously said: “Heaven and earth are our witnesses that we have never been wanting in our duty to the king, nor have we ever confused cowardice with the strength of courage; these blows are vain and cruel.”


Եւ բազմանայր գոչումն աղաղակի նոցա, մինչեւ ինքնին թագաւորն ականատես լինէր իրացն յանդիմանութեան, եւ անդէն վաղվաղակի երդմամբ հաստատէր եւ ասէր. «Ոչ թողացուցից ձեզ, մինչեւ կատարեսջիք զամենայն կամս հրամանաց իմոց։

This wailing resounded on every side until the king himself witnessed the proceedings with his own eyes, immediately made a vow and said: “I will not set you free until you fulfill my commands to my satisfaction.”


Եւ ահա իշխանութիւն առեալ չարասէր սպասաւորացն, զի զչորս զինուորսն ի բուն աւագացն մատուսցեն ի փորձութիւն տանջանացն։ Եւ զառաջեաւ դատեալ բազում հարուածովք, նովին կապանաւք անցուցին ի տեղիս արգելանին։ Իսկ այլոցն խաբէութեամբ առ ժամանակ մի թողութիւն արարեալ, եւ զամենայն վնասուն պատճառս արկանէր զկապելովքն. եւ զայս առնէր սատանայական խրատուն։

And then his malicious servants received authority to subject four soldiers from among the natural avags to tribulations and tortures. He started by condemning them with many beatings then threw them into prison bound in chains. He deceitfully remitted others for a time, putting all the blame of harm on the prisoners. He did this with Satanic direction.


Եւ յետ երկոտասան աւուրս հրաման տայր ընթրիս գործել առատութեամբ եւ աւելի քան զաւուրց սովորութիւն, եւ կոչէր զբազումս ի զինուորական քրիստոնէիցն։

After twelve days [of imprisonment] he gave orders for the preparation of an evening banquet, more sumptuous than ordinary, and invited many of the Christian soldiers.


Եւ ի ժամ գահուն պատրաստութեան զիւրաքանչիւր տեղի շնորհէր նոցա զբազմականին. եւ սիրով խոնարհութեամբ խաւսէր ընդ նոսա ըստառաջնում կարգին, զի թերեւս հաւանեսցին ուտել զմիս զոհեալ, զոր ոչ էր երբէք աւրէն ուտել քրիստոնէից։

While the seating was being prepared, he graced each one with his own place at the table. He spoke with them with kind humility in accordance with their former rank, that he might prevail on them to eat sacrificial meat, of which the Christians were never permitted to eat [cf. Acts 15:29].


Իբրեւ ոչ կալան յանձին ամենեքին, ոչ ինչ կարի ստիպեաց, այլ հրամայեաց մատուցանել նոցա զսովորական կերակուրն, եւ առաւել գինեաւքն յաւելոյր ի տաճարին զխրախութիւն։

When they all declined this, he did not force them, but ordered that their customary food be prepared for them, and increased the wine and feasting in the temple.


Եւ անտի ի դուրս ելեալ ի սրահն արքունի, արգելին զոմանս ի նոցանէ ձեռս յետս կապելով, եւ զխոնջանունսն կնքելով եւ զգուշութեամբ պահելով՝ էր որ զերկուս աւուրս, եւ էր որ զերիս։

But when they were leaving the royal hall, some of the Christians were seized and arrested, and their pants sealed [a form of punishment in which one’s pants are tied between the legs and around the bottom to retain urine and feces], and they were held in close confinement; some for two days, and some for three.


Բազում եւ այլ եւս յանարժան հարուածս չարչարէին, զոր եւ ոչ ընդ գրով իսկ արժանի համարեցաք արկանել։

They were also demeaned in many other ways, which we will not deign to speak of here.


Եւ զոմանս ի նոցանէ հեռացուցին եւ քարշեցին յազնուական պատուոյն անարգեալ։

Then some of them were sent away and deprived of their noble rank.


Եւ գունդս գունդս դարձեալ գումարէին ի նոցանէ յերկիր հեռաւոր ՝յամուրս անապատին՝ ի մարտ պատերազմի թշնամեացն արքայի. եւ բազմաց իսկ անդէն հասանէր վախճան մահու սրով։

Then divisions upon divisions of soldiers were assembled from among them [the Christians] to march toward the deep wilderness in a distant land to fight the enemies of the king, where many of them perished by the sword.


Եւ զամենեցուն զկարգեալ թոշակն նուազեցուցանէին, քաղցիւ եւ ծարաւով տառապեցուցանէին զնոսա, եւ ձմերոցի տեղիս զդժնեայ վայրսն հրամայէին նոցա. եւ անարգս եւ վատթարս յաչս ամենեցուն զնոսա ցուցանէին։

The wages [of the survivors] were reduced, they were tormented with famine and thirst, ordered to spend the winter in the cruelest of places and dishonored and vilified for all to see.


Իսկ նոքա առ սէրն Քրիստոսի յոյժ խնդութեամբ ընդունէին զամենայն չարչարանսն վասն մեծի յուսոյն, որ առաջի պատրաստեալ կայ պատուիրանապահ համբերողացն։

Yet out of their love of Christ, the Christians accepted all the torments with great joy and endured with the great hope of those who uphold the commandments.


Որչափ չարութիւն զանարգութիւն բազմացուցանէր, նոքա եւս քան զեւս զաւրանային ի սէրն Քրիստոսի. մանաւանդ զի բազումք ի նոցանէ զգիրս սուրբս ուսեալ էին ի մանկութենէ, զանձինս մխիթարէին եւ զընկերս քաջալերէին, եւ իբրեւ աշտարակ լուսոյ զպաշտաւնն ունէին եւ բազմացուցանէին։

As much as evil multiplied dishonor, so much more were they strengthened in their love of Christ, especially because many of them had studied Holy Scripture from childhood and thus consoled themselves and encouraged their friends, performing and multiplying their worship like towers of light.


Վասն որոյ եւ բազումք ի հեթանոսաց, որոց հեշտ եւ ցանկալի ձայնքն թուէին, քաջալերէին զնոսա, եւ ասէին բանս մխիթարութեան, իբրեւ թէ լաւիցէ մարդոյ մահու չափ ճգնել՝ քան յայդպիսի աւրինաց ուրանալ։

Thus many of the heathens, to whom the voices [of their songs] seemed pleasurable and desirous, began encouraging them and offering words of comfort, that it is better to bear deathly afflictions than to abjure such a religion.


Բայց սակայն թէպէտ եւ նոքա առ սէրն Քրիստոսի յոյժ զուարթութեամբ խնդային ըստ ներքին մարդոյն, արտաքին տեսիլն կարի ողորմ էր յաւտարութեան։

However, although they were joyous in their love of Christ, their outer appearance was very pitiable compared to others.


Այնպիսի պատուական զինուորութիւն հասեալ էր ի չարաշուք անարգութիւն, եւ հայրենի ազատութիւնն չարաչար կայր ի ծառայութեան մարդախոշոշ բռնաւորին, որ եւ ընդ հեթանոսաց աւրէնս անցանէր արիւնհեղութեամբ, եւ ամենեւին չկարծէր՝ թէ գուցէ այսր ամենայն ի վրէժխնդիր յերկինս։

Such honorable soldiers had become objects of vile disrespect, and their ancestral noble rank was pitilessly subjected by their murderous captor, who followed the example of the bloodthirsty heathens who did not at all think that there could be vengeance for all this in heaven.


Նա եւ ոչ զերկրաւոր վաստակս ուրուք յիշէր. եւ որ մեծն քան զամենայն է ըստ մարմնաւոր կարգի, քանզի գոյին ոմանք ի նախարարացն, որոց զեղբարս նորա սնուցեալ էր մայրենի կաթամբն իւրեանց, առաւել եւս քան զամենեսեան զնոսա դատէր։

Also, no one remembered their earthly labor, which is above all else according to the mortal order, for some of the nakharars, whose brothers had been nourished with their mothers’ milk, were tormented [by their brothers] more than anyone else.


Եւ յայսր ամենայնի վերայ այլ եւս չարութիւն խորամանկեաց։ Զմի ոմնի հաւատարիմ ծառայից իւրոց ի գործ առաքէր յերկիրն Հայոց՝ որում անուն էր Դենշապուհ. որ եկեալ հասեալ հրամանաւ արքունի, զողջոյն բերեալ զմեծ թագաւորին, եւ խաղաղասէր կեղծաւորութեամբ աշխարհագիր առնել ամենայն երկրին Հայոց ի թողութիւն հարկաց եւ ի թեթեւութիւն ծանրութեան այրուձիոյն։ Թէպէտ եւ ի վերին երեսս կեղծաւորէր, այլ ի ներքոյ խորհուրդք չարագոյն ցուցանէին։

On top of all this, [the king] conspired to enact further wickedness. He sent one of his loyal servants named Denshapur to Armenia on an assignment. Denshapur arrived with a royal decree and the great king’s greetings, and under the pretense of peace he took a census of all of Armenia [with promises] to exempt them from paying taxes and to reduce burden on the cavalry. Although he concealed his artifice, the malice behind his plans was evident.


Առաջին, զազատութիւն եկեղեցւոյն արկանէր ի ծառայութիւն։

First, he turned the liberty of the church into servitude.


Երկրորդ, միայնակեաց քրիստոնեայք որ բնակեալ էին ի վանորայս, ընդ նովին աշխարհագրով էարկ։

Second, he included the Christian monks who were living in monasteries in his census.


Երրորդ, զհարկ աշխարհին առաւել ծանրացոյց։

Third, he increased the taxes in the land.


Չորրորդ, զնախարարեանն բանսարկութեամբ արկ ընդ միմեանս, եւ յամենայն տան արար խռովութիւն։

Fourth, he slanderously pitched the nakharars against each other and established disorder in all their houses.


Եւ զայս ամենայն առնէր՝ թերեւս զմիաբանութիւնն քակեսցէ, եւ զուխտն եկեղեցւոյն ցրուեսցէ, եւ զմիայնակ-եացսն փախուսցէ, եւ զշինականսն վատնեսցէ. եւ առ յոյժ աղքատութեանն՝ ակամայ դիմեսցեն յաւրէնս մոգուց։

He did all this to try to destroy their unity, to break the brotherhood of the Church’s faithful and to put the monks to flight and exhaust the peasants, that they might, out of great poverty, turn to the Magian doctrine against their will.


Եւ ե՛ւս չարագոյն հինգերորդն. քանզի որ հազարապետն էր աշխարհին, իբրեւ զհայր վերակացու համարեալ էր աշխարհականաց քրիստոնէից. գրգռեաց յարոյց զամբաստանութիւն ի վերայ նորա, եւ հանեալ զնա ի գործոյն՝ փոխանակ նորա պարսիկ ած յաշխարհն, եւ մեւս եւս մոգպետ՝ դատաւոր աշխարհին, զի զեկեղեցւոյն փառսն աղաւաղեսցեն։

Yet his fifth act was even more wicked: Given that the hazarbed of the land was considered as a father and overseer by its Christian inhabitants, Denshapur provoked accusations against him and removed him from his position, appointing a Persian to govern the land in his place and a mogbed as judge of the land to corrupt the glory of the church.


Բայց սակայն թէպէտ եւ ամենայն գործքս այս դժնեայ էին, չեւ էր ուրուք ձեռն արկեալ յայտնի յեկեղեցին. վասն այնորիկ եւ ոչ ոք ընդդիմացաւ նմա, թէպէտ եւ էր ծանրութիւն հարկացն։

But though all these works were foul, no man had lain a hand on the church openly; therefore, though the blows were heavy, no one opposed him.


Քանզի ուստի արժան էր առնուլ հարիւր դահեկանաւ չափ, կրկին առնուին. նոյնպէս եւ եպիսկոպոսաց եւ երիցանց դնէին, ոչ միայն շինաց, այլ եւ աւերակաց։ Նաեւ բնաւ ո՞վ իսկ կարէ պատմել վասն ծանրութեան մտից եւ սակից, բաժից եւ հասից լերանց եւ դաշտաց եւ մայրեաց։

For when it was lawful to take 100 dahekans, they took double. They also did this with the bishops and priests, not only in populous areas, but also in desolate areas. Also, who could relate all the heavy taxes and levies, tolls and duties [imposed on the inhabitants of] the mountains, plains and forests?


Ոչ ըստ արքունի արժանաւորութեանն առնուին, այլ հինաբար յափշտակելով, մինչեւ ինքեանք իսկ մեծապէս զարմանային, թէ ուստի այս ամենայն գանձ ելանէ՝ զիա՞րդ շէն կայցէ աշխարհն։

They did not take these according to the royal dignity; rather, they plundered like brigands until they themselves were astonished as to how the land could remain prosperous after they had taken all these treasures.


Եւ իբրեւ տեսին՝ թէ այսու ամենայնիւ չկարացաք ձանձրացուցանել, յայնժամ յայտնապէս հրաման ետուն մոգաց եւ մոգպետաց նամակ մի գրել ըստ ձախողակի դենին իւրեանց։

When they saw that even with all this, they could not trouble the Armenians, they openly ordered the magi and mogbeds to write a letter according to their sinister religion. The following is a copy of this letter:


«Միհրներսեհ Վզուրկ հրամատար Երան եւ Աներան, Հայոց մեծաց ողջոյն շատ։ Դուք գիտասջիք, ամենայն մարդ՝ որ բնակեալ է ի ներքոյ երկնի, եւ ոչ ունի զաւրէնս դենի մազդեզն, նա խուլ է եւ կոյր, եւ ի դիւաց Հարամանոյ խաբեալ։

“From Mihr Narseh, Grand Vizier of Eran and Aneran, abundant greetings to Greater Armenia. Know that all men who dwell beneath heaven and hold not the customs of the Mazdaean religion are deaf and blind, and deceived by the demons of Ahriman.


«Քանզի մինչ չեւ էին երկինք եւ երկիր, Զրուան մեծն աստուած յաշտ առնէր զհազար ամ եւ ասէր. «Թերեւս լիցի իմ որդի Որմիզդ անուն, արասցէ զերկին եւ զերկիր»։

“For before heaven and earth existed, the great god Zurvan made sacrifices for a thousand years and said: ‘Perhaps I will have a son named Ormizd, who shall create heaven and earth.’


«Եւ յղացաւ երկուս յորովայնի. մի վասն յաշտ առնելոյ՝ եւ զմեւսն եւս ի թերեւսն ասելոյ։ Իբրեւ գիտաց, եթէ երկու են յորովայնի, «Որ վաղ եկեսցէ, ասէ, նմա տաց զթագաւորութիւնս»։ Եւ իբրեւ կարի դառնապէս ելաց, ետ ցնա զթագաւորութիւնն հազար ամ։

“Then the one who had been conceived of this doubt ripped his belly open and came out. Zurvan said to him: ‘Who are you?’ He said: ‘I am your son Ormizd.’ Zurvan said: ‘My son is luminous and fragrant; you are dark and malevolent.’ Then, having wept very bitterly, Zurvan granted him sovereignty for a thousand years.


«Իբրեւ ծնաւ զմեւս եւս որդի, անուանեաց զնա Որմիզդ. Եհան զթագաւորութիւն յԱրհմնէ, եւ ետ ցՈրմիզդն եւ ասէ ցնա. «Ցայժմ ես քեզ յաշտ արարի, արդ դու ինձ արա». Եւ Որմիզդ արար զերկինս եւ զերկիր, իսկ Արհմն ընդդէմ չար գործեաց։

“When his other son was born, he called him Ormizd; [Zurvan] then took sovereignty from Ahriman, gave it to Ormizd, and said to him: ‘Until now I sacrificed to you; now, you must do the same to me.’ Then Ormizd made heaven and earth while Ahriman wrought evil against him.


«Եւ այսպէս բաժանին արարածքս. հրեշտակք Որմզդի են, իսկ դեւքն Արհմնոյն, եւ ամենայն բարիք, որ յերկնից եւ այսր լինին՝ Որմզդի են, եւ ամենայն վնասք, որ անտի եւ այսր գործին՝ զայն Արհմն արար։

“Thus, all creatures were divided: angels are of Ormizd and demons of Ahriman; all acts of good here and in heaven are Ormizd’s, and all harms here and there are inflicted by Ahriman.


«Սոյնպէս յերկրիս որ ինչ բարի է՝ զայն Որմիզդն արար, եւ որ ոչն է բարի՝ զայն Արհմն արար. որպէս զմարդ Որմիզդ արար, եւ զախտս եւ զհիւանդութիւնս եւ զմահ Արհմն արար։

“And thus, whatever is good on this earth, Ormizd has made; and whatever is not good, Ahriman has made; just as Ormizd made man, so Ahriman made disease, illness and death.


«Եւ ամենայն թշուառութիւնք եւ պատահարք որ լինին, եւ պատերազմունք դառնութեան, չարին մասին արարածք են. իսկ յաջողութիւն եւ տէրութիւնք եւ փառք եւ պատիւք եւ առողջութիւնք մարմնոց, գեղեցկութիւնք դիմաց եւ ճարտարութիւնք բանից եւ երկայնակեցութիւնք ամաց, այդ ի բարւոյն առնուն զգոյացութիւն. եւ ամենայն որ ոչ այդպէս է, ի նա չարին արարած խառնեալ է։

“And all misfortunes, accidents, and bitter wars are the work of the evil side, just as prosperity, dominion, glory, honor, health of body, beauty of countenance, eloquence and longevity receive their existence from the good twin. All that is not so is mixed with the creation of the evil twin.


«Եւ ամենայն մարդիկ մոլորեալ են, որ ասեն՝ եթէ «Զմահ Աստուած արար, եւ չար եւ բարի ի նմանէ լինին»։

“And all men err who say that ‘God made death, and both evil and good are from Him.’


«Մանաւանդ որպէս քրիստոնեայք ասեն՝ թէ Աստուած նախանձոտ է. վասն թզոյ միոյ ուտելոյ ի ծառոյն՝ Աստուած զմահ արար, եւ զմարդն էարկ ընդ այնու պատուհասիւ։

“Especially as the Christians hold that God is envious because man ate one fig from a particular tree, on account of which God made death and subjected man to the punishment of death.


«Զայդպիսի նախանձ եւ ոչ մարդ առ մարդ ունի, թո՛ղ թէ Աստուած առ մարդիկ. զի որ զայս ասէ՝ նա խուլ է եւ կոյր, եւ ի դիւաց Հարամանոյ խաբեալ։

“Not even man envies man in such a way, let alone God. So whoever says this is deaf and blind, and deceived by the demons of Ahriman.


«Դարձեալ մեւս եւս այլ մոլորութիւն. Աստուած որ զերկինս եւ զերկիր արար՝ եկն, ասեն, եւ ի կնոջէ ումեմնէ ծնաւ՝ որում անուն էր Մարիամ, եւ առն նորա Յովսէփ։

“And another error: They say that God, who made heaven and earth, came and was born of a woman whose name was Mary and whose husband was Joseph.


«Այլ ճշմարտութեամբ՝ Բանթուրակայ ուրումն եղեալ նա որդի յանկարգ խառնակութենէ։ Եւ զհետ այսպիսի մարդոյ մոլորեալ են բազումք։

“The truth is, he was born of a man named Pantera, the son of an illegitimate intercourse. Afterwards, many people were led astray by this man.


«Եթէ աշխարհն Հոռոմոց առ յոյժ յիմարութեան տգիտաբար մոլորեալ են եւ զրկեալ ի կատարեալ դենէս մերմէ, յանձանց պարմայեն զվնասն իւրեանց. դուք եւս ընդէ՞ր զհետ նոցա մոլորութեանն ցնորիք։

“If all of Rome has errantly deprived themselves of our perfect religion, they have brought it upon themselves out of their folly and ignorance. Why are you also deluded by their error?


«Այլ զոր աւրէնս տէրս ձեր ունի, զնոյն եւ դո՛ւք կալարուք. մանաւանդ զի եւ առաջի Աստուծոյ վասն ձեր համարս ունիմք տալ։ Մի՛ հաւատայք առաջնորդացն ձերոց, զոր նածրացիսդ անուանէք. քանզի յոյժ են խաբեբայք. զոր բանիւք ուսուցանեն, գործովք ոչ առնուն յանձն։

“Whatever religion your sovereign holds, the same you must also take, especially because we have to account for you before God. Do not believe your leaders whom you call Nazarenes, for they are very deceitful. What they teach in words, they do not perform in deeds:


«Միս ուտել, ասեն, ոչ են մեղք», եւ ինքեանք ուտել ոչ կամին. «Կին առնել արժան է», բայց ինքեանք եւ հայել ի նա ոչ կամին. «Կարասի որ ժողովէ, ասեն, մեղք են յոյժ», բայց զաղքատութիւն առաւել քան զյոյժ գովեն։

“‘To eat meat,’ say they, ‘is not sin,’ yet they do not wish to eat it; ‘It is right to take a wife,’ yet they do not wish to even look at women. ‘Accumulating goods,’ they say, ‘is a great sin,’ yet they praise poverty all the more.


«Յարգեն զթշուառութիւն, եւ պարսաւեն զյաջողուածս. ծաղր առնեն զանուն բախտի, եւ զփառաւորութիւն յոյժ այպանեն. սիրեն զանշքութիւն հանդերձից, եւ յարգեն զանարգս քան զպատուականս. գովեն զմահ եւ պարսաւեն զկեանս. անարգեն զծնունդս մարդոյ եւ գովեն զանորդութիւն։ Եւ եթէ լսէ ոք դոցա եւ ի կանայս ոչ մերձենան, աշխարհի վախճան վաղվաղակի հասանէ։

“They honor misfortune and criticize success; they reproach fortune and mock glory; they love plainness of apparel and respect worthless things more than valuables; they praise death and condemn life; they degrade human births and praise childlessness. And if anyone should heed them and not approach women, the end of the world would shortly follow.


«Այլ ես ոչ կամեցայ զամենայն ըստ մասանց ընդ գրով արկանել առ ձեզ. զի բազում այլ ինչ է, զոր խաւսին դոքա։ Որ չարագոյն եւս է քան զոր գրեցաքդ, զԱստուած ի խաչ ելեալ ի մարդկանէ քարոզեն, եւ զնոյն մեռեալ եւ թաղեալ, եւ ապա յարուցեալ եւ վերացեալ յերկինս։

“But I did not resolve to expound all this detail to you in writing, for there is much else that they say. Worse still than what we have related, they preach that God was crucified by man, and likewise that he died and was buried, and then rose and ascended to heaven.


«Ո՞չ ահա ձեզէն իսկ արժան էր անդէն դատաստան առնել վասն այդպիսի անարժան ուսմանց։ Դեւք որ չարք են, ոչ ըմբռնին եւ տանջին ի մարդկանէ, թո՛ղ թէ Աստուած արարիչ ամենայն արարածոց. զոր ձեզ ամաւթ է ասել, եւ մեզ կարի անհաւատալի բանք։

“Was it not worthy of you to pronounce a judgment about such unworthy teachings? Evil demons cannot be seized and tortured by men, let alone by God, the maker of all creatures. It is shameful of you to say this, and exceedingly unbelievable to us.


«Արդ երկու իրք կան առաջի ձեր. կամ արարէք բան առ բան նամակիդ պատասխանի, եւ կամ արիք ի Դուռն եկայք, եւ յանդիման լերուք մեծի հրապարակին»։

“Now, there are two options before you: either respond to each point in this letter in writing, or come to the royal court before the great assembly.”



Index



Comments

Popular posts from this blog

Learn Classical Armenian!

Some male names from 5th century Armenia

Աշխարհաբառ լեզուի վրայ