Movses Khorenatsi's History of the Armenians: Chapter 16

 Movses Khorenatsi's History of the Armenians
(Translated by Robert Bedrosian)

Book I

Genealogy of Greater Armenia
 
Chapter XVI
 

As to how Shamiram built the city, aqueduct and her dwelling after Ara’s death

After these successful events, Shamiram lingered not a few days in the plain named after Ara, Ayrarat. She went out to the mountainous region on the southern side of the land because it was summertime and she wanted to enjoy the flowering meadows and plains. Seeing the beauty of the country, the purity of the air, the clearness of the flowing streams, and the gurgling of the fast rivers, she said: "In such a temperate climate and purity of waters and countryside we must build a city and palace, so that we may spend a quarter of the year, the summer season, in Armenia because of all its charms. The other three cooler seasons we shall spend in Nineveh."

 Passing through many areas, she arrived at the eastern shore of a salt lake. On the shore of the lake she saw a long hill whose length ran toward the setting sun. To the north it sloped somewhat, but to the south it looked straight up to heaven, with a cave in the vertical rock. To the south of the hill there opened out a wide meadow like a plain, descending from the mountain on the east to the edge of the lake--a spacious and beautiful valley through which ran streams of sweet water. These streams, descending from the mountain and flowing through the valleys and meadows, accumulated in the crevices at the base of the mountains, and then spread out as extensive and luxurious rivers. There were not a few cultivated areas in the valley, built on both sides of the waters, and to the east of the hill that she liked was a low mountain.

After careful examination, it was here, to this desired spot, that the resolute and lascivious Shamiram ordered to be brought at once 42,000 regular workers from Assyria and other lands under her sway and 6,000 chosen from her most talented craftsmen in wood and stone, bronze and iron, who were [experts] most proficient in their skills. The work was completed according to her command: Immediately a diverse multitude of workers and expert craftsmen was brought in. First she ordered that an aqueduct [or dam/reservoir] of unlimited width and height should be built for the river, made from pieces of rocks and massive boulders, cemented with mortar and sand. It has remained firm, as they say, until the present time. And in the crevices of the aqueduct nowadays, as we hear, people from the land entrench themselves and hide from robbery, using it a place of refuge from flight, as though they were as secure here as they would be on the rocky summits of mountains. Moreover, should anyone make the attempt, he would be unable to remove from the structure of the aqueduct even a [small] stone suitable for a sling, no matter how hard he might try. And if one were to examine the skill of the cementing around the stones, it would appear to him [so smooth that it seemed] to have been made with melted lard. In this manner she extended the aqueduct over many stadia and brought it to the place designated for the city.

There she ordered the crowd [of workmen] to be divided into many groups and over each group to be set chosen masters of the craft. And thus, by maintaining strict discipline, within a few years she completed the marvelous [city, built] with strong walls and bronze gates. Inside the city she also built many choice palaces, adorned with stones of various colors, [structures] of two and three stories, each one turned to the sun where possible. The sections of the city were divided by beautiful broad avenues. In the middle of the city she built some delightful baths for people's needs, with admirable art. She diverted part of the river through the city to serve every necessity and for the irrigation of the parks and flower gardens. The rest she made run along the shore of the lake to the right and left, to irrigate the city and all the surrounding area. All the regions east, north, and south of the city she adorned with estates and with leafy trees that produced varied fruit and foliage. There she planted many types of fruit trees and wine-producing vineyards. She made the walled city absolutely splendid and magnificent, and settled there a countless multitude of inhabitants.

As for the summit of the city and the different marvelous structures upon it, many men cannot comprehend them nor is it possible to describe them. [Shamiram] enclosed the summit with a wall and erected there royal buildings, difficult of entry and exit. The nature of this site and construction we have not heard from anyone with accuracy, so we are unwilling to include it in our history. Let us only say that of all the royal works, this, as we have heard, is considered the first and most magnificent. 

On the side of the rock that faces the sun—and it is rock of such hardness that today one cannot scratch a line on it even with iron—[Shamiram carved out] various chambers and rooms, treasuries, and deep recesses—such astonishing things that no one knows how they were built. Over the entire surface of the rock, smoothing it like wax with a stylus, she inscribed many texts, the mere sight of which makes anyone marvel. And not only this, but also in many places in the land of the Armenians she set up monuments and ordered [inscriptions] in memory of herself to be written on them in the same writing. Furthermore, in many places she fixed her boundaries with the same writing.

Now let what we have said about the deeds of Shamiram in Armenia be sufficient.


 

ԳԻՐՔ ԱՌԱՋԻՆ

 

Ծննդաբանութիւն Հայոց Մեծաց 

 

Գլուխ ԺԶ


Թէ որպէս յետ մահուանն Արայի Շամիրամ շինէ զքաղաքն եւ զամբարտակ գետոյն եւ զիւր տունն:

 

Իսկ զկնի այսպիսեաց իրաց յաջողութեանց դադարեալ Շամիրամայ աւուրս ինչ սակաւս ի դաշտին, որ անուանեալ կոչի յանուն Արայի Այրարատ, ելանէ ի լեռնակողմանս երկրի հարաւակողմանն, քանզի ժամանակ ամառնային էր, զբաւսնուլ կամելով ի հովիտս եւ ի դաշտս ծաղկաւէտս: Եւ տեսեալ զգեղեցկութիւն երկրին եւ զաւդոցն մաքրութիւն եւ զաղբերացն յստակագոյն բղխմունս եւ զկարկաջահոսութիւն գետոց բարեգնացից` «Պարտ է մեզ, ասէ, յայսպիսում բարեխառնութեան աւդոց եւ մաքրութեան ջուրց եւ երկրի, քաղաք եւ արքունիս շինել բնակութեան, որպէս զի զչորրորդ մասն ի բոլորմանէ տարւոյն, որ է ամառնային եղանակ, ըստ ամենայն բարեվայելչութեան անցուցանիցեմք ի Հայս, եւ զայլս եւս երիս որոշմունս աւդոցն զովութեան տածիցեմք ի Նինուէ:

Եւ անցեալ ընդ բազումս ի տեղեաց` գայ հասանէ յարեւելից կողմանէ յեզր ծովակին աղւոյ. եւ տեսեալ առ եզերբ ծովուն երկայնաձեւ բլուր մի, որոյ նիստ երկայնութեանն ի մուտս կոյս արեգականդ, սակաւ ինչ առիկողեալ ի հիւսիսոյ, իսկ ի միջաւրեայ կողմանէ դէպ ուղիղ առ երկին հայելով` քարանձաւ կանգուն անշեղ. եւ ի սմանէ զհարաւով բացագոյն հովիտ իմն դաշտաձեւ եւ երկայնաձիգ յարեւելից կողմանէ լերինն իջանելով յեզր ծովուն, ընդարձակ եւ գեղեցիկ ձորաձեւ, որոյ ընդ մէջն հոսանք ջուրց բարեհամաց ի լեռնէն իջանելով, ի ծործորոց եւ ի հովտաց քամեալք, եւ ի հիմանց փեղկից լերանց միաւորեալք ի ծաւալումն գետոց պերճանային. եւ շէնք ոչ սակաւք ի հովտաձեւ ձորակին, յաջմէ եւ յահեկէ ջուրցն յաւրինեալք. եւ յարեւելից կողմանէ հաճեցեալ բլրոյն` լեառն մի փոքրագոյն:

Աստ իմն ակնակառոյց լեալ այրասիրտն այն եւ կաթոտն Շամիրամ, հրաման տայ չորից բիւրոց եւ երկուց հազարաց արանց անարուեստից գործաւորաց յԱսորեստանեայց եւ յայլոց իշխեցելոց, եւ վեց հազար իւրոց ընտրելոց յամենայն արուեստաւոր գործաւորաց փայտի եւ քարի, պղնձոյ եւ երկաթոյ, որք ամենեւին կատարեալք իցեն յարուեստագիտութեան, ածել անխափան ի փափագեալ տեղին. եւ գործն հաւասար հրամանին առնոյր զկատարումն: Եւ վաղվաղակի ածեալ լինէին բազմութիւն խառնաղանճից գործաւորացն եւ բազմարուեստից հանճարեղաց իմաստնոցն: Եւ հրամայէ նախ զամբարտակ գետոյն ապառաժիւք եւ մեծամեծ վիմաւք շինել, կրով եւ աւազով մածուցեալ, անբաւ լայնութեամբ եւ բարձրութեամբ. որ կայ հաստատուն, որպէս ասեն, մինչեւ ցայսաւր ժամանակի: Եւ ի պատառուածս նոյն ամբարտակի գետոյն այժմ, որպէս լսեմք, մարդիկ աշխարհին ի հէն եւ ի գաղթականս փախստեամբ ամրանան, իբր ի ծայրս քարանձաւաց լերանց ամրացեալք: Եւ եթէ զփորձ առնուլ դէպ ումեք լինիցի եւ ոչ իբր պարսատկաց քար մի արժանաւոր ի շինուածոյ ամբարտակին խլել ոք զաւրեսցէ, թէեւ մեծաւ աշխատութեամբ ջանայցէ: Եւ ի հեղուսուածս արուեստին որ զքարամբքն` հայեցեալ ուրուք, որպէս ճարպոյ ինչ հեղման հայեցողացն երեւեցուցանէ կարծիս: Եւ այսպէս ընդ բազում ասպարէզս անցուցեալ զամբարտակն` հասուցանէ ի նկատեալ տեղի քաղաքին:

Եւ անդ հրամայէ զամբոխն ի բազում դասս որոշել, եւ ի վերայ իւրաքանչիւրոց դասուց զընտիրս ի ճարտարացն վարդապետս կարգել. եւ այսպէս ի սաստիկ ճգնութեան պահեալ՝ յետ սակաւ ամաց կատարէ զհրաշալին ամրագունիւք պարսպաւք, հանդերձ դրամբք պղնձակերտիւք: Շինէ եւ ընտիր ընտիրս եւ բազումս ի մէջ քաղաքին ապարանս ի պէս պէս քարանց եւ ի գունից զարդարեալս, կրկնայարկս եւ եռայարկս, եւ ըստ պատեհի իւրաքանչիւր` արեգակնակս. եւ գեղեցկագունիւք եւ ընդարձակ փողոցիւք զկողմանս քաղաքին որոշելով: Շինէ եւ զչքնաղս ոմանս եւ զզարմանալոյ արժանաւորս ըստ պիտոյից միջոցաց քաղաքին լուալիս: Եւ զմասն ինչ գետոյն ընդ մէջ քաղաքին բաշխեալ անցուցանէ ի սպաս ամենայն պիտոյից եւ յարբուցմունս բուրաստանաց եւ ծաղկոցաց. եւ զայլն զեզերբ ծովակին յաջմէ եւ յահեկէ` քաղաքին եւ բովանդակ շրջակային յարբուցումն: Եւ զամենայն արեւելեան եւ զհիւսիսային եւ զհարաւային կողմանս քաղաքին զարդարէ դաստակերտաւք, եւ սաղարթիւք ծառոց վարսաւորաց, զանազանեալք ի պտուղս եւ ի տերեւս. եւ բազումս բազմաբերս եւ գինեբերս ի նմա տնկեաց ովիտս: Եւ ամենայնիւ հոյակապ եւ հռչակաւոր զպարսպեալն յաւրինէ, եւ անթիւ բազմութիւն մարդկան ի ներքս բնակեցուցանէ:

Իսկ զծայր քաղաքին եւ որ ինչ ի նմա հրաշակերտութիւնք՝ բազմաց ի մարդկանէ ոչ հասու լեալ, եւ ոչ պատմել է կարողութիւն: Զորոյ պարսպեալ զգագաթնն` դժուարամուտս ոմանս եւ դժոխելանելիս ի նմա յաւրինէ շինուածս արքայանիստս, եւ ծածուկս իմն ահագինս: Որոյ որպիսութիւն դրութեանն յաւրինուածոյ ոչ ի լսելի մեր հասեալ ճշմարտութեամբ յումեքէ, եւ ոչ մեք ի պատմութիւնս հիւսել հաւանիմք. այլ ասեմ միայն, թէ ամենայն թագաւորականաց գործոց, որպէս լուաք, առաջին եւ վեհագոյն համարեալ:

Իսկ զընդդէմ արեգական կողմն անձաւին, ուր եւ ոչ գիծ մի երկաթով այժմ վերագրել ոք կարէ, զայսպիսի կարծրութիւն նիւթոյ պէս պէս տաճարս եւ սենեակս աւթից եւ տունս գանձուց եւ վիհս երկարս, ոչ գիտէ ոք, թէ որպիսեաց իրաց պատրաստութիւն հրաշակերտեաց: Իսկ զամենայն երեսս քարին իբրեւ գրչաւ զմոմ հարթեալ` բազում գիրս ի նմա գրեաց. որոյ հայեցուածն միայն զամենայն ոք ի զարմանս ածէ: Եւ ոչ միայն այս, այլ եւ ի բազում տեղիս յաշխարհին Հայոց արձանս հաստատեալ, նովին գրով յիշատակ ինչ իւր հրամայէ գրել. եւ ի բազում տեղիս սահմանս նովին գրով հաստատէր:

Արդ` որ ինչ յաղագս Շամիրամայ գործոց որ ի Հայս` ասացեալ է:


 

Additional resources:

Abeghian, M. (1901). Շամիրամի առասպելը. Ararat, 34.

 



Index

 

Comments

Popular posts from this blog

Learn Classical Armenian!

Some male names from 5th century Armenia

Աշխարհաբառ լեզուի վրայ