Movses Khorenatsi's History of the Armenians: Chapter 9

 

 Movses Khorenatsi's History of the Armenians
(Translated by Beyon Miloyan)

Genealogy of Greater Armenia
 
Chapter IX
 

King of Armenia’s Vagharshak’s letter to king of Persia, Arshak the Great.

 

“To the all-triumphant king of the earth and sea, Arshak, whose person and image resemble our gods’, whose fate and fortune are loftier than those of all kings, and whose mind is as expansive as the heavens above the earth. Greetings from your younger brother and brother-in-arms, Vagharshak, who have been enthroned as king of Armenia by you.
        “Having received your command to take charge of my kingdom with courage and wisdom, I have not in the least overlooked your advice, but have taken all care to follow it to the best of my abilities. Now that my kingdom has been consolidated by your guardianship, I have resolved to learn about the rulers of the land of Armenia before my time, and where its nakhararutyuns have come from. For there is no clarity regarding the noble ranks or the cults of temples here; it is not clear who the first and latest leaders of the land were, and nothing is conventional. In fact, everything is muddled and untamed.
        “Therefore I ask your mighty majesty to have your archives opened for this man who has come to you. For when he finds what I, your brother and son, am looking for, he shall bring it back with haste. As for the pleasure we will obtain from your obliging our request, I am sure that this will bring you joy, too. Farewell, you glorious man, who lives among the gods.”

        Receiving this letter from the hands of Mar Abas Katina, Arshak the Great happily commanded that he be permitted into his archives in Nineveh. At the same time, he was happy that his brother, to whom he had entrusted half of his kingdom, had such intentions. Scouring the king’s books, Katina found one in Greek script, which, he says, contained the following epigraph:

 

THE BEGINNING OF THE BOOK

 

“This book was translated from Chaldean into Greek by the command of Alexander. It contains an authentic account of the ancients and ancestors.”
        He says that the book begins with an account of Zurvan, Titan and Japhetus, along with genealogies of the three princes, all of them designated by their names, in sequence, over the course of many years.
        From this book Mar Abas Katina only extracted reliable historical information pertaining to our people and brought it to Vagharshak in Nisibis, in both Greek and Syriac script. Taking it, the elegant and valiant bowsman, Vagharshak, who was at once eloquent and intelligent, regarded it as his finest treasure, kept it in his court with great care and had a part of it inscribed on a pillar. Therefore, we consider the narrative we are about to relate for your scrutiny as reliable. It takes our indigenous nakhararutyuns back to the time of Sardanapalus of the Chaldeans. It begins thus:
       
The first gods were prominent and formidable, and causes of great blessings to the earth. They were the beginning and the expansion of humanity upon earth. Then the nation of giants—grotesque, tall and huge—separated from them and arrogantly conceived and gave birth to the ungodly plan of building the tower, by which deed they perished by a terrible wind inspired by the wrath of the gods. The wind destroyed the tower, but with unheard of languages distributed among all peoples, everyone was thrown into confusion and uproar. One of these was Hayk, from the line of Japhetus, a prominent and valiant nakharar, and a skilled archer with a powerful bow.”
        Let us now take a pause in our narrative, as our task here is not to compose an outright history but to attempt to identify the first among our ancestors. So we begin with this very book, with Japhetus, Merod, Sirat and Taklad (who are Japheth, Gomer, Tiras and Togarmah), after which the chronicler continues with Hayk, Aramaneak, and their line, which we previously mentioned [see Chapter 5].


 

ԳԻՐՔ ԱՌԱՋԻՆ


Ծննդաբանութիւն Հայոց Մեծաց

  

Գլուխ Թ

 

Թուղթ Վաղարշակայ արքայի Հայոց առ Մեծն Արշակ արքայ Պարսից:

 

«Արշակ թագաւոր երկրի եւ ծովու, որոյ անձն եւ պատկեր եւ որպէս եւ է իսկ եւ մեր աստուածոց, իսկ բախտ եւ պատահումն ի վեր քան զամենայն թագաւորաց, եւ մտաց լայնութիւն` որչափ երկնի ի վերայ երկրի. Վաղարշակ կրտսեր եղբայր քո եւ նիզակակից, որ ի քէն կարգեալ արքայ Հայոց. Ողջ լեր ամենայն յաղթութեամբ: 
        «Քանզի պատուէր ընկալայ ի քէն` քաջութեան եւ ամենայն իմաստութեան հոգ տանել` ոչ երբէք անփոյթ արարեալ զքոյովն անցի զխրատու, այլ խնամ տարեալ հոգացայ ամենայնի, որչափ միտք եւ հասողութիւն բաւեցին: Եւ այժմ ի քումմէ խնամակալութենէ զետեղեալ զթագաւորութիւնս` խորհուրդ ի մտի եդի գիտել, թէ ո՛յք ոմանք յառաջ քան զիս իցեն տիրեալ աշխարհիս Հայոց, եւ ուստի՛ նախարարութիւնքս որ աստ կան: Զի ո՛չ կարգք ինչ աստ լեալ յայտնի, եւ ոչ մեհենից պաշտամունք. եւ ո՛չ գլխաւորաց աշխարհիս առաջինն յայտնի է, եւ ոչ վերջինն, եւ ոչ այլ ինչ աւրինաւոր, այլ խառն ի խուռն ամենայն եւ վայրենի:
        «Վասն որոյ աղաչեմ զքո տէրութիւնդ, հրամայել բանալ զդիւանդ արքունի ընդդէմ առնդ եկելոյ առաջի քոյոյ հզաւր տէրութեանդ. զի գտեալ զըղձալին եղբաւր քոյ եւ որդւոյ` բերցէ փութապէս. եւ զմեր հեշտութիւն, որ ի կամակատարութենէ լեալ` քաջ գիտեմ խնդութիւն քեզ լեալ: Ողջ լեր երեւելիդ բնակութեամբ ի մէջ դից:»
 
        Եւ ընկալեալ Արշակայ Մեծի զգիրն ի ձեռաց Մար Աբայն Կատինայ` մեծաւ լրջմտութեամբ հրամայէ առաջի առնել նմա զդիւանն արքունի որ ի Նինուէ, միանգամայն եւ ուրախացեալ ընդ այսպիսի միտս ունել եղբաւր իւրոյ, որում զկէս թագաւորութեան իւրոյ հաւատացեալ էր: Եւ խուզեալ նորա զամենայն մատեանսն` գտանէ մատեան մի հելլենացի գրով, յորոյ վերայ էր, ասէ, վերնագիր այսպիսի:
 
 
ՍԿԻԶԲՆ ՄԱՏԵՆԻՆ 
 
«Այս մատեան հրամանաւ Աղեքսանդրի ի Քաղդէացւոց բարբառոյ փոխեալ ի յոյն, որ ունի զբուն հնոցն եւ զնախնեացն բանս:»
        Որոյ սկիզբն լեալ ասէ զԶրուանն եւ զՏիտանն եւ զՅապետոսթէ, յորում եւ զիւրաքանչիւր ոք ի ծննդոց երից նախարարականացս այսոցիկ արանց, զարս անուանիս, կարգաւ շարադասեալ յիւրաքանչիւր տեղիս մինչեւ ցբազում ամս: 
        Յայսմ մատենէ Մար Աբաս Կատինայ զմերոյ ազգիս միայն հանեալ զպատմութիւն հաւատի` բերէ առ Վաղարշակ արքայ ի Մծբին յոյն եւ ասորի գրով: Զոր առեալ անձնագեղոյն եւ քաջաղեղանն արին Վաղարշակայ, կորովաբանոյն եւ հանճարեղի, առաջին իւրոյ գանձուն համարելով` դնէ յարքունիսն ի պահեստի մեծաւ զգուշութեամբ, եւ զմասն ինչ յարձանի հրամայէ դրոշմել: Յորմէ մեր հաւաստի ի վերայ հասեալ կարգի զրուցացս` երկրորդեմք այժմ քում հարցասիրութեանդ, ձգելով զմեր բնիկ նախարարութիւնս մինչեւ ցՔաղդէացւոց Սարդանապաղղոս, եւ եւս մաւտագոյն: Յորում է սկիզբն բանիցն այսպիսի.
        «Ահեղք եւ երեւելիք առաջինքն ի դից, եւ աշխարհի մեծամեծ բարեաց պատճառք, որ սկիզբն աշխարհի եւ բազմամարդութեան: Եւ ի սոցանէ հատեալ գտան ազգ սկայիցն, անհեդեդք, յաղթանդամք մարմնով եւ վիթխարիք. որք յղացեալ ամբարտաւանութեամբ` ծնան զամբարիշտ խորհուրդ աշտարակաշինութեանն, եւ ի նոյն լինէին ի գործ անկեալք. յոր հողմ ահագին իմն եւ աստուածային շնչեցեալ ի դիցն ցասմանէ` ցրէ զամբարտակն, եւ մարդկանն անլուր բարբառս իւրաքանչիւր ումեք բաշխեալ, աղմուկ շփոթի ի մէջ արկանէին: Յորոց մի էր եւ Յապետոսթեանն Հայկ, անուանի եւ քաջ նախարար, կորովաձիգ եւ հաստաղեղն:» 
        Եւ այս կարգ զրուցաբանութեան դադարումն առցէ. զի հանդէս է մեր` ոչ զպատմութեանն ողջաբանութիւն գրել, այլ ջանալ ցուցանել զառաջինսն մեր եւ զբուն հին նախնիս: Արդ ի նոյն մատենէ սկսեալ ասացից. Յապետոսթէ, Մերոդ, Սիրաթ, Թակլադ. որ է Յաբեթ, Գոմեր, Թիրաս, Թորգոմ: Յետ որոյ նոյն ժամանակագիր յառաջ մատուցեալ ասէ. Հայկ, Արամանեակ, եւ զայսն ի կարգի, զորոց յառաջագոյն ասացաք:

 



Index

 

Comments

Popular posts from this blog

Learn Classical Armenian!

Some male names from 5th century Armenia

Աշխարհաբառ լեզուի վրայ