Movses Khorenatsi's History of the Armenians: Chapter 12

 Movses Khorenatsi's History of the Armenians
(Translated by Robert Bedrosian)

Book I

Genealogy of Greater Armenia
 
Chapter XII
 

 About the clans and generations descending from Hayk, and what each of them did

 

Following this, much else is related in that book. However, we shall take from it only what serves for our compilation.

[Mar Abas Catina] says that after this, Hayk returned to his same dwelling place. He gave as gifts to his grandson, Cadmus, much booty from the war, and many renowned people from his own entourage. [Hayk] ordered him to hold his first home in his former dwelling place. Then he himself went and stayed in the plain called Hark', for a few years. Now we mentioned earlier that [Hayk] had fathered Aramaneak in Babylon. [Hayk] died after living not a few years [i.e., after a long life], and entrusted the entire clan to his son, Aramaneak.

Now [Aramaneak] left two of his brothers—Xor' and Manawaz, with all their entourages—in [the place called] Hark', and [he left there] also Baz, who was Manawaz's son. Of these [brothers], Manawaz inherited Hark', while his son, Baz, [inherited] the shore of the salt sea to the northwest. He called the district and the sea by his own name. They say that it is from him that descend the heads of families (nahapetut'iwns) named Manawazeank', Bznunik', and Orduni, which, they say, destroyed each other in battle after [the time of] Saint Trdat. Xor' multiplied in the northern area and established his cultivated areas here. [Mar Abas Catina] says that it is from him that the great naxararut'iwn (lordship) of the Xor'xor'uni clan derives—brave, renowned men as are [folk from this clan] today prominent among us.

Aramaneak took his entire multitude and went to the northeast, descending into a deep plain which was surrounded by the lofty summits of mountains, and crossed by a murmuring river flowing from the west. The eastern plain is, as it were, lying back extending toward [the direction of the] sun[rise]. At the foot of the mountains there gush many clear streams which merge into gentle rivers. At their borders, at the base of the mountains and edges of the plain, they almost seemed like some young lads walking about with young girls. And there was a southern mountain, pointed toward the sun, with a snow-white peak which rose gradually up from the ground becoming a steep top. Indeed, this was an old man of a mountain among the younger ones, [and a wide mountain] which—as one of our countrymen said—was a three-day journey for a well-girded man to walk around. Aramaneak dwelled in the depths of this plain and also cultivated a part of the plain in the north and the foot of the mountain on the same side. He named the mountain Aragats', after his own name and his property [he named] Aragats'otn ("Foot of Aragats'").

Now the historian relates this wonderful information, that in many places in our country [the Haykids] found a few scattered men dwelling here and there, [people who were resident there] before the arrival of our native ancestor Hayk.

Aramaneak having lived [some] years fathered Aramayis, and then died after living many years. His son, Aramayis, built his dwelling on a hill by the bank of a river, and named it Armawir. As for the river, he named it Eraskh [Arax] after his grandson, Erast. And his son, Sharay—who had many children and was a big eater—he sent [g39] with all his entourage to a nearby plain which was rich and fertile where not a few streams flowed on the northern flank of the mountain called Aragats. It is said that the district of Shirak is named after him. Thus it seems that the proverb which circulates among the villagers is justified: "You may have the throat of Sharay, but we do not have the granaries of Shirak." This Aramayis lived some years and fathered a son, Amasia. Then [Aramayis] died, after living some more years.

Amasia dwelt in Armavir; after some years he fathered Gegham, and after Gegham, the valiant P'ar'ox and Ts'olak. After fathering them, he crossed the river near the southern mountain and built there by the caves at the foot of the mountain two houses at great expense: one to the east near the sources of the springs that emerge from the base of the mountain, and the other to the west of this dwelling, distant about half a long day's journey for a man on foot. [Amasia] gave these in inheritance to his two sons, the valiant P'ar'ox and the swift Ts'olak. The latter dwelt in them and named the places after themselves: P'ar'axot from P'ar'ox, and Ts'olakert from Ts'olak. Amasia named the mountain Masis after himself, and then he returned to Armawir. Having lived a few years longer, he died.

 Gegham, after the passsage of some years, became the father of Harmay, in Armawir. Then [Gegham] left Harmay in Armawir to dwell with his sons, and he himself went to the northeast around another mountain, to the shore of a lake. He cultivated a place by the shore of the lake, and left inhabitants there. After his own name, he called the mountain Gegh, the cultivated place Geghark'uni, and also the lake [Lake Geghark'uni/Sevan]. It was here that [Gegham] fathered his son, Sisak, an exalted, personable, handsome, eloquent man, and an excellent archer. It was to Sisak that [Gegham] gave most of his property and many of his personal servants. He set the borders of his inheritance [extending] from the lake in the east to a plain where the River Araxes cuts through the mountains' caves, flows through the long and narrow gorges, and with an awesome roar descends to the plain. Here is where Sisak dwelled, and he filled the boundaries of his habitation with cultivation. He called that land Siwnik', after his own name; however, the Persians more accurately call it Sisakan. Vagharsh, the first Parthian king of the Armenians, found here his [Sisak's] descendants, renowned men, whom he designated as lords of the land, from the line of Sisakan. That Vagharsh did this is confirmed by the history, but how it occurred we will narrate in the proper place.

Gegham returned again to the same plain, and at the foot of the same mountain [Gegh] in a small secure valley, he built a settlement (ձեռակերտ, dzer'akert) and gave it his own name, Geghami, which later was called Gar'ni, after his grandson, Gar'nik. From his offspring, in the time of Artashes, grandson of Vagharshak, descended a certain youth named Varazh who was skillful in hunting deer, wild goats, and boars and was an accomplished marksman. [Artashes] established [Gegham] [as head] of the royal hunt, and gifted him a cultivated area on the bank of the river which is called Hrazdan. They say that it is from him that the House of the Varazhnuni descends. This Gegham, as we mentioned before, became the father of Harmay after some years, then died after living additional years. He had ordered his son Harmay to reside in Armawir.

This Hayk, son of T'orgom, son of T'iras, son of Gomer, son of Japheth, was the ancestor of the Armenians; and these were his clans and descendants and their land of habitation. Subsequently they began, he says, to multiply and fill the country.

         As for Harmay, he lived some years and became the father of Aram.

It is told of Aram that he performed many valiant deeds in battles and that he extended the borders of Armenia on all sides. By his name all peoples call our land [Armenia], such as the Greeks, Armenia, and the Persians and Syrians, Armenikk'. Now if you wish, we may set forth outside this book (or omit) [Aram's] complete history and his deeds of valor, how they were done, and in whose time; otherwise [we shall include those accounts] in this one.

 

 

ԳԻՐՔ ԱՌԱՋԻՆ


Ծննդաբանութիւն Հայոց Մեծաց

  

Գլուխ ԺԲ

 

Յաղագս որ ի Հայկայ ազգք եւ ծնունդք, եւ թէ զի՛նչ իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ գործեաց:


Բազում ինչ զկնի այսորիկ պատմի ի մատենին. այլ մեք` որ ինչ պիտոյն մերոյ հաւաքմանս է, շարեսցուք:

Զկնի այսորիկ դառնալ ասէ Հայկին ի նոյն տեղի բնակութեան, եւ Կադմեայ թոռին իւրում բազում ինչս յանկածէ պատերազմին պարգեւէ, եւ յիւրոց ընդոծնացն արս անուանիս: Հրամայէ զնոյն տեղի բնակութեան ունել նմա զառաջնոյ իւրոյ տանն, եւ ինքն երթեալ դադարէ յանուանեալ դաշտին Հարք: Սա կեցեալ ամս` ծնանի զԱրամանեակ ի Բաբելոնի, որպէս վերագոյն ասացաք: Յետ որոյ կեցեալ եւ այլ եւս ամս ոչ սակաւս` մեռանի, յանձն առնելով զբովանդակ ազնն Արամանեկայ որդւոյ իւրում:

Իսկ նորա թողեալ զերկուս յեղբարց իւրոց, զԽոռ եւ զՄանաւազ, ամենայն աղխիւն իւրեաց ի կոչեցեալն Հարք, եւ զորդի Մանաւազայ զԲազ. յորոց Մանաւազ ժառանգէ զՀարք, իսկ որդի նորա Բազ` յարեւմտից հիւսիսոյ զեզր ծովուն աղւոյ, եւ զգաւառն եւ զծովն անուանէ իւրով անուամբ: Եւ ի սոցանէ ասեն լեալ զնահապետութիւնս Մանաւազեան եւ զԲզնունեաց, եւ Որդունին անուանեալ, որք աստ ուրեմն յետ սրբոյն Տրդատայ բարձեալ ասին ի միմեանց պատերազմաւ: Իսկ Խոռն ի կողմանս հիւսիսոյ բազմանայ, կարգէ զշէնս իւր. եւ ի նմանէ ձգեալ ասի մեծ նախարարութիւն ազգին Խոռխոռունեաց, արք քաջք եւ անուանիք, որպէս եւ որք առ մեաւք են այժմ երեւելիք:

Իսկ Արամանեկայ առեալ զամենայն բազմութիւնն` խաղայ յարեւելս հիւսիսոյ, եւ երթեալ իջանէ ի խորին դաշտավայր մի, ի բարձրագագաթանց պարսպեալ լերանց, գետոյ կարկաջասահի յարեւմտից ընդ մէջ անցանելով: Եւ զդաշտն արեւելից գոգցես իմն իբրեւ որսայսեալ, ձիգ յարեգակն կոյս զերկայնութիւն պարզեալ. եւ առ ստորոտովք լերանցն բազումք ականակիտ բղխեալ աղբիւրք, որք ի գետոց եկեալ հաւաքումն հեզաբար: Առ սահմանաւք նոցա, ծնիւք լերամբք եւ եզերաւք դաշտին` պատանիք ոմանք իբր առ երիտասարդուհեաւք ճեմիցին. այլ հարաւայինն արեգակնաճեմ լեառն, սպիտակափառ ունելով գագաթն, ուղղորդ յերկրէ բուսեալ, երեքաւրէիւ, որպէս ասաց ոմն ի մերոցն, քաջագաւտւոյ առն շրջապատեալ ճանապարհաւ, եւ առ փոքր փոքր ի շեշտումն անկեալ, ծեր ոմն արդարեւ լեառն ի մէջ երիտասարդացեալ լերանցն: Յայսմ խորութեան դաշտի բնակեալ Արամանեկայ` շինէ զմասն ինչ ի հիւսիսոյ կողմանէ դաշտին, եւ զոտն լերինն ի նոյն կողմանէ, եւ զլեառնն անուանէ յանկագոյն յիւր անուն Արագած, եւ զկալուածսն` ոտն Արագածոյ:

Բայց սքանչելի իմն ասէ պատմագիրն, թէ ի յոլով տեղիս գտանէին բնակեալք ի մարդկանէ յերկրիս մերում ցան եւ ցիր սակաւք յառաջ քան զգալուստ բնկին մերոյ նախնւոյն Հայկայ:

Այս Արամանեակ կեցեալ ամս` ծնաւ զԱրամայիս. եւ յետոյ կեցեալ ամս շատ` մեռաւ: Իսկ որդի նորա Արամայիս շինէ իւր տուն բնակութեան ի վերայ ոստոյ միոյ առ եզերբ գետոյն, եւ անուանէ զնա յիւր անուն Արմաւիր. եւ զանուն գետոյն յանուն թոռին իւրոյ Երաստայ` Երասխ: Եւ զորդի իւր զՇարայ, զյոլովածին եւ զշատակեր, առաքէ ամենայն աղխիւ իւրով ի դաշտ մի մաւտաւոր, արգաւանդ եւ բերրի, յորում գնան ջուրք ոչ սակաւք, ի թիկունս հիւսիսոյ լերինն, որ անուանեցաւ Արագած. յորոյ անուն եւ զգաւառն ասեն անուանեալ Շիրակ: Վասն որոյ թուի արդարանալ առասպելին, որ ասի ի մէջ գեղջկաց. «Թէ քո Շարայի որկորն է` ասեն, մեր Շիրազայ ամբարքն չեն: Այս Արամայիս կեցեալ ամս` ծնանի զորդի իւր զԱմասիա. ի վերայ որոյ կեցեալ եւ այլ եւս ամս` մեռաւ:

Ամասիա բնակեալ յԱրմաւիր` յետ ամաց ծնանի զԳեղամ, եւ յետ Գեղամայ զՓառոխ արի եւ զՑոլակ: Եւ յետ ծնանելոյ զսոսա` անցանէ զգետովն մերձ ի լեառնն հարաւոյ, եւ շինէ անդ առ խորշիւք լեռնոտինն մեծապէս ծախիւք երկուս տունս, զմին յարեւելս կոյս, մաւտ յակունս աղբերցն, որ առ ստորոտով լերինն ելանեն. իսկ զմիւսն յարեւմուտս կոյս նորին տանն, բացագոյն իբր մեծաւր հասարակ աւուր միոյ հետեւակագնացի առն ճանապարհի: Եւ ետ զնոսա ի ժառանգութիւն երկուց որդւոց իւրոց, արւոյն Փառոխի եւ կայտառին Ցոլակայ. յորս բնակեալ` յիւրեանց անուն զտեղիսն կոչեցին, ի Փառոխայ` Փառախոտ, եւ ի Ցոլակայ` Ցոլակերտ: Բայց զլեառնն` Ամասիա անուանէ իւրով անուամբ Մասիս. եւ ինքն դարձեալ յԱրմաւիր` եկաց ամս սակաւս, եւ մեռաւ:

Իսկ Գեղամ յետ ամաց անցանելոյ ծնաւ զՀարմայ յԱրմաւիր. եւ թողեալ զՀարմայ յԱրմաւիր հանդերձ որդւովք բնակել, եւ ինքն գնաց զմիւս լերամբն արեւելեան հիւսիսոյ, յեզր ծովակի միոյ: Շինէ զեզր ծովակին, եւ թողու անդ բնակիչս. եւ յիւր անուն եւ սա զլեառնն անուանէ Գեղ, եւ զշէնսն` Գեղարքունի, որով կոչի եւ ծովն: Աստ ծնաւ զորդի իւր զՍիսակ, զայր սէգ եւ անձնեայ, բարեգեղ, կորովաբան եւ գեղեցկաղեղն: Սմա զմեծ մասն ընչից իւրոց տուեալ եւ ծառայս անձինս բազումս` սահմանս հատանէ նմա ժառանգութեան ի ծովէն ընդ արեւելս մինչեւ ցդաշտ մի, ուր գետն Երասխ հատեալ զքարանձաւս լերանց` անցանէ ընդ խոխոմս ձիգս եւ նեղս, ահագին դնդնչմամբ իջանէ ի դաշտն: Աստ բնակեալ Սիսակ` լնու շինութեամբ զսահմանս բնակութեան իւրոյ. եւ զաշխարհն կոչէ իւրով անուամբն Սիւնիք. այլ Պարսք յըստակագոյնս եւս Սիսական կոչեն: Ի սորա ծննդոց աստ ուրեմն Վաղարշակ, որ առաջին ի Պարթեւաց արքայ Հայոց, գտեալ արս անուանիս` տեարս աշխարհին կարգէ, որ է Սիսականդ ազգ. եւ զայս առնէ Վաղարշակ` ի պատմութենէն ստուգեալ: Այլ այս թէ ո՛րպէս է, յիւրում տեղւոջ պատմեսցուք:

Բայց ինքն Գեղամ դառնայ անդրէն ի դաշտ անդր, եւ առ ոտամբ նորին լերինն ի ձորակի միում ամրոց շինէ ձեռակերտ մի, եւ կոչէ զանուն նորա Գեղամի, որ յետոյ ի Գառնկայ թոռանէ նորա անուանեցաւ Գառնի: Ի սորա ծննդոց աստ ուրեմն առ Արտաշիսիւ թոռամբ Վաղարշակայ ոմն Վարաժ անուն պատանի լեալ, աջող յորս եղջերուաց եւ այծեմանց եւ վարազուց, դիպաձգութեամբ նետից կորովի. զսա ի վերայ որսոց արքունականաց կարգէ, եւ շէնս պարգեւէ նմա առ եզերբ գետոյն, որ անուանեալ կոչի Հրազդան: Եւ ի սմանէ ասեն լինել զտունն Վարաժնունի: Այս Գեղամ, որպէս ասացաք, յետ ամաց կենաց իւրոց ծնաւ զՀարմայ. յետ որոյ կեցեալ եւ այլս եւս` եւ մեռաւ: Եւ հրամայեաց որդւոյ իւրում Հարմայ բնակել յԱրմաւիր:

Այս Հայկ որդի Թորգոմայ, որդւոյ Թիրասայ, որդւոյ Գամերայ, որդւոյ Յաբեթի, նախնի Հայաստանեայց. եւ այս ազգք նորա եւ ծնունդք եւ աշխարհ բնակութեան նոցա. եւ յայսմ հետէ սկսան, ասէ, բազմանալ եւ լնուլ զերկիրն:

Իսկ Հարմայ կեցեալ ամս` ծնաւ զԱրամ:

Արամայ բազում գործք քաջութեան պատմին մարտից նահատակութեան, եւ ընդարձակել զսահմանս Հայոց յամենայն կողմանց. յորոյ անուն եւ զաշխարհս մեր անուանեն ամենայն ազգք, որպէս Յոյնք` Արմէն, իսկ Պարսիկք եւ Ասորիք` Արմէնիկք: Բայց զընդարձակութիւն պատմութեան սորա եւ զգործս քաջութեան, թէ զիա՛րդ կամ առ որո՛վ ժամանակաւ, թէ կամիցիս` արտաքոյ այսորիկ գրոց կարգեսցուք, եւ կամ թողցուք. ապա թէ ոչ` ի սմին:

 



Index

 

Comments

Popular posts from this blog

Learn Classical Armenian!

Some male names from 5th century Armenia

Աշխարհաբառ լեզուի վրայ