Movses Khorenatsi's History of the Armenians: Chapter 11

 

 Movses Khorenatsi's History of the Armenians
(Translated by Beyon Miloyan)

Genealogy of Greater Armenia
 
Chapter XI
 

The War and the Death of Bel

 

Advancing his narrative, [Katina] says that the Titan Bel, in establishing his kingdom upon everyone, sent one of his sons along with his loyal men to the north, to Hayk, to subject and make peace with him: “You went to dwell in the icy cold,” he said. “Live wherever you’d like in my land, but melt your icy pride. Submit to me and live in peace.” Hayk sent Bel’s messengers away with a harsh reply and the delegation returned to Babylon.

So then the Titan Bel assembled his soldiers and went up against [Hayk] with a host of infantry. He arrived in the north, in the land of Ararat, near the house of Kadmos. Kadmos fled to Hayk, sending his best runners ahead [with this message]: “Know, greatest of heroes,” they said, “that Bel is coming up against you with fearless immortals and a mountain of towering giants. As soon as I learned that he was approaching my house, I took flight, and now here I am in alarm. Now hurry and figure out what you must do.”

Now Bel poured down like a torrent with the power of his monstrous host, making haste to reach the borders of Hayk’s territory, assured in the prowess of his strongmen. At this point the clever, prudent giant with curly hair and sparkling eyes [i.e., Hayk] swiftly gathered his sons and grandsons who, though valiant archers, were very scarce in number, along with others who were under his authority. He arrived at the shore of a saltwater lake containing small fish, from where he called out to his soldiers: “In battling against Bel’s host, we shall attempt to target the spot where Bel is standing in their midst, for either we will die and our children will fall in servitude to Bel, or by the strength of our fingers we will scatter his host and emerge victorious.”

            After traversing some distance, they arrived at a plateau in the highlands where they encamped to the right of a stream on elevated ground. Then they looked up and the invasion of Bel’s unruly horde appeared before them, forging ahead, scattered over the face of the land, with Bel looking on calmly from high ground, as though from a watchtower on the left of the stream with his large host.

Hayk noticed a detachment of soldiers where Bel had come to the front of the multitude with some armed men, and that there was a large gap between them. [Bel] was wearing a helmet of iron with pronounced trim, with copper plates lined across his back and chest and greaves and vambraces on his legs and arms. He had a belt around his waist with a double-edged sword hanging from the left. He had a spear in his right hand, a shield in his left hand, and select soldiers on both sides. Seeing the Titan armed to the teeth with his select soldiers beside him, Hayk assigned Aramaneak and his two brothers to his right and Kadmos and two of his sons to his left, for they were expert archers and swordsmen. He assigned himself to the front and designated the other members of his horde to follow from behind so that they formed a triangle. Calmly, they advanced.

Then the giants, approaching one another from opposite sides, went at each other’s throats and war broke out. Not a few giant men from the two sides met the mouth of the sword and fell to the ground. The two sides were, unexpectedly, in a deadlock. This ualarmed the king of the Titans who began to hesitate. He withdrew back up the same hill from where he had descended, for he thought to fortify himself within the rabble until his entire army would arrive and he could wage a second battle against the enemy. But when the archer Hayk perceived this, he pushed forward toward the king, drew his bow all the way back and shot three arrows right at his breastplates. The arrows went through his back, the tips pierced the ground, and that is how the haughty Titan was struck to the earth and gave up the ghost. Now every man in Bel’s host ran scared in every direction upon seeing such a heroic deed. This much shall suffice concerning this topic.

At the place of battle Hayk built an estate and called it Hayk, for he was victorious. Accordingly, that same district is now called Hayots Dzor ["The Valley of Hayk”]. As for the hill where Bel died with his forces, Hayk called it Gerezmans ["(The Place of) Graves”], which is now called Gerezmanakk. But Hayk had Bel’s corpse treated, says Katina, and ordered it to be taken to Hark and buried on high ground in the sight of his wives and children. As for our land, it is now called Hayk [Hayk (now, Hayastan) is the ancient endonym of Armenia] in the name of our ancestor, Hayk.

 

 

 

ԳԻՐՔ ԱՌԱՋԻՆ


Ծննդաբանութիւն Հայոց Մեծաց

  

Գլուխ ԺԱ

 

Յաղագս պատերազմին եւ մահուանն Բելայ


Եւ յառաջ մատուցեալ զբանս իւր ասէ, թէ ի հաստատել Տիտանեանն Բելայ զթագաւորութիւն իւր առ ամենեսեան` առաքէ ի կողմն հիւսիսոյ զմի ոմն յորդւոց իւրոց առ Հայկ արամբք հաւատարմաւք, գալ նմա ի հնազանդութիւն եւ կեալ խաղաղութեամբ: Բնակեցեր, ասէ, ի մէջ ցրտութեան սառնամանեաց. այլ ջեռուցեալ մեղկեա՛ զցրտութիւն սառուցեալ քո հպարտացեալ բարուցդ, եւ հնազանդեալ ինձ` կեաց ի հանդարտութեան, ո՛ւր հաճոյ է քեզ յերկրիս իմում բնակութեան: Եւ ի բաց դարձուցեալ Հայկայ զպատգամաւորսն Բելայ` խստութեամբ պատասխանեաց: Դառնայ առաքեալն անդրէն ի Բաբելովն:

Ապա զաւրաժողով լինի ի վերայ նորա Տիտանեանն Բէլ ամբոխիւ հետեւակ զաւրաց. գայ հասանէ ի հիւսիսի, յերկիրն Արարադայ, մերձ ի տունն Կադմեայ: Փախստական լինի Կադմոս առ Հայկ, քաջընթացիկս առաջի իւր առաքէ. «Գիտեա՛, ասէ, ո՛վ մեծդ դիւցազանց, զի դիմեալ գայ ի վերայ քո Բէլ յաւերժիւք քաջաւք եւ երկնադիզաւք հասակաւք սկայիւք մրցողաւք: Եւ իմացեալ իմ զմերձ լինելն նորա ի տուն իմ` փախեայ, եւ գամ աւասիկ տագնապաւ: Արդ` աճապարեա՛ խորհել զոր ինչ գործելոց ես:»

Իսկ Բէլն, յանդուգն եւ անճոռնի զաւրութեամբ ամբոխին, որպէս յորձան ինչ սաստիկ ընդ զառ ի վայր հեղեղեալ` փութայր հասանել ի սահմանս բնակութեանն Հայկայ, ի սիրտ եւ ի մարմին վստահացեալ արանց զաւրաւորաց: Աստ ուշիմ եւ խոհեմ սկայն, քաջագանգուրն եւ խայտակնն, աճապարեալ հաւաքէ զորդիս իւր եւ զթոռունս, արս քաջս եւ աղեղնաւորս, թուով յոյժ նուազունս, եւ զայլսն եւս որ ընդ իւրով ձեռամբ. հասանէ յեզր ծովակի միոյ, որոյ աղի են ջուրքն, մանունս ունելով յինքեան ձկունս: Եւ կոչեցեալ զզաւրս իւր` ասէ ցնոսա. «Յելանելն մեր հանդէպ ամբոխին Բելայ` դիպել ջանասցուք տեղւոյն, ուր անցեալ կայցէ ի մէջ խռան քաջացն Բէլ: Զի կա՛մ մեռցուք, եւ աղխ մեր ի ծառայութիւն Բելայ կացցէ, կամ զաջողութիւն մատանց մերոց ի նա ցուցեալ` ցրուեսցի ամբոխն, եւ մեք եղիցուք յաղթութիւն ստացեալք:

Եւ յառաջ կոյս անցեալ բովանդակ ասպարէզս` հասանեն ի միջոց ինչ դաշտաձեւ` լերանց բարձրագունից: Եւ յաջմէ ջուրց հոսանաց ի բարձրաւանդակում կուռ կալով ի տեղւոջ, ի վեր զերեսս ամբարձեալ` երեւեցաւ նոցա բազմութիւն անկարգ հրոսակի ամբոխոյն Բելայ, ցան եւ ցիր յանդուգն յարձակմամբ ընդ երեսս երկրին սուրալով. իսկ Բէլ հեզ եւ հանդարտ ամբոխիւ մեծաւ ի ձախմէ ջուրցն ի վերայ ոստոյ միոյ, իբրեւ ի դիտանոցի: Ծանեաւ Հայկ զխումբ վառելոյ ջոկատին, յորում Բէլ առաջի ամբոխին եկեալ հասեալ ընտրիւք եւ վառելովք ոմամբք. եւ երկար միջոց ճանապարհի ընդ նա եւ ընդ ամբոխն: Եւ ինքն գլխանոց ագուցեալ երկաթի, նշանաւորաւք վերջիւք, եւ տախտակս պղնձիս թիկանց եւ լանջաց, եւ պահպանակս բարձից եւ բազկաց. գաւտեւորեալ զմէջսն, եւ յահեկէ զսուրն երկսայրի. եւ նիզակ անարի ի ձեռին իւրում աջոյ, եւ յահեկումն վահան, եւ ընտիրք յաջմէ եւ ի ձախմէ: Եւ տեսեալ Հայկին զՏիտանեանն կուռ վառեալ, եւ զարս ընտիրս ընդ նմա աջինս եւ ահեկինս` կարգէ զԱրամանեակն երկու եղբարբք ընդ աջմէ, եւ զԿադմոս եւ զայլս երկուս յորդւոց իւրոց ի ձախմէ, զի արք կորովիք էին յաղեղն եւ ի սուսեր. եւ ինքն առաջի, եւ զայլս հրոսակին զկնի իւր կարգեաց. երեքանկիւնի իմն կարգեաց ձեւով, հանդարտ յառաջ մատուցեալ:

Եւ հասեալ երկոցունց կողմանց սկայիցն ի միմեանս` ահագին դղրդմունս ի վերայ երկրի առնէին շահատակելով, եւ ահս պակուցանողս տարազուք յարձակմանցն սկայազունքն զմիմեամբք արկանէին: Անդ ոչ սակաւք յերկոցունց կողմանց արք յաղթանդամք բերանոյ սրոյ դիպեալք` տապալ յերկիր կործանէին, եւ մարտն յերկոցունց կողմանց մնայր անպարտելի: Զայսպիսի անակնունելի դիպուած տարակուսանաց տեսեալ արքայն Տիտանեան զարհուրեցաւ, եւ ի նոյն բլուր ուստի էջն` վերջոտնեալ ելանէր. քանզի խորհէր ի միջոցի ամբոխին ամրանալ, մինչեւ հասցէ բովանդակ զաւրն, զի միւսանգամ ճակատ յաւրինեսցէ: Զայս իմացեալ աղեղնաւորին Հայկայ` յառաջ վարէ զինքն, մաւտ հասանէ յարքայն, լի քարշէ զլայնալիճն, դիպեցուցանէ զերեքթեւեանն կրծից տախտակին, եւ շեշտ ընդ մէջ թիկանցն թափանցիկ լեալ` յերկիր հարստի սլաքն. եւ այսպէս ճոխացեալն Տիտանեան կործանի յերկիր զարկուցեալ, եւ փչէ զոգին: Իսկ ամբոխն տեսեալ զայսպիսի ահագին գործ քաջութեան` փախեան իւրաքանչիւր դէպ երեսաց իւրեանց: Եւ վասն այսորիկ այսչափ բաւական լիցի ասել:

Բայց զտեղի ճակատուն շինէ դաստակերտ, եւ անուն կոչէ Հայք, վասն յաղթութեան պատերազմին. այսորիկ աղագաւ եւ գաւառն այժմ անուանի Հայոց ձոր: Իսկ զբլուրն, ուր քաջամարտկաւքն անկաւ Բէլ` անուանեաց Հայկ Գերեզմանս. որ այժմ ասին Գերեզմանակք: Բայց զդիակն Բելայ պաճուճեալ դեղովք, ասէ, հրամայէ Հայկ տանել ի Հարք, եւ թաղել ի բարձրաւանդակ տեղւոջ, ի տեսիլ կանանց եւ որդւոց իւրոց: Իսկ աշխարհս մեր կոչի յանուն նախնւոյն մերոյ Հայկայ` Հայք:

 

 

 

Additional resources:

 

Abeghian, M. (1899-1900). Հայկի առասպելը. Ararat, 32-33.

 

 




Index

 

Comments

Popular posts from this blog

Learn Classical Armenian!

Some male names from 5th century Armenia

Աշխարհաբառ լեզուի վրայ