Movses Khorenatsi's History of the Armenians: Chapter 6

 Movses Khorenatsi's History of the Armenians
(Translated by Beyon Miloyan)

Genealogy of Greater Armenia
 
Chapter VI
 

Regarding the similarities and differences between the accounts of Movses and other ancient historians; the oral discourses of the philosopher Olympiodorus.

 

We did the best we could to select the most reliable information from various sources, beginning with the genealogies of Noah’s three sons down to Abraham, Ninus and Aram, which I don’t think anyone with a mind can oppose. Now should anyone think to repudiate the truth, wishing to turn my words into myth or legend, they can do as they please!

        However, if you are thankful for our diligence and efforts, O philomath and boss of mine, let me elaborate briefly on what I have just explained, as to what former authors have related (though I cannot say now whether they based their accounts on volumes found in royal archives, and changed certain names, excerpts or periods of time on a whim or for reasons that are now unknown to us). But as for the beginning, they sometimes speak the truth and sometimes lie, as regarding the progenitor, whom they do not call the first man, but a king, and likewise refer to him by a barbaric and insignificant name and say that he lived 36,000 years. And as for the number of patriarchs and the deluge, they are in accord with Moses, in the same way that they speak truthfully when listing the names of the three men after the deluge and Xisuthrus’ passage to Armenia but before the construction of the tower, but in changing the names of these men, as well as in many other respects, they lie.

But now I will be happy to begin the following part of my discourse with my dear Berossian Sibyl, who speaks more truthfully than most: “Before the tower,” he says, “and before humanity came to speak many languages, but after the passage of Xisuthrus to Armenia, Zurvan, Titan, and Japhesthus ruled the land.” It seems to me that these are Sem, Ham, and Japheth.

            “And by their division,” he says “and with the whole world under their rule, Zurvan came to rule over the other two as well. Thus was the mage Zoroaster, king of the Bactrians (who are the Medes), said to be the origin and father of the gods,” and related many other myths about him, which are not fitting for us to now repeat.

“Now when Zurvan took charge over them,” he says, “Titan and Japhesthus opposed and waged war against him, for he intended to make his sons kings over everyone. And in the midst of such chaos, Titan snatched a part of Zurvan’s ancestral land. At that point, their sister Astghik persuaded them to cease the disturbance. They consented to make Zurvan king, with a caveat to have all of Zurvan’s male offspring killed, lest he impose his dynasty over them. Upon this, they assigned mighty men from among the Titans to oversee the offspring of his wives, killing two of them on account of this caveat. Then their sister, Astghik, together with Zurvan’s wives, persuaded some of the Titans to let the other children live and to send them westward to the mountain known as Deutsenkets (“Fallen Gods”), which is now Olympus.”

Now as I see it these accounts contain much truth, whether or not others consider them to be myths. It is for this reason, also, that Epiphanus, bishop of Constantia [Salamis] of Cyprus says, in his Panarion, when attempting to demonstrate the true and equitable God and regarding the destruction of the seven nations by the Israelites [Deuteronomy 7:1-2], that “God equitably destroyed these seven nations before the Israelites, for in the division of the earth these lands had fallen to the Semites, and the Hamites invaded the land and came to rule it by force. But God preserved their rights according to their sworn oath and requited the Hamites by returning the inheritance of the Semites to them. As for the Titans and Rephaites, they are recalled in the Divine Scripture.”

Now we ought to repeat, albeit very briefly, some ancient lore from the Greek sages that has reached us through the discourses of Gorgias, Banan, and a third, David. One of them, who was trained in philosophy, said “O elders, when I was being instructed by the Greeks, it happened one day that the sage and erudite men among them were discoursing on geography and the division of the nations. Some thought the discourses on this matter found in their books were foreign, while others thought they were allegorical. Then the sagest among them, Olympiodorus, said “I will tell you unwritten myths that have made it down to us and that many villagers still tell to this day. There is a book about Xisuthrus and his sons that has been lost to us, which, they say, contains such an account:  After Xisuthrus’ passage to Armenia by water and his arrival on land, one of his sons, Sem, went to the land to the northwest, and coming to a small field at the foot of a mountain range through which a river flowed toward Assyria, he stayed by the river for two months, called the mountain Sim, then returned to the southeast from where he came. Then one of his youngest sons, Tarban, together with his 30 sons, 15 daughters and their husbands, departed from their father and went to live by the bank of the same river, in whose name the district was named Taron, and the place where they lived was called Tsronk, for that was where his children first split from him. He himself lived near the borders of Bactria for some days with one of his sons. And since Sem is called Zurvan in the east, the district of Zarevand is named after him to this day” [See map].

            More often these are recalled by the Aramaznean [Արամազնեայց – lit. those belonging to Aram’s line] elders in their songs and dances [«երգք ցցոց եւ պարուց», see below], although the veracity of these stories is not important to us. It is because I wish to have you know everything that I transmit to you all that I have heard and seen in this book, and so that you appreciate the candor of my sentiments toward you.

 

 

 

ԳԻՐՔ ԱՌԱՋԻՆ


Ծննդաբանութիւն Հայոց Մեծաց

  

Գլուխ Զ

 

Յաղագս թէ ինչ որ հաւասար, եւ է ինչ որ աւտար ի Մովսիսէ պատմեն այլքն հնախաւսք, եւ յաղագս Ոլիմպիոդորայ փիլիսոփայի անգիր հին զրուցացն:


Զհաւաստին որչափ կարացեալ ի բազմացն ընտրեալ բանից` կարգեցաք զծնունդս երից որդւոցն Նոյի ցԱբրահամ եւ ցՆինոս եւ ցԱրամ. որում ոչ զոք ընդդիմանալ կարծեմ ի միտս ունողացն. բայց եթէ զճշմարտութեանն ոք խորհելով քակել զոճ` յառասպելս զճշմարիտ բանս ախորժելով փոփոխել փութասցէ: Եւ յայսոսիկ իւրաքանչիւր միտք որպէս կամին` ուրախասցին:

Այլ եթէ շնորհակալ եւ մերոցս տքնութեանց եւ ջանից լինիցիս, ո՛վ ուսումնասէր դու եւ յայսոսիկ զմեզ աշխատեցուցանաւղ, անցից սակաւ բանիւք յիշատակաց յաղագս որոյ վերագոյնդ կարգեցաք, թէ ո՛րպէս առաջինքն ի վիպասանացն յաղագս այսորիկ հաճեցան շարագրել. թէպէտ եւ ոչ ունիմ այժմ ասել, յամբարանոցս մատենից թագաւորա՞ցն այսպէս արդեաւք գտեալ, եթէ ըստ ախորժելոյ որպէս կամեցան իւրաքանչիւրքն փոփոխել զանուանս եւ զզրոյցս եւ զժամանակս, եւ կամ վասն այլ զինչ եւ իցէ պատճառանաց: Բայց որպէս ի սկզբանն երբեմն ճշմարտեն, երբեմն ստեն - որպէս յաղագս նախաստեղծին, ոչ առաջին մարդ ասելով զնա, այլ թագաւոր, սոյնպէս անուն խժական նմա եւ աննշանակ կոչելով, եւ ամս տալով երեսուն եւ վեց հազար. իսկ թուով նահապետացն եւ ջրհեղեղին յիշատակաւ` զոյգ եւ հաւասար Մովսիսի, - նոյնպէս եւ յետ ջրհեղեղին երիս կարգելով արս անուանիս յառաջ քան զաշտարակաշինութիւնն, զկնի նաւարկութեանն Քսիսութրեայ ի Հայս` ճշմարտեն. իսկ անուանցն փոփոխմամբ եւ բազմաւք այլովք ստեն:

Բայց ես այժմ ուրախացայց, հաւ առնելով առաջիկայիցս իմոց բանից ի սիրելւոյն իմմէ եւ քան զշատս արդարախաւսողէ, ի Բերոսեանն Սիբիլլայ: Յառաջ քան զբուրգն, ասէ, եւ զբազմաբարբառն լինել ձայն ազգի մարդկան, եւ զկնի նաւարկութեանն Քսիսութրեայ ի Հայս` Զրուանն եւ Տիտանն եւ Յապետոսթէ լինէին իշխանք երկրի: Որ ինձ թուին Սեմ, Քամ եւ Յաբեթ:

«Եւ ի բաժանել սոցա, ասէ, զամենայն տիեզերս ընդ իւրեանց իշխանութեամբ` հարստացեալ տիրէ ի վերայ երկոցունցն եւս Զրուանն: Զոր աստ ուրեմն Զրադաշտ մոգ, արքայ Բակտրիացւոց, որ է Մեդաց, սկիզբն եւ հայր աստուածոցն ասաց լինել. եւ բազում այլ ինչ զնմանէ առասպելեաց, զոր անտեղի է մեզ այժմ երկրորդել:

            «Արդ` ի բռնանալն, ասէ, Զրուանայ` ընդդիմացան նմա Տիտանն եւ Յապետոսթէ, ի մարտ պատերազմի ընդ նմա գրգռելով, վասն զի թագաւորեցուցանել զորդիս իւր ի վերայ ամենեցուն խորհէր: Եւ յայսպիսում խռան յափշտակեաց, ասէ, Տիտանն զմասն ինչ ի ժառանգութենէ սահմանացն Զրուանայ: Աստ ի մէջ անցեալ քոյր նոցա Աստղիկ` համոզեալ դադարեցուցանէ զաղմուկն. եւ յանձն առնուն թագաւորել Զրուանայ. բայց դաշինս ուխտից եւ երդմանց ի միջի հաստատեն, սպանանել զամենայն արու` որ ծնանիցի Զրուանայ. զի մի ազգաւ ի վերայ նոցա թագաւորեսցէ: Ուստի եւ արս հզաւրս ի Տիտանացն ի վերայ ծննդոց կանանց նորա կարգէին: Եւ սպանեալ զերկուս ոմանս վասն երդմանն եւ ուխտին հաստատուն կալոյ` խորհի այնուհետեւ քոյր նոցա Աստղիկ հանդերձ կանամբք Զրուանայ, հաւանեցուցանել զոմանս ի Տիտանացն` ապրեցուցանել զայլ մանկունս, եւ յարեւմուտս կոյս յուղարկել ի լեառնն, որ անուանեալ կարդային Դիւցընկէց, իսկ այժմ կոչի Ոլիմպոս:»

Արդ` զայսոսիկ այլ ոք թէպէտ առասպելս, թէպէտ ճշմարտութիւն հաշուեալ համարեսցի` բայց որպէս ես հաւանեալ եմ, բազում ինչ ճշմարիտ է: Քանզի եւ որ Կիպրացւոց Կոստանդեայ եպիսկոպոս Եպիփանոս ի Հերձուածոցն Յանդիմանութեան, յորժամ ճշմարիտ եւ արդարադատ զԱստուած ձեռնարկէ ցուցանել, եւ վասն ջնջելոյ որդւոցն Իսրայէլի զեաւթն ազգսն ասէ այսպէս, եթէ արդարադատապէս Աստուած զազգսն զայնոսիկ ջնջեաց յերեսաց որդւոցն Իսրայէլի. զի ի բաժին որդւոցն Սեմայ հասեալ էր երկիր կալուածոցս այսոցիկ, եւ բռնութեամբ Քամայ ի վերայ եկեալ յափշտակեաց զերկիրն: Իսկ Աստուծոյ իրաւունս պահեալ զերդման ուխտին` վրէժ հատուցանէ ազգին Քամայ, ի բաց դարձուցանելով զժառանգութիւնն` որդւոցն Սեմայ:  Այլ զՏիտանսն եւ զՌափայիմսն յիշեն աստուածային Գիրք:

Բայց պարտ է մեզ զոմանց անգիր հին զրոյցս, որ պատմեալ եղեն վաղ ուրեմն ի մէջ իմաստնոցն Յունաց, եւ հասին մինչեւ ի մեզ այս զրոյցք ի Գորգի եւ ի Բանան անուն կոչեցելոց, եւս երրորդ ոմն Դաւիթ, թէպէտ եւ յոյժ սակաւուք` երկրորդել: Յորոց մի ոմն ի նոցանէ, վարժեալ փիլիսոփայութեամբ, ասէր այսպէս, թէ «Ո՛վ ծերք, յորժամ էի ի մէջ Յունաց զիմաստութիւն վարժելով` դէպ եղեւ ի միում աւուր, զի վասն աշխարհագրութեանց եւ բաժանմանց ազգաց ի մէջ արանց իմաստնոց եւ հմտագունից բան ճառիւր. ոմանք այլազգաբար եւ ոմանք այլաբանաբար զրոյցս մատենից տային. իսկ որ կատարելագոյնն էր ի նոսա, Ոլիմպիոդորոս անուն, այսպէս ասաց. «Պատմեցից ձեզ, ասէ, եւ զրոյցս անգիրս յաւանդութենէ ի մեզ հասեալ, զորս եւ բազումք ի գեղջկաց զրուցեն մինչեւ ցայժմ: Մատեան լեալ զՔսիսութրեայ եւ զորդւոց նորա, որ այժմ ոչ ուրեք երեւի, յորում, ասեն, կարգ լեալ բանից այսպիսի: Յետ նաւելոյն Քսիսութրեայ ի Հայս եւ դիպելոյ ցամաքի, գնայ, ասէ, մի յորդւոց նորա կոչեցեալն Սեմ ընդ արեւմուտս հիւսիսոյ դիտել զերկիրն, եւ դիպեալ դաշտի միում փոքու առ երկայնանստիւ միով լերամբ, գետոյ ընդ մէջ նորա անցանելով, ի կողմանս Ասորեստանի, դադարէ առ գետովն երկլուսնեայ աւուրս, եւ անուանէ յանուն իւր զլեառնն Սիմ, եւ դառնայ անդրէն յարեւելս հարաւոյ, ուստի եկն: Իսկ ի կրտսերագունից որդւոցն նորա Տարբան անուն, երեսուն ուստերաւք եւ հնգետասան դստերաւք եւ նոցին արամբք մեկնեալ ի հաւրէն` բնակէ անդէն ի նոյն գետեզեր, յորոյ անուն եւ զգաւառն անուանէ Տարաւն, եւ զանուն տեղւոյն ուր բնակեցաւն` կոչէ Ցրաւնս. զի անդ զառաջինն սկիզբն եղեւ բաժանելոյ որդւոց նորա ի նմանէ: Նորին դարձեալ եւ առ եզերբ սահմանացն Բակտրիացւոց ասէին բնակել սակաւ աւուրս, մնացեալ եւ մի ոմն յորդւոց նորա անդ: Քանզի կողմանք արեւելից Զրուան զՍեմ կոչեն, եւ Զարուանդ զգաւառն անուանեալ ասեն մինչեւ ցայժմ:

Բայց առաւել յաճախագոյն հինքն Արամազնեայց ի նուագս փանդռան եւ յերգս ցցոց եւ պարուց զայսոսիկ ասեն յիշատակաւ: Եւ այսոքիկ զրոյցք սուտ եւ կամ թէ արդարեւ լեալ` մեզ չէ ինչ փոյթ: Այլ վասն գիտելոյ քեզ զամենայն, որ ինչ ի լրոյ եւ որ ինչ ի գրոց` անցանեմ ընդ բնաւն ի գիրսս յայսոսիկ, զի իմասցիս զառ քեզ պարզմտութիւն իմոց խորհրդոցս:

 

Additional resources:

 

Abeghian, M. (1901). Երգք ցցոց եւ պարուց. Սանասարի առասպելը եւ գուսականն [Ergk῾ c῾c῾oc῾ ew parowc῾. Sanasari arraspele ew gowsakann]. Ararat, 34, 250-257.

 

 

Map of Taron (left) and Zarevand (right). Taron is in modern Muš, west of Lake Van, and Zarevand is in modern Iran, northwest of Lake Urmia.

 




Index

 

Comments

Popular posts from this blog

Learn Classical Armenian!

Some male names from 5th century Armenia

Աշխարհաբառ լեզուի վրայ