Movses Khorenatsi's History of the Armenians: Chapter 5

 Movses Khorenatsi's History of the Armenians
(Translated by Beyon Miloyan)

Genealogy of Greater Armenia
 
Chapter V
 

A comparison of the genealogies of the three sons of Noah to the time of Abraham, Ninus and Aram; Ninus is neither Belus nor the son of Belus.

 

It is clear to everyone how grueling it is to make discoveries about the past, from the beginning of time down to the present day. Much as one may wish to study each age, it is even more difficult to make discoveries about the genealogies of the patriarchal lines of Noah’s three sons, above all because Divine Scripture, by carving out its own lineage, has neglected the lineages of others as unworthy of being recorded. So it is with these lineages that we shall begin, as much as possible, based on what we have found to be reliable from ancient sources, doing our part to remain most truthful. Now, my clever reader, I call your attention to the astonishing concordance between the three lines [of Noah’s sons] terminating with Abraham, Ninus and Aram.

         Sem lived for 100 years, and two years after the flood, according to Divine Scripture, he begot Arphaxad [Genesis 11:10].

  

SEM

 

Sem lived for 100 years and begot Arphaxad. Arphaxad lived for 135 years and begot Cainan. Cainan lived 120 years and begot Sala. Sala lived for 130 years and begot Eber. Eber lived for 134 years and begot Phaleg. Phaleg lived for 133 years and begot Ragav. Ragav lived for 130 years and begot Serug. Serug lived for 130 years and begot Nachor. Nachor lived for 79 years and begot Terah. Terah lived for 70 years and begot Abraham. [Genesis 11:12-26; 1 Chronicles 1:17-27].

 

HAM

 

Ham begot Cush. Cush begot Misrayim. Misrayim begot Nimrod. Nimrod begot Babus. Babus begot Anebus. Anebus begot Arbelus. Arbelus begot Chaalus. Chaalus begot the other Arbelus. Arbelus begot Ninus. Ninus begot Ninuas [Genesis 10:6-8].

 

JAPHETH

 

Japheth begot Gomer. Gomer begot Tiras. Tiras begot Togarmah. Togarmah begot Hayk. Hayk begot Aramaneak. Aramaneak begot Aramais. Aramais begot Amasya. Amasya begot Gegham. Gegham begot Harma. Harma begot Aram. Aram begot Ara the Handsome.

Now all the scribes put Cainan as fourth from Noah and third from Sem. They also put Tiras fourth from Noah and third from Japheth, although he is nowhere to be found in the translation we used. As for Misrayim, who is fourth from Noah and third from Ham, we neither find him in our translation nor recorded by any of the scribes. But we found this set out by a very careful and well-read Assyrian, and it seemed very reliable to us. For Misrayim is Metsrayim, which is to be understood as Egypt, and many scribes have convinced us that Nimrod (who is Belus) was an Ethiopian, for he lived by the borders of Egypt.

To this we should add that the years corresponding to the births of Ham [and his descendants] to the time of Ninus are not found to be numbered anywhere (or, have not made it down to us). We also lack certainty regarding Ninus, and though we have absolutely no certainty regarding our forefather, Japheth, his genealogy is reliable, with the three branches having 11 generations down to Abraham, Ninus and our Aram. For Ara, being the twelfth, after Ninus, died in his youth. Now this is true, and let no one doubt it, for it was related to us by Abydenus who is reliable in all things, and who said: “Ninus, son of Areblus, son of Chaalus, son of Arbelus, son of Anebus, son of Babus, son of [the Assyrian king] Belus” [a part of Abydenus’ Chronicle is reproduced also in Eusebius’ Chronicle]. So, too, with our line, from Hayk down to Ara the handsome, whom the lascivious Shamiram [Semiramis] killed: “Ara the handsome, son of Aram, son of Harma, son of Gegham, son of Amasya, son of Aramais, son of Aramaneak, son of Hayk (who opposed and at once took the life of Belus).” Abydenus relates this in the first part of his genealogy, which some copyists later removed from his text.

         Cephalion also witnesses this, for as he says in one chapter [of The History of Assyria]: “At the start of our work, we began recording everything about genealogies from the royal archives, however at the command of the king we were told to leave out the records of insignificant as well as bad men from ancient times, and only record the names of the mighty, the sages and conquerors among our ancestors, so as to not waste our time,” and so on.

         But those who claim that Ninus was the son of Belus (or, perhaps even Belus himself) seem to us to be very far from the truth, for neither the genealogy nor the chronology attests this. Perhaps on account of their [Belus’ and Ninus’] being prominent figures, one supposed it made sense to bring them closer in time.

         Truly did we find this information in Greek books, for although the Greeks themselves translated these from Chaldean, and although it was the Chaldeans (whether by their own will or by the command of their kings) who saw it as necessary to record all this (as with Arius and many others), we attribute it to the Greeks since we learned it from them.

 

 

 

ԳԻՐՔ ԱՌԱՋԻՆ


Ծննդաբանութիւն Հայոց Մեծաց

  

Գլուխ Ե

 

Յաղագս հաւասար գալոյ ազգաբանութեան երից որդւոցն Նոյի ցԱբրահամ եւ ցՆինոս եւ ցԱրամ. եւ թէ Նինոս ոչ է Բէլ եւ ոչ որդի Բելայ: 

 

        Եւ այս յայտնի է ամենեցուն, զի դժուարահաւաք եւ տաժանելի է որպէս գիւտ ժամանակացն ի սկզբանէ մինչեւ առ մեզ` առաւել եւս գիւտ նախարարականաց ազգաց ծննդոց յերից որդւոցն Նոյի, ցորքան կամք իցեն խուզել ումեք ըստ իւրաքանչիւր դարուց: Մանաւանդ զի աստուածայնոյն Գրոյ զիւրսն ի բաց հատեալ յինքն սեպհական ազգ` ելիք զայլոցն իբր զարհամարհելեացն եւ իւրոց անարժան կարգելոց բանից: Զորոց մեք սկսեալ ճառեսցուք` որքան է կարողութիւն, որպէս գտաք զհաւաստին ի հնոց պատմութեանց, մերով մասամբ ամենեւին անսուտ: Իսկ դու, ով ուշիմ ընթերցասէրդ, հայեա՛ց աստանաւր ընդ հաւասարութիւն կարգի երից ազգացդ մինչեւ ցԱբրահամ, ցՆինոս եւ ցԱրամ, եւ զարմացի՛ր:

         Սեմ կեցեալ ամս հարիւր, յետ երկուց ամաց ջրհեղեղին, ըստ աստուածային բանից, ծնանի զԱրփաքսաթ: 

 

ՍԵՄ

 

Սեմ ամս հարիւր` ծնանի զԱրփաքսաթ: Արփաքսաթ ամս հարիւր երեսուն եւ հինգ` ծնանի զԿայինան: Կայինան ամս հարիւր եւ քսան` ծնանի զՍաղայ: Սաղայ ամս հարիւր եւ երեսուն` ծնանի զԵբեր: Եբեր ամս հարիւր երեսուն եւ չորս` ծնանի զՓաղեկ: Փաղեկ ամս հարիւր երեսուն եւ երիս` ծնանի զՌագաւ: Ռագաւ ամս հարիւր եւ երեսուն` ծնանի զՍերուք: Սերուք ամս հարիւր եւ երեսուն` ծնանի զՆաքովր: Նաքովր ամս եաւթանասուն եւ ինն` ծնանի զԹարայ: Թարայ ամս եաւթանասուն` ծնանի զԱբրահամ: 

  

ՔԱՄ

  

Քամ ծնանի զՔուշ: Քուշ ծնանի զՄեստրայիմ: Մեստրայիմ ծնանի զՆեբրովթ: Նեբրովթ ծնանի զԲաբ: Բաբ ծնանի զԱնեբիս: Անեբիս ծնանի զԱրբէլ: Արբէլ ծնանի զՔայաղ: Քայաղ ծնանի զմիւս Արբէլ: Արբէլ ծնանի զՆինոս: Նինոս ծնանի զՆինուաս: 

 

ՅԱԲԵԹ

 

Յաբեթ ծնանի զԳամեր: Գամեր ծնանի զԹիրաս: Թիրաս ծնանի զԹորգոմ: Թորգոմ ծնանի զՀայկ: Հայկ ծնանի զԱրամանեակ: Արամանեակ ծնանի զԱրամայիս: Արամայիս ծնանի զԱմասիայ: Ամասիայ ծնանի զԳեղամ: Գեղամ ծնանի զՀարմայ: Հարմայ ծնանի զԱրամ: Արամ ծնանի զԱրայն գեղեցիկ:

Արդ զԿայինան չորրորդ ի Նոյէ ամենայնք ի ժամանակագրացն գրեն, եւ ի Սեմայ երրորդ: Նոյնպէս եւ զԹիրաս` չորրորդ ի Նոյէ, իսկ ի Յաբեթայ երրորդ. թէպէտ եւ ըստ մերում թարգմանութեանս ոչ ուրեք ի բնագրի գտանի: Իսկ զՄեստրայիմ չորրորդ ի Նոյէ եւ երրորդ ի Քամայ` ոչ ի մերում թարգմանութեանս եւ ոչ ի ժամանակագրաց ուրեք կարգեալ գտանեմք: Այլ այսպէս զսա կարգեալ գտաք ի յուշմագունէ եւ յընթերցասիրէ ումեմնէ Ասորւոյ. եւ հաւատարիմ թուեցաւ մեզ ասացեալն: Քանզի Մեստրայիմդ է Մեծրայիմ, որ իմանի Եգիպտոս. եւ բազումք ի ժամանակագրաց զՆեբրովթ, որ է Բէլ, եթովպացի գոլ ասելով` հաւանեցուցին զմեզ այսպէս հաւաստի լինել, յաղագս բնակութեան սահմանացն ընդ Եգիպտոս:

Յետ որոյ ասասցուք եւ զայս. զի թէպէտ եւ ամք ժամանակաց ծննդոցն Քամայ մինչեւ ցՆինոս ոչ ուրեք գտանին թուեալ, եւ կամ թէ առ մեզ ոչ հասեալ, այլ հաւաստեաւ եւ ոչ նորին ինքեան Նինոսի, իսկ մերոյն Յաբեթի ամենեւին ոչ, - սակայն ասացեալ ազգաբանութիւնդ հաւաստի է, երեցունց ցեղիցն մետասան գոլով ցԱբրահամ եւ ցՆինոս եւ ցմերն Արամ. զի Արայն երկոտասաներորդ` է յետ Նինոսի, մանուկ տիովք վախճանեալ: Եւ է ճշմարիտ, եւ մի՛ ոք յերկուասցի. քանզի պատմէ մեզ զայսոսիկ ի յոլով իրս հաւատարիմն Աբիւդենոս, եւ ասէ այսպէս. «Նինոս Արբեղայ, Քայաղայ, Արբեղայ, Անեբայ, Բաբեայ, Բելայ: Նոյնպէս եւ զմերն` ի Հայկայ մինչեւ ցԱրայն գեղեցիկ, զոր եսպան կաթոտն Շամիրամ` թուէ այսպէս. Արայն գեղեցիկ` Արամայ, Հարմայ, Գեղամայ, Ամասեայ, Արամայիսայ, Արամանեկայ, Հայկայ, որ եղեւ հակառակ Բելայ, միանգամայն եւ կենախուզ: Եւ զայս մեզ Աբիւդենոս յիւրում առաջնում առանձնականի իմն մանր ազգաբանութեան ասէ. զոր աստ ուրեմն յետոյ ոմանք բարձին:

Այսոցիկ վկայէ եւ Կեփաղիովն. քանզի ասէ ի միում գլխոցն այսպէս. «Մանր զամենայն ի սկզբան մերոյ աշխատութեանս սկսաք գրել զազգաբանութիւնսն ի դիւանացն արքունի. այլ առաք հրաման ի թագաւորաց` թողուլ զաննշանից եւ զվատաց արանց ի հնոցն զյիշատակն, եւ գրել միայն զքաջս եւ զիմաստունս եւ զաշխարհակալս նախնիս, եւ մի՛ յանպէտս զժամանակս մեր ծախել», եւ զայլսն:

Այլ այս մեզ ամենեւին աւտար եւ արտաքոյ ճշմարտութեան, որք զՆինոս որդի Բելայ ասեն, կամ թէ նոյն ինքն Բէլ. զի ոչ ազգաբանութիւնն եւ ոչ ամացն ժողովումն այսոցիկ վկայէ: Բայց եթէ ըստ նշանաւոր եւ անուանի լինելոյ` ոք պատեհ համարեալ այսպէս կարգիցէ զհեռին մաւտաւոր:

Եւ գտաք զայսոսիկ արդարեւ Յունաց դպրութեամբ. զի թէպէտ եւ Յոյնք ինքեանք ի Քաղդէացւոցն փոխեցին յիւրեանց լեզուն, եւ թէպէտ եւ Քաղդէացիք ինքնակամ յաւժարութեամբ եւ կամ ի հրամանէ թագաւորաց հարկեալ զայս իրագործել, որպէս Առիոս ոմն եւ այլք բազումք, սակայն մեք Յունաց համարիմք, որպէս ի նոցանէ ուսեալք:

 



Index

 

Comments

Popular posts from this blog

Learn Classical Armenian!

Some male names from 5th century Armenia

Աշխարհաբառ լեզուի վրայ