Movses Khorenatsi's History of the Armenians: Chapter 3

 Movses Khorenatsi's History of the Armenians
(Translated by Beyon Miloyan)


Genealogy of Greater Armenia

Chapter III

On the philistine ways of our former kings and princes

 

Now I wish not to leave undisparaged the philistine ways of our ancestors of old; rather, I wish to reproach them right here, at the start of this endeavor. If the kings of old who kept records of their times and had their works of wisdom and valor recorded in epics and histories be truly worthy of praise, then it follows that those who occupied themselves with the painstaking efforts of actually recording these things are also worthy of our praise. For it is by reading and studying their works that we are said to attain earthly wisdom and become civilized, as with the works of the Chaldeans, Assyrians, Egyptians, and Hellenes. But beyond this, perhaps, we long for the wisdom of those who diligently produced such works. Accordingly, the heedlessness of our kings and our other leaders toward wisdom is evident to us, and so too is their undeveloped rational spirit: For although we are a small nation, very few in number, weak in power, and have many times been subjected by other empires, many valorous acts have been performed in our land that are worthy of being memorialized. But not one of our leaders took care to have these written in books. Now are those kings and leaders who did not think to do this goodness, and to memorialize their names to the world, not fit for such reproach? And should we not expect more from them, to have at least recorded what took place before their own times?

            Now perhaps one will say that this neglect was on account of our lack of letters and literature at the time, or because of the various wars that took place one after another. But these are not valid opinions inasmuch as there were intervals between the wars, and considering that we now have countless narrative histories about villages and districts, and even individual tuns (together with all their disputes and agreements). Above all, we have the legacies of all the noble lines which have made it down to us in Persian and Greek. But it seems to me that we, too, now lack a love of wisdom and of literary works of rational men, just as our ancestors did in ancient Armenia. Therefore, it is unnecessary for us to add more about these irrational, feebleminded and uncivilized men.

            But I must say that I am astonished by you and at the fecundity of your mind, that only you were found to take up such a grand endeavor (which you have extended to us) to compose a long, auspicious, and accurate history of our nation from its origins up to the present, treating the azgs and tohms of the kings and nakharars, as to who came from whom, what each of them did, which of our tribes are native to our land and nation and which of them were naturalized and then became fellow nationals, and to illustrate the times and works of each [line] from the time of the construction of the disorderly tower [of Babel] up to the present. This book is dedicated to your glory and contentment.

            Now, then, I conclude with this: “Is there a book near me?” as is said in Job [37:20 LXX], or does your homeland have a literature that I can, like the Hebrew historians, bring down to your time from the beginning without fault (or, if you prefer, take up to the beginning, starting with you and your contemporaries)? So I shall set out on this task, albeit effortfully, in hopes that even one of our countrymen will be found grateful for my labors. I shall begin where others (by which I mean the clergy and men of Christ) have begun, considering it redundant to repeat the creation myths of foreigners, except perhaps for the works of some prominent men who followed in later times and whose histories comport with Divine [Scripture]. Then, coming to the narratives of the pagans, we will borrow from them that which we consider to be reliable.

 

— 


ԳԻՐՔ ԱՌԱՋԻՆ

 

Ծննդաբանութիւն Հայոց Մեծաց

 

Գլուխ Գ.

 

Յաղագս անիմաստասէր բարուց առաջնոցն մերոց թագաւորաց եւ իշխանաց:

 

Կամիմ զանիմաստասէր բարս առաջնոցն մերոց նախնեացն ոչ առանց յիշատակի բամբասանաց թողուլ, այլ աստէն իսկ, ի սկզբան մերոյ գործառնութեանս, զվասն նոցա կշտամբութեան յարմարել զբանս: Զի թէ արդարեւ արժանի գովութեան այնք ի թագաւորաց իցեն, որք գրով եւ պատմութեամբ զիւրեանցն հաստատեալ կարգեցին զժամանակս, եւ զգործս իմաստութեան եւ զքաջութիւն իւրաքանչիւր արձանացուցին ի վէպս եւ ի պատմութիւնս` ըստ նոցանէ եւ պարապեալքն այսպիսում ճգնութեան դիւանագիրք մատենից` ներբողականաց ի մէնջ արժանի եղեն ասից. ի ձեռն որոց եւ մեք յընթեռնուլն զառ ի նոցանէ շարածս բանից` ըստ աշխարհաւրէն կարգաց իմաստնանալ ասիմք, եւ քաղաքականս ուսանել կարգս, յորժամ զայսպիսիս ընթերցասիրիցեմք իմաստութեան ճառս եւ զրուցատրութիւնս, որք են Քաղդէացւոց եւ Ասորեստանեայց, Եգիպտացւոց եւ Հելլենացւոց. առ այսոքիւք եւ փափագիցեմք եւս արդեաւք իմաստութեան արանցն այնոցիկ, որ զայսպիսի փոյթ յանձին կալան. - ապա ուրեմն ամենեցուն մեզ յայտնի է թագաւորացն մերոց եւ այլոց առաջնոցն առ ի յիմաստն տխմարութիւն, եւ անկատարութիւն ոգւոյն բանականի: Զի թէպէտ եւ եմք ածու փոքր, եւ թուով յոյժ ընդ փոքու սահմանեալ, եւ զաւրութեամբ տկար, եւ ընդ այլով յոլով անգամ նուաճեալ թագաւորութեամբ` սակայն բազում գործք արութեան գտանին գործեալ եւ ի մերում աշխարհիս, եւ արժանի գրոյ յիշատակի, զոր եւ ոչ մի ոք ի նոցանէ պէտ յանձին կալաւ մատենագրել: Արդ` այնոքիկ, որ եւ ոչ անձանց խորհեցան բարի առնել, եւ անուն յիշատակի յաշխարհի թողուլ, զի՞ արդեաւք եւ մեղադրութիւն մեր այնպիսեացն ի ճահ պատահիցէ, զեւս մեծագոյնս ի նոցանէ պահանջել եւ որ ինչ հնագոյն քան զնոսա:

Այլ ասիցէ ոք արդեաւք. վասն ոչ լինելոյ գիր եւ դպրութիւն ի ժամանակին, կամ վասն պէս պէս պատերազմացն, որ կուռ զմիմեանց զկնի ի վերայ գային: Այլ ոչ արդարեւ այսոքիկ կարծեցեալ լինի. քանզի գտանին եւ միջոցք լեալ պատերազմացն, եւ գիր Պարսից եւ Յունաց, որովք այժմ գիւղից եւ գաւառաց, եւս եւ իւրաքանչիւր տանց առանձնականութեանց, եւ հանուրց հակառակութեանց եւ դաշանց այժմ առ մեզ գտանին անբաւ զրուցաց մատեանք, մանաւանդ որ ի սեպհական ազատութեան պայազատութիւն: Այլ ինձ թուի, որպէս այժմ` եւ առ հինսն Հայաստանեայցս լեալ անսիրելութիւն իմաստութեան եւ երգարանաց բանաւորաց: Վասն որոյ աւելորդ է մեզ եւ այլ յաղագս արանց անբանից, թուլամտաց, վայրենեաց ճառել:

Բայց ընդ քո յոյժ զարմացեալ եմ ընդ մտացդ ծննդականութիւն, որ ի սկզբանցն մերոց ազգաց մինչեւ ցայժմուսս միայն գտար զայսպիսւոյ մեծէ իրէ բուռն հարկանել, եւ մեզ խոյզ խնդրոյ առաջի արկանել - երկար եւ շահաւոր գործով զազգիս մերոյ կարգել զպատմութիւնն ճշդիւ` զթագաւորացն եւ զնախարարականաց ազգաց եւ տոհմից, թէ ո՛վ յումմէ, եւ զի՛նչ իւրաքանչիւր ոք ի նոցանէ գործեաց, եւ ո՛վ ոք ի ցեղիցս որոշելոց ընտանի եւ մերազնեայ, եւ ո՛յք ոմանք եկք ընտանեցեալք եւ մերազնացեալք. եւ զգործս եւ զժամանակս իւրաքանչիւր գրով դրոշմել, ի ժամանակէ անկարգ ամբարտակին շինուածոյ մինչեւ ցայժմ. գեղեցիկ զայս քեզ համարեալ ի փառս եւ անջան հեշտութիւն:

Առ որ այսչափ միայն ասացից. միթէ մատեա՞ն մերձ կայցէ ինձ, որպէս ասի ի Յովբ, կամ դպրութիւն քոց հայրենեացն, որով նմանագոյնս արդեաւք Եբրայեցւոցն պատմագրաց` ի վերուստ ի քեզ իջուցանիցեմ անսխալ, կամ ի քէն եւ յայլոց սկսեալ` անդր ի վեր հանիցեմ ի սկիզբն: Բայց սակայն սկսայց, թէպէտ եւ ջանիւ. միայն թէ շնորհակալ ոք մերոցս գտանիցի աշխատութեանցս: Եւ սկսայց` յորոց եւ այլքն, որք յեկեղեցւոջ եւ ոյք ըստ Քրիստոսի, աւելորդ համարելով զարտաքնոցն երկրորդել յաղագս սկզբանն առասպելս, բայց եթէ զկնիսն` ժամանակս ինչ արդեաւք եւ զարս յայտնիս, որում եւ աստուածայինքն ի ճահ գայցեն պատմութիւնք բանից. մինչեւ ի հարկէ երթեալ հասանիցեմք ի հեթանոսականսն զրուցատրութիւնս. սակայն եւ ի նոցանէ` զոր ինչ հաւաստին կարծեմք, առնուլ:

 



Index


Comments

Popular posts from this blog

Learn Classical Armenian!

Some male names from 5th century Armenia

Աշխարհաբառ լեզուի վրայ